نايزاعايدى توقتاتۋدىڭ ءادىسىن كۇتپەگەن جەردەن تاپتى
نايزاعاي - تابيعاتتاعى عاجايىپ قۇبىلىستارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ جارقىلى كەرەمەت ادەمى بولىپ كورىنگەنمەن، زارداپتارى دا ۇلكەن. عالىمدار ونى توقتاتۋدىڭ جولىن كەزدەيسوق تاپقان.
The Conversation عىلىمي- تانىمدىق جۋرنالدا جاريالانعان ماتەريالدىڭ نەگىزىندە Aikyn.kz تەڭىز كەمەلەرىنىڭ نايزاعايدى ازايتۋداعى ءرولىن تۇسىندىرەدى.
نايزاعاي جەرگە سوعىلعان كەزدەگى تەمپەراتۋراسى كۇننىڭ بەتكى قاباتىنداعى تەمپەراتۋرادان 5 ەسە جوعارى بولادى. جەرگە تاۋلىگىنە ميلليونداعان رەت نايزاعاي تۇسەدى ەكەن. عالىمدار نايزاعايدى ازايتۋدىڭ جۇمباعىن شەشكەن سياقتى. ولار بۇنى كۇتپەگەن جەردەن تاپقان.
جاڭا زەرتتەۋگە سايكەس، تەڭىز كەمەلەرىنەن شىعاتىن لاستانۋ، اسىرەسە كۇكىرت وكسيدتەرى، الەمدەگى ەڭ قارقىندى كەمە قاتىناسى ايماقتارىندا نايزاعايدىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتكەن. ال جاڭا ەكولوگيالىق ەرەجەلەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن نايزاعاي بەلسەندىلىگى %50 عا تومەندەگەن. مىسالى، سينگاپۋر پورتىندا، الەمدەگى ەڭ بەلسەندى تەڭىز جولدارىنىڭ بىرىندە نايزاعاي كارتاسى وسىنى كورسەتكەن.
عالىمدار جىلدار بويى كەمەلەردەن شىعاتىن لاستانۋدىڭ نايزاعايعا اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلگەنىمەن، ناقتى دالەلدەر بولماعان. ءبىراق 2020 -جىلى كۇتپەگەن «ەكسپەريمەنت» بولادى. حالىقارالىق ەرەجەلەر بويىنشا كەمەلەر كۇكىرت شىعارىندىلارىن ءبىر تۇندە %77 عا ازايتۋعا ءماجبۇر بولدى. ناتيجەسى تاڭعالارلىق: نايزاعاي بەلسەندىلىگى بۇل ايماقتاردا ەكى ەسە ازايعان.
كەمەلەر وتىندى جاققاندا اۋاعا ۇساق اەروزول بولشەكتەرىن شىعارادى. ولار بۇلتتار پايدا بولۋ ءۇشىن «تۇقىم» ءرولىن اتقارادى، سۋ بۋلارى تامشىعا، كەيىننەن مۇز كريستالدارىنا اينالادى. بۇل كريستالدار نايزاعايلى بۇلتتا كوبىرەك بولعان سايىن، ولاردىڭ سوقتىعىسۋى دا ارتادى. ناتيجەسىندە، ەلەكتر زاريادتارى جينالىپ، نايزاعايدىڭ تۇسۋىنە سەبەپ بولادى. كۇكىرت شىعارىندىلارى ازايعان سوڭ، اۋادا مۇز كريستالدارىنىڭ ءتۇزىلۋى دە سيرەپ، نايزاعايدىڭ جيىلىگىن ازايتقان.
بۇل جاڭالىق تاعى ءبىر ماڭىزدى سۇراق تۋىنداتادى. ادامنىڭ ەكونوميكالىق قىزمەتى نايزاعايعا بۇعان دەيىن دە اسەر ەتكەن بە؟ ەندى عالىمدار وندىرىستىك لاستانۋدىڭ نايزاعايدىڭ جاھاندىق ۇلگىلەرىنە اسەر ەتەتىنىن جانە بۇل ۇزاقمەرزىمدى اۋا رايى مەن كليماتقا قالاي ىقپال ەتەتىنىن زەرتتەۋدى جوسپارلاپ وتىر.
سوڭعى زەرتتەۋ ادامنىڭ اتموسفەراعا تىكەلەي اسەر ەتە الاتىنىن كورسەتتى. كەمە لاستانۋىن ازايتۋ اۋا ساپاسى مەن دەنساۋلىق ءۇشىن پايدالى بولعانىمەن، بۇل نايزاعاي مەن داۋىلداردىڭ تابيعي قۇرىلىمىنا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان عالىمدار بۇل قۇبىلىستى تولىق ءتۇسىنۋ ءۇشىن قوسىمشا زەرتتەۋلەر قاجەت ەكەنىن ايتادى.
The Conversation جۋرنالىندا جاريالانعان ماتەريالدىڭ تولىق نۇسقاسى «الەم كەمە وتىنىنداعى كۇكىرت مولشەرىنە شەكتەۋ قويدى - نايزاعاي توقتادى» اتاۋمەن بەرىلگەن.
كەمەنىڭ وتىنىندا كۇكىرت قايدان پايدا بولادى؟
ءىرى جۇك تاسيتىن كەمەلەردە جانە تانكەرلەردە ادەتتە تومەن ساپالى اۋىر مازۋت (bunker fuel نەمەسە heavy fuel oil - HFO) پايدالانىلادى. بۇل وتىن - مۇناي وڭدەۋ كەزىندە قالعان قالدىق ءونىم، ياعني ەڭ اۋىر جانە قويۋ ءتۇرى.
اۋىر مازۋتتىڭ قۇرامىندا تابيعي تۇردە كۇكىرت كوپ بولادى، ويتكەنى شيكى مۇنايدىڭ كەيبىر تۇرلەرى كۇكىرتكە باي كەلەدى. مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا جەڭىل فراكسيالار (بەنزين، ديزەل، كەروسين) ءبولىنىپ الىنعاننان كەيىن، قالدىق رەتىندە اۋىر مازۋت قالادى. ونىڭ قۇرامىندا كۇكىرت مولشەرى %1 دان %3,5 عا دەيىن نەمەسە ودان دا جوعارى بولۋى مۇمكىن.
كەمەلەر مىناداي وتىن تۇرلەرىن پايدالانادى:
1. Heavy Fuel Oil (HFO) - ەڭ كەڭ تارالعان جانە ارزان اۋىر وتىن؛
2. Marine Diesel Oil (MDO) جانە Marine Gas Oil (MGO) - جەڭىلدەۋ جانە كۇكىرت مولشەرى از وتىن تۇرلەرى، نەگىزىنەن شاعىن نەمەسە ورتا كەمەلەردە قولدانىلادى؛
3. LNG (Liquefied Natural Gas) - سوڭعى جىلدارى ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي كەلۋ ءۇشىن كەيبىر زاماناۋي كەمەلەردە سۇيىتىلعان تابيعي گاز پايدالانىلا باستادى؛
4. Very Low Sulfur Fuel Oil (VLSFO) - كۇكىرت مولشەرى %0,5 دان تومەن بولاتىن ارنايى وڭدەلگەن وتىن. بۇل IMO (حالىقارالىق تەڭىز ۇيىمىنىڭ) 2020 -جىلدان باستاپ ەنگىزگەن جاڭا ەكولوگيالىق ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەدى.
كۇكىرت - بۇل وتىن قۇرامىنداعى تابيعي قوسپا، ول شيكى مۇنايدىڭ قۇرامىندا بولادى. سوندىقتان اۋىر مازۋتتى جاققان كەزدە اۋاعا SOx (كۇكىرت وكسيدتەرى) بولىنەدى. بۇل قورشاعان ورتاعا زياندى ءارى نايزاعاي ءتارىزدى قۇبىلىستارعا اسەر ەتەدى.
