ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار: زيانسىز دوپينگ VS قاۋىپتى تاۋەلدىلىك

مەملەكەت باسشىسى بىلتىر تامىزدا اتىراۋ جۇرتىمەن كەزدەسۋدە ۇكىمەتكە جاسوسپىرىمدەرگە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىرعان ەدى.

جاسوسپىرىمدەرگە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى قوعامدا كەڭىنەن تالقىلانىپ جاتىر، ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى زەرتتەپ، ناقتى شەشىم شىعارۋى كەرەك، - دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

سونداي-اق، سوڭعى كەزدە الەۋمەتتىك جەلىدە دە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ زيانى تۋرالى جازبالار كوپتەپ تارادى.

Facebook-تە راۋشان جاكەشباي بۇل سۋسىندى، اسىرەسە، جىگىتتەردىڭ ءجيى ىشەتىنىن جانە نەگە ەلدە ساتۋعا تىيىم سالىنباي وتىرعانىنا الاڭدايتىنىن جازعان.

مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم - جالپى ەر جىگىتتەردىڭ كۇتىنبەيتىنى. ماگازينگە كىرىپ قالساڭ، كوشەدە جۇرسەڭ كورەتىنىڭ كىلەڭ ەر جىگىتتەر، جاستار ەنەرگەتيك سۋسىن ىشەتىنى. ساۋداسى كەز كەلگەن جەردە قىزىپ تۇر. قازاقستاندا بۇل سۋسىننىڭ 30 دان استام ءتۇرى بار ەكەن. بۇل سۋسىننىڭ دەنساۋلىققا زيانى تالاي ايتىلدى. اراق ىشكەننەن ەكى ەسە زيان بۇل. ەل ىشىندە ساتۋعا دا تىيىم سالا المايمىز. ۇيات بىزدىكى. ءبىز مەنسىنە بەرمەيتىن تۇرىكمەنستان بۇل سۋسىنعا تىيىم سالىپ تاستاعان ەكەن. اقىلدى شەشىم، - دەپ جازدى الەۋمەتتىك جەلى پايدالانۋشىسى.

Tik Tok-تا @dr_assyl نيكنەيمىمەن تىركەلگەن اسىل ەسىمدى دارىگەر «ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار بالالارعا ەڭ قاۋىپتى سۋسىن» دەگەن ۆيدەوسىن ءبولىستى.

بالالارعا ەڭ قاۋىپتى سۋسىن. بۇل سۋسىن جۇرەك سوعىسىن بۇزادى، اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ اۋرۋىن تۋعىزادى، بالالار مازاسىز بولادى جانە ۇيقىسىن قاشىرادى. بالاڭىزدى بۇل سۋسىننان الىس ۇستاڭىز. بۇل - ەنەرگەتيك، - دەيدى دارىگەر. 

ەنەرگەتيكالىق سۋسىننىڭ زيانى قانداي؟

ءبىز بۇل سۇراقتى الدىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قويدىق. مينيسترلىك اتالعان سۋسىندى شامادان تىس تۇتىنۋ جۇرەك سوعۋ جيىلىگىنىڭ، قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋى، ۇيقىنىڭ بۇزىلۋى، گيپەرگليكەميا جانە باسقا دەنساۋلىققا قاتىستى پروبلەمالاردى تۋدىراتىنىن اتاپ، جۇيكە جۇيەسىنىڭ جۇمىسىنا دا تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى.

سونىمەن قاتار، كوفەين تاۋەلسىز زات رەتىندە باسقا جاناما اسەرلەردى دە تۋدىرۋى مۇمكىن. ول بەلگىلى ءبىر مولشەردەن كەيىن اعزاعا زيان كەلتىرەدى. ەرەسەكتەر ءۇشىن تاۋلىگىنە 400 م گ (2-3 كەسە) جانە 12 جاستان 18 جاسقا دەيىنگى جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن 100 م گ (1-2 كەسە) قۇرايدى. بۇل - نورما ەمەس، ەڭ جوعارى رۇقسات ەتىلگەن تاۋلىكتىك دوزا. ال 1 بوتەلكە ەنەرگەتيكالىق سۋسىننىڭ قۇرامىندا 8-9 كەسە كوفە بار.

ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردان كوفەيندى شامادان تىس قابىلداعاندا اسقازان- ىشەك جولدارىنىڭ گيپەرستيمۋلياتسياسىنا، جۇرەك اينۋى، قۇسۋ، ديارەيا جانە ءىشتىڭ اۋىرسىنۋىنا اكەلۋى مۇمكىن... سۋسىنداعى قانت ستيمۋلياتور ءرولىن اتقارادى... قانتتى شامادان تىس تۇتىنۋ جۇرەك اۋرۋىنا، سەمىزدىككە، 2 تيپتەگى قانت ديابەتىنە جانە باسقا دا مەتابوليكالىق پروبلەمالارعا اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان كوپتەگەن ەل ونىڭ جارناماسى مەن ساتىلۋىن، اسىرەسە ولاردى كامەلەتكە تولماعاندار اراسىندا تۇتىنۋدى رەتتەۋدى قاداعالايدى، - دەلىنگەن ۆەدومستۆونىڭ ساۋالىمىزعا بەرگەن جاۋابىندا.

مينيسترلىكتى الاڭداتاتىن باستى ماسەلە - جاسوسپىرىمدەردىڭ ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى كوپ ءىشۋى، سەبەبى ولاردىڭ اعزاسى ءالى دامۋ ساتىسىندا. سونداي-اق قۇرامىنداعى كوفەين مەن باسقا دا ستيمۋلياتورلار دەنساۋلىققا تەرىس اسەر ەتىپ، وسىنداي اۋىر جاناما اسەرلەردى تۋدىرۋى مۇمكىن.

شىنىندا دا، بۇل الاڭداۋ ورىندى، جاس ۇرپاقتىڭ دەنەسى دۇرىس تاماقتانۋدى جانە دۇرىس دامۋدى تالاپ ەتەدى. وسىعان بايلانىستى، كەدەن وداعىنىڭ «ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ تاڭبالانۋى» تەحنيكالىق رەگلامەنتىنە سايكەس ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ قاپتاماسىندا مىنا اقپاراتتى كورسەتۋ تالاپ ەتىلدى:

«ونى 18 جاسقا تولماعان بالالارعا، جۇكتىلىك جانە ەمشەك سۇتىمەن ەمدەۋ كەزىندە، سونداي-اق جۇيكە قوزۋىنىڭ جوعارىلاۋى، ۇيقىسىزدىق جانە ارتەريالىق گيپەرتەنزيامەن اۋىراتىن ادامدارعا قولدانۋ ۇسىنىلمايدى».

«ۇسىنىلاتىن تاۋلىكتىك تۇتىنۋ مولشەرى - ءبىر بوتەلكەدەن ارتىق ەمەس».

بۇل رەتتە الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىن وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ءوز ءۋاجى بار. ۇيىمنىڭ ءتورايىمى ءاليا مامىتبايەۆا «مەملەكەت باسشىسى سۋسىندارعا قاتىستى جۇرتشىلىقتىڭ الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرە وتىرىپ، بۇل ماسەلەنى زەردەلەۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. الايدا دەپۋتاتتار دا، رەتتەۋشى ورگاندار دا بۇل نۇسقاۋدى شەكتەۋلەردى ەنگىزۋدىڭ تىكەلەي كورسەتكىشى رەتىندە قابىلدادى» دەگەن پىكىردە.

جالپى، ۇسىنىلىپ وتىرعان شارالار ارتىق جانە كەمسىتۋشىلىك سيپاتتا. قازىر قازاقستاندا بەدەلدى مەديتسينا ماماندارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە نەگىزدەلمەگەن ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى دەمونيزاتسيالاۋ بەلسەندى ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. وسى تاقىرىپتاعى جانە نەگىزىنەن كاسىبي اۋديتورياعا قولجەتىمدى مەكەمەلەر، وكىنىشكە قاراي، كوپشىلىككە اسا ءمالىم ەمەس. مەملەكەتتىك شەشىمدەر قاۋەسەتتەر مەن ميفتەردىڭ نەگىزىندە نەمەسە اقپارات كەڭىستىگىندە قازىر قازاقستاندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارعا قاتىستى بولىپ جاتقانداي - دۇربەلەڭ قىسىممەن قابىلدانباۋى كەرەك، ولار جان-جاقتى زەردەلەنگەن جانە جاۋاپتى بولۋى كەرەك، - دەيدى ءاليا مامىتبايەۆا.

كاسىپكەرلەر دە بۇل سۋسىندى شامادان تىس، كورسەتىلگەن دوزادان ارتىق ىشسە، اعزاعا زيان ەكەنىمەن كەلىسەدى. الايدا، باسقا سۋسىندى دا، تاماقتى دا، شامادان تىس پايدالانساڭ، ەش پايداسى جوق. ياعني، ەنەرگەتيكالىق سۋسىندى دا كوپ ىشپەۋ كەرەك. ال، سۋسىننىڭ ءبىر بوتەلكەسىنىڭ قاۋپى قازىرگى كوفەلەردەن ارتىق ەمەس دەگەندى العا تارتادى.

كادىمگى الكوگولسىز سۋسىنداردان (ەنەرگەتيكالىق سۋسىننىڭ) نەگىزگى ايىرماشىلىعى - قۇرامىنداعى كوفەين، ۆيتاميندەر مەن امينقىشقىلدارى. BTN تۇتىنۋدىڭ دەنساۋلىققا زيان كەلتىرۋ قاۋپى كوفەنىڭ قاۋپىنەن اسپايدى. بۇل اسا كوپ تۇتىنعاننان عانا بولۋى مۇمكىن. كوفەيننىڭ قاۋىپسىز تاۋلىكتىك مولشەرى 400 م گ، BTN-دەگى كوفەين كونسەنتراتسياسى ليترىنە 150-دەن 320 م گ-عا دەيىن، - دەپ كەلتىردى دايەكتى ءاليا مامىتبايەۆا.

بۇدان «قازاقستاندىقتار بۇل سۋسىندى قانشالىق ءجيى جانە كوپ ىشەدى» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ەلىمىزدە مۇنداي زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى مە دەگەن ساۋال دا شىعادى.

ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ارتىق تۇتىنۋ تۋرالى جەكە ستاتيستيكا جوق. دەگەنمەن، شامادان تىس تۇتىنۋ سەمىزدىك، قانت ديابەتى جانە باسقا دا مەتابوليكالىق بۇزىلۋلاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى.. . دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى، د د س ۇ جانە يۋنيسەف-تىڭ قولداۋىمەن قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى زەرتتەۋ جۇرگىزدى. وندا ەلىمىزدەگى 121 مەكتەپتەن 11-13-15 جاس ارالىعىنداعى 8528 بالا قامتىلدى. سوندا 11-13-15 جاستاعى وقۋشىلارىنىڭ 40 پايىزدان استامى ەنەرگەتيكالىق سۋسىن ىشەتىنى انىقتالدى. ءاربىر بەسىنشى بالا - 20,5 پايىز - اپتا سايىن ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ىشەدى، جاسوسپىرىمدەردىڭ 8,8 پايىزى اپتاسىنا ءبىر رەت، 6,4 پايىزى اپتاسىنا 2-4 رەت ىشەدى. سونداي-اق، 2,3 پايىز ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى اپتاسىنا 5-6 رەت، 1,4 پايىز كۇنىنە ءبىر رەت، 1,5 پايىز ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى كۇنىنە ءبىر رەتتەن ارتىق ىشەتىنىن كورسەتتى... - دەلىنگەن د س م جاۋابىندا.

ال، قاۋىمداستىق ماسەلە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ قۇرامىنداعى كوفەيندى شامادان تىس پايدالانۋ بولسا، وندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ىشەتىندەر كوپ ەمەس دەگەندى توپشىلادى.

كوفەيندى تۇتىنۋدا ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار ءبىرىنشى ورىننان الىس - 4,9 پايىز، ال جاس توبى 12-18 جاس، 0,5 پايىز اسپايدى. حالىق كوفەيننىڭ نەگىزگى جىلدىق تۇتىنۋىن شاي (60,4 پايىز)، كوفە (24,6 پايىز)، شوكولاد (5,2 پايىز) تۇتىنۋ ارقىلى الادى، ياعني كوفە ارقىلى كوفەيندى تۇتىنۋ ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارعا قاراعاندا قازىردىڭ وزىندە 60 ەسە جوعارى، - دەيدى ءاليا مامىتبايەۆا.

سوندا نەلىكتەن جاس شەكتەۋى 21 دەپ بەلگىلەنۋ ۇسىنىلىپ وتىر؟

ەگەر 21 جاسقا دەيىن پايدالانۋعا بولمايدى دەگەن شەكتەۋ قويىلسا، وندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى الكوگولدىك سۋسىندارعا تەڭەستىرەتىن ۇسىنىس دەۋگە بولادى. ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ قۇرامىندا الكوگول بولماعاندىقتان، تەحنيكالىق رەگلامەنتكە سايكەس تەك قانا سەرگىتەتىن زاتتار (كومپونەنتتەر، ونىڭ ىشىندە وسىمدىك تەكتى زاتتار) پايدالانىلادى.

تاعى نەگە 25 جاسقا دەيىن شەكتەۋ ەمەس، نەگە مۇلدەم تىيىم قويىلمايدى، بۇل سۋسىندار نارىققا كىرمەي تۇرىپ نەگە ەسكەرىلمەدى - ايتا بەرسەك، سۇراق كوپ.

ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى شامادان تىس تۇتىنۋ بالالارداعى ارتىق سالماق پەن سەمىزدىككە اكەپ سوعادى. بۇل - جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ (ونكولوگيالىق جانە جۇرەك- قان تامىرلارى اۋرۋلارى، قانت ديابەتى جانە سوزىلمالى رەسپيراتورلىق اۋرۋلار) دامۋىنىڭ نەگىزگى قاۋىپ فاكتورى جانە قازاقستاندا ءوسىپ كەلە جاتقان قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ پروبلەماسى. وسىعان بايلانىستى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلىعىنا، ومىرىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن ەسكەرە وتىرىپ، مەملەكەت پەن قوعامنان وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن قاۋىپ- قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ بويىنشا شۇعىل شارالار تالاپ ەتىلەدى، - دەپ جاۋاپ بەردى د س م باسپا ءسوز قىزمەتى بۇل سۇراققا.

ال، الكوگولسىز سۋسىندار قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى مينيسترلىكتىڭ شەكتەۋىن «نەگىزسىز جانە بىلاي رەتتەۋ، كەرىسىنشە، كوفەيندى تۇتىنۋشىلاردى ارتتىرادى» دەپ اتادى.

ۇسىنىلىپ وتىرعان رەتتەۋ وسىلايشا تەڭ ەمەس باسەكەلەستىك تۋعىزىپ قانا قويمايدى، سونىمەن قاتار كوفەينگە باي جانە قازىردىڭ وزىندە كوفەيننىڭ نەگىزگى كوزى بولاتىن ونىمدەرگە ارتىقشىلىقتار بەرەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ءوزى قۇرامىندا كوفەينى بار كوفە ونىمدەرىنە كوشۋ ىقتيمال ەكەنىن مويىندايدى، سونىمەن بىرگە «ءداستۇرلى كوفە (لاتتە، كاپۋچينو، Americano جانە ت. ب. ). ياعني، رەتتەۋ ناتيجەسىندە كوفەيندى تۇتىنۋ ازايىپ قانا قويمايدى، كەرىسىنشە ارتادى، - دەدى اليا مامىتبايەۆا.

كاسىپكەردىڭ شىعىنى قانداي؟

قالاي بولعاندا دا، ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى بار. قاۋىمداستىقتىڭ مالىمەتىنشە، جالپى سالادا الكوگولسىز سۋسىندار، مينەرالدى سۋلار جانە باسقا دا بوتەلكەدەگى سۋلاردى شىعاراتىن 152 ءوندىرۋشى بار (و ك ە د 11070 بويىنشا). سوڭعى ءۇش جىلدا تولەنگەن سالىقتار، ونىڭ ىشىندە 2022 -جىلى - 161,8 م ل ر د تەڭگە بولعان. ەندى زاڭعا وزگەرىستەر قابىلدانسا، كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟

ەڭ الدىمەن، مۇنداي شەكتەۋلەر وسى ساناتتاعى سۋسىنداردىڭ بەدەلىن تۇسىرەدى. سونداي-اق، بيۋدجەتكە 16,5 م ل ر د تەڭگە كەم تۇسەدى. جارنامالىق بيزنەستەن تۇسەتىن كىرىستىڭ تومەندەۋىنە جانە اليۋمينيي كونسەرۆى شىعاراتىن زاۋىتتىڭ كىرىسىنىڭ ازايۋىنان جاناما شىعىندار پايدا بولادى. ينۆەستيتسيالار كەتەدى. كاسىپورىنداردىڭ مالىمەتىنشە، الداعى ءۇش جىلدا 5 ميلليارد تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسيالىق جوسپارى جويىلادى، - دەدى ءاليا مامىتبايەۆا.

سونىمەن قاتار، قاۋىمداستىق باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل رەتتەۋدىڭ باسقا دا سالدارى بار، ونىڭ ىشىندە كۇردەلى ماسەلەلەرگە اكەپ سوعۋى مۇمكىن.

بىرىنشىدەن، ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى پايدالانۋدى تەمەكى مەن الكوگولدى تۇتىنۋمەن تەڭەستىرۋ ولاردى «ەرەسەك ومىرمەن» بايلانىستى ءونىم رەتىندە، ەڭ الدىمەن، مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا پايدالانۋدى، كەرىسىنشە، كۇرت ارتتىرۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن، كوفەيندى تۇتىنۋدى ارتتىرۋ. جاستاردىڭ سۇرانىسى (18-21 جاس) قۇرامىندا كوفەين بار باسقا سۋسىندارعا اۋىسادى: ءبىرىنشى كەزەكتە كوفە. كوفە رەتتەلمەگەن جانە ەسكەرتۋ بەلگىلەرى جوق، ءبىراق سالىستىرمالى تۇردە ونىڭ قۇرامىندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنعا قاراعاندا كوفەين كوپ. ۇشىنشىدەن، ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى، سونىڭ ىشىندە ارزان انالوگتارىن (نەگىزىنەن 16-21 جاس ساناتتارى اراسىندا) زاڭسىز ساتۋ نەمەسە تىيىمدى ەلەمەۋ قاۋپى، بۇل كۇندەلىكتى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ وسۋىنە جانە مەملەكەتتىك ساياساتتى ەلەمەۋ مادەنيەتىنىڭ تارالۋىنا اكەلەدى. تورتىنشىدەن، سايىپ كەلگەندە، تالاپتاردىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شىعىندالۋىنا جانە باقىلاۋشى ورگاندار اراسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا اكەلەدى، - دەپ قوستى ءاليا مامىتبايەۆا.

بۇل رەتتە بيزنەس وكىلدەرى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ شەكتەۋى دايەكسىز جانە بيزنەستىڭ قۇقىعىن بۇزادى دەپ وتىر.

ال، دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بۇل ۇسىنىستى «بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلىعىنا تونەتىن قاۋىپتەردى، جاقىن جانە الىس شەت ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ، مينيسترلىك قازىر بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ بويىنشا زاڭنامالىق دەڭگەيدە جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانىن» جازدى.

قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس، تىيىم سالىنعان نورمالاردى ەنگىزۋ كەزىندە ولاردىڭ ەكونوميكاعا، قوعامعا جانە بيزنەسكە رەتتەۋشى اسەرىنە تالداۋ جۇرگىزىلدى... اشىق ۇكىمەتتەگى تالقىلاۋدان بولەك، بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن دە قوعامدىق تىڭداۋ ءوتتى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسىپ جاتىر، - دەپ جاۋاپ بەردى د س م باسپا ءسوز قىزمەتى

ەنەرگەتيكالىق سۋسىنعا تاۋەلدىلىك جوعارى

قانشا دەگەنمەن، ەنەرگەتيكالىق سۋسىن بولسىن، باسقا سۋسىن بولسىن، دوزاسىنان ارتىق ىشسەك اعزاعا زيان. جاس شەكتەۋى 18 جاسقا دەيىن بولعاننىڭ وزىندە جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ىشەتىندەر بار. ياعني، شەكتەۋدى كۇشەيتكەندە دە تۇتىنۋ قانشالىق ازاياتىنىن قاداعالاۋ قيىن. سەبەبى ساتۋشىلار بالانىڭ جاسىن سۇراماي «ساتۋى مۇمكىن» . ايتپەسە، اتا-انا بالاسىنا ءوزى ساتىپ الىپ بەرمەيتىنى انىق. ال، ساتىپ الىپ بەرەتىن بولسا، ول باسقا اڭگىمە.

21 گە دەيىن شەكتەۋ قويىلسا دا، ول تىيىمدى اينالىپ ءوتىپ، پايدالانۋى مۇمكىن. يا مۇلدەم ساتىلىمنان الۋ كەرەك، يا بالاعا كوپ ىشكەننىڭ زيانىن دۇرىستاپ ءتۇسىندىرۋ كەرەك. ءبىراق كەز كەلگەن دۇنيەگە تاۋەلدىلىك پايدا بولاتىنىن ەسكەرسەك، بۇل سۋسىنعا دا، كوفەگە دە تاۋەلدىلىك بار. ونى مويىنداۋ قاجەت.

سەبەبى، ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ قۇرامىندا كوفەين، گليۋكوزا جانە قوسپالار بولعاندىقتان تاۋەلدىلىك تۋدىرۋى مۇمكىن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ەنەرگەتيكالىق سۋسىننىڭ اسەرى ادامدى دوزانى كوبەيتۋگە يتەرمەلەيدى: الدىمەن قوبالجۋ پايدا بولادى، سودان كەيىن كۇرت تومەندەيدى، سودان كەيىن ادام باسقا ەنەرگەتيكالىق سۋسىن كەرەك دەپ ويلايدى. ال، تاۋەلدىلىك - ۇلكەنگە دە، كىشىگە دە قاۋىپتى.

بۇل «كۇرەستە» بالاعا جاۋاپتى اتا- انا، حالىق دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جانە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى بار كاسىپكەرلەر ورتاق شەشىم شىعارۋى كەرەك. قايتكەندە ءتۇپتىڭ تۇبىندە ماسەلە - ۇلت بولاشاعى - ۇرپاعىمىزدىڭ ساۋلىعى.

اۆتور

راحيلا تلەۋوۆا

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى