نەلىكتەن داۋىلدار ايەلدەردىڭ ەسىمىمەن اتالادى؟

تايفۋن (اعىلش. typhoon، قىتايشا تاي فىڭ - ۇلكەن جەل) - سۇراپىل داۋىل تۇرىندە ارەكەت ەتەتىن تروپيكتىك سيكلوننىڭ اتى. ءبىز ناقتى تايفۋنداردىڭ اتاۋىنا تالداۋ جاسايمىز. جىل سايىن جەر بەتىندە كوپتەگەن سۋ تاسقىنى بولىپ، مىڭداعان ادام ولەدى. قالالار مەن اۋىلدار قيرايدى.

بىرنەشە كۇن بۇرىن «وتيس» دەپ اتالاتىن وسىنداي داۋىل مەكسيكاعا ايتارلىقتاي زيان كەلتىردى. تىنىق مۇحيتىنان باستاۋ الىپ، مەكسيكانىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىنا جەتكەن داۋىل ساففير-سيمپسون شكالاسىندا بەسىنشى جوعارى ساناتقا باعالانعان. گەررەرو شتاتىندا جەلدىڭ جىلدامدىعى سەكۋندىنا 75 مەترگە جەتىپتى. سونىڭ سالدارىنان ادامدار قازا تاۋىپ، 500 مىڭعا جۋىق ءتۇرلى عيماراتتار مەن ۇيلەر جارىقسىز قالدى.

«وتيس» داۋىلى - ەڭ ۇلكەن تابيعي اپات ەمەس. سوڭعى تاريحتا ودان دا ۇلكەن جانە ودان دا جويقىن داۋىلدار كوپ بولدى. تومەندە ءبىز داۋىلداردىڭ اتالۋ سەبەپتەرى تۋرالى اقپارات بەرەمىز.

نەلىكتەن داۋىلدارعا اتاۋ بەرىلەدى؟

دۇنيەجۇزىندە بولىپ جاتقان ءىرى داۋىلدارعا ءارتۇرلى اتاۋ بەرۋ ادەتكە اينالعان. ونىڭ تاريحى ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىنان باستالادى. تايفۋنداردىڭ اتىن ءبىرىنشى بولىپ اۆستراليالىق كلەمەنت راگگ اتاعان.

باستاپقىدا راگگ ءتۇرلى داۋىلدى تابيعات قۇبىلىسىن زەرتتەۋدى قارجىلاندىرۋعا كومەكتەسكەن پارلامەنت مۇشەلەرىنىڭ ەسىمىمەن اتاعان.

كەيىنىرەك، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە امەريكالىق اسكەري قىزمەتشىلەر كاريب تەڭىزىندەگى داۋىلداردى جۇبايلارىنىڭ نەمەسە انالارىنىڭ ەسىمىمەن اتاعان.

1950 -جىلدان باستاپ اسكەري ءالىپبيدىڭ فونەتيكاسىنا نەگىزدەلگەن تايفۋنداردى اتاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. 1953 -جىلى داۋىلدارعا ايەل ەسىمدەرىن بەرۋ ءتارتىبى قايتارىلدى.

دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىم 1979 -جىلدان بەرى داۋىل اتاۋلارىنىڭ تىزىمىنە ەر ادامداردىڭ ەسىمدەرىن قوستى. الايدا ودان كەيىن دە مۇنداي تابيعي اپاتتار كوبىنەسە ايەلدەردىڭ اتىمەن اتالادى.

ءجيى تايفۋن بولاتىن ايماقتاردىڭ ءتىزىمى جاسالعان. مىسالى اتلانت مۇحيتىندا بولاتىن داۋىلداردىڭ وزىندە ارنايى 6 ءتىزىم بار. ءار ءتىزىم 21 تايفۋن اتاۋىنان تۇرادى.

بۇل ءتىزىم 6 جىل بويى ساقتالادى. التىنشى جىلى ءتىزىم اياقتالعاننان كەيىن تىزىمدەگى ەسىمدەر تايفۋن اتاۋلارىنا قايتادان پايدالانىلادى.

سوندىقتان ءبىر جىلدا 21 دەن اسا تايفۋن بولسا، داۋىلدى گرەك ارىپتەرىمەن اتايدى. ءىرى تايفۋنداردىڭ اتاۋلارى تىزىمنەن الىنىپ تاستالادى. باسقا تايفۋندارعا ول اتاۋدى قولدانبايدى.

مىسالى 2005 -جىلى «كاترينا» داۋىلى بۇرىن-سوڭدى بولماعان شىعىن اكەلدى. باسقا بىردە-ءبىر داۋىل مۇنداي اتاۋمەن اتالماعان. «كاترينا» داۋىلى 1836 ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ، ا ق ش-قا 125 ميلليارد دوللار شىعىن اكەلگەن.

تايفۋنداردىڭ جاپونشا اتاۋلارى

جاپوندار تايفۋنداردى اتاۋدىڭ بۇل ۇلگىسىن ۇستانبايدى. ولار تىنىق مۇحيتىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندە، جاپونياعا جاقىن جەردە بولعان تابيعي اپاتتاردى ءارتۇرلى جانۋاردىڭ، گۇلدىڭ، اعاشتىڭ اتتارىمەن اتايدى.

ادەتتە كىشىگىرىم داۋىلدارعا ارنايى اتاۋ بەرمەيدى. تەك ءىرى تابيعي اپاتتارعا ات قويادى. جەلدىڭ جىلدامدىعى ەسكەرىلەدى. سوڭعى جىلدارى جىلدامدىعى سەكۋندىنا 32 مەتردەن اساتىن تايفۋندار اتالدى. ويتكەنى مۇنداي داۋىلدار جويقىن بولىپ ەسەپتەلەدى.

الەمدە حارۆي، ريتا، نارگيز، كاترينا، سەندي سەكىلدى ءىرى تايفۋندار ايەل ەسىمىمەن اتالادى. اتالعان داۋىلداردىڭ ءارقايسىندا 100 دەن اسا ادام مەرت بولىپ، ءىرى شىعىندار بولعان.

bugin.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى