نەگە ەر ادامدار عانا باس ۇستايدى؟
استانا. قازاقپارات - وقىپ، توقىماي-اق ءار تاعامنىڭ قاسيەتىن، ەمدىك دارۋلىگىن تانىپ بىلگەن اتا-بابامىز كادەلى اس - باستى ادەتتە ۇلكەندەر مەن ەر ادامدارعا عانا ۇستاتقان. نەگە؟
بۇل سۇراققا جاۋاپتى قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساراش قوڭىربايەۆانىڭ فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى جازباسىنان تاپتىق.
قىزىق مالىمەتتى وقىرماندارىمىزبەن دە بولىسسەك:
- ۇلتتىق ءداستۇرىمىز بويىنشا مالدىڭ باسىن نەگە تەك ەر-ازاماتتار ۇستايتىنىنا قاتىستى مەنەن ستۋدەنتتەر «ايەلدەر دايىنداعان باستى پىسكەندە نەگە ەرلەر عانا ۇستاۋى كەرەك؟» دەپ ءجيى سۇرايدى. جاقىندا وسىعان بايلانىستى مىنانداي دەرەك تاپتىم.
ابىلايحاننىڭ تۇسىندا بولسا كەرەك. قازاقتىڭ ءبىر باتىرى قولعا ءتۇسىپ، دۇشپاندار ونى كەپىلگە ۇستاپ زىندانعا تاستايدى. «قوناعىمىز ەمەسسىڭ، نە جەيتىن ەدىڭ سونى عانا ايت» - دەيدى. «كۇندە سويىلىپ جاتقان مالدارىڭنىڭ باسىن عانا ءپىسىرىپ بەرىڭىزدەر، سول جەتەدى» دەگەن سوڭ، سوعان كەلىسەدى. ءبىر جاعى دۇشپانىنىڭ مال باسى كەمي بەرسىن دەگەن امالى ما، كۇندە زىنداندا جاتىپ باس جەپ جاتادى. وعان دەيىن باس سىيلى اس بولماسا كەرەك.
بىرنەشە اي ءوتىپ بەلگىلى كەلىسىمنەن سوڭ، باتىر زىنداننان بوستاندىققا شىعادى. كۇن كورمەي، كۇتىم كورمەي، ازىپ-توزدى-اۋ دەگەن ويمەن جاعداي جاساماققا دايىندالعان ەل-جۇرتى باتىردىڭ كوزى جايناپ، ەڭسەسى تىك كەلە جاتقانىن كورىپ تاڭ قالىسادى.
مۇنىڭ سىرى باس جەگەندىگىندە ەكەندىگىن زەرتتەپ بىلگەن قازاق باستىڭ ەر-ازاماتتار ءۇشىن ماڭىزى جوعارى بولعاندىقتان دا ۇلكەن اقساقالداردىڭ كۇش-قايراتىن تولىقتىرۋعا ارنايى سىي رەتىندە ۇسىنعان ەكەن. وسىلايشا، مالدىڭ باسىن اسپەتتەپ، تەك سىيلى ۇلكەن كىسىلەرگە ۇسىنۋ داستۇرگە ۇلاسقان. اكەسى ءتىرى تۇرعاندا بالاسى باس ۇستامايتىندىعى دا ارنايى ۇلكەندەرگە دەگەن قۇرمەتتەن بولسا كەرەك!
**
باس تارتۋ - كادە، جيىن- توي، استا، قوناق كۇتكەندە سويىلعان مالدىڭ باسىن قادىرلى ادامعا سىباعالى، كادەلى، سىيلى مۇشە رەتىندە تارتۋ. باستى دۇنيەنىڭ، جاراتىلىستىڭ، الەمنىڭ باستاۋشى كۇشى دەگەن ەجەلگى نانىم-سەنىمگە بايلانىستى جاسى ۇلكەن، سىيلى قوناققا نەمەسە مارتەبەسى جوعارى ادامعا تارتادى.
قازاق اراسىندا قوي باسىنىڭ قۇيقاسىن ءتىلۋدى قاسقالداقتاۋ دەپ تە اتايدى. شىعىس قازاقستان، موڭعوليا، قىتايداعى قازاقتار مۇنى باستىڭ جولىن اشۋ دەپ اتايدى. ونىسى تىگىنەن تۇسكەن ءبىزدىڭ جول، كولدەنەڭ تۇسكەن ءسىزدىڭ جول دەگەندى ىرىمداعانى. بۇل قوناققا جاساعان قۇرمەتتىڭ بەلگىسى ىسپەتتى.
باس تارتۋدىڭ ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرى قالىپتاسقان. سىردىڭ بويىنداعى قازالى وڭىرىندە، ارال بويىندا قازاقتار قوناققا باس تارتقاندا وڭ جاق قۇلاعىن كەسىپ الىپ، ونى ءۇيدىڭ كىشكەنە بالاسىنا بەرەدى دە، قوناققا وڭ قۇلاقسىز تارتادى. بۇل ىرىسىم، نەسىبەم ءوز ۇيىمدە، ءوز بوساعامدا قالسىن دەگەندى ىرىمداعانى. اكەسى وتىرعان جەردە ۇلى باس ۇستاۋ - قازاق ۇعىمىندا ەرسىلەۋ قىلىق. وتباسىندا اكەنىڭ ورنى بولەك، اكە - اسقار تاۋ دەپ جاتامىز. سوندىقتان كوزى ءتىرى كەزىندە اكەنىڭ الدىندا باس ۇستاماۋ - ادەپتىلىك بەلگىسى.
باس سالىنعان تاباقتى اكەلگەندە قازاق ونىڭ تۇمسىق تۇسىن تورگە، شۇيدەسىن ەسىككە قاراتىپ اكەلگەن. ونىڭ بىرنەشە ءتۇرلى داستۇرلىك ءمانى بار. بىرىنشىدەن، ول نەسىبەنىڭ ادامعا وڭ كەلۋى، ادال اسى دەگەندى بىلدىرسە، ەكىنشىدەن، مۇندا ءدىني نانىم- سەنىم دە جوق ەمەس. ايتالىق، دانا قازاق مال باسىن قۇبىلاعا قاراتىپ سويۋعا نيەت ەتەتىندىكتەن، ونىڭ تۇمسىق تۇسى مەككەنىڭ توپىراعىن يىسكەگەن دەپ قاستەرلەنەدى.
بۇل تۋرالى اتاقتى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كەلىنى زەينەپ احمەتوۆا «بابالار اماناتى» اتتى ەتنوگرافيالىق كىتابىندا مىناداي ءۇزىندى كەلتىرەدى:
«قوناقتار كەتكەن سوڭ جاڭالاپ شاي جاساپ، ەندى ءوزىمىز داستارقان باسىنا وتىردىق. بايقايمىن، اتانىڭ (باۋىرجان مومىش ۇلى) قاباعى سالىڭقى. ءبىر كەزدە:
- داستارقانىڭ تولىمدى، استارىڭ ءدامدى بولدى. اسىرەسە «ۇمىتىلعان تاماق قوي مىنالار» دەپ ءاسىپ پەن ءسۇت قۇيعان وكپە ولارعا وتە ۇنادى. ءبىراق سونىڭ ءبارىن سەن جىبەرگەن ءتورت قاتەلىك جۋىپ كەتتى. قوناقتار ونى بايقادى-بايقامادى دەي المايمىن. ال مەن انىق كوردىم، - دەگەندە دىمىم ىشىمە ءتۇسىپ، كوزىم قاراۋىتىپ كەتتى. بۇرىسكەنىم سونشالىق، قۇرتتاي تەسىككە سىيىپ-اق كەتەر ەدىم.
- ول نە، پاپا؟ - دەپ باكەڭ اكەسىنە قارادى. ءبىراق اتا ماعان قاراپ، ماعان ارناپ سويلەدى:
- بىرىنشىدەن، ەسى دۇرىس قازاقتىڭ ايەلى قوناققا باس كوتەرىپ كىرمەيدى. جامان-جاقسى بولسىن، باسيەڭ امان.
ەكىنشى قاتەلىگىڭ - باستى شۇيدە جاعىمەن اكەلگەنىڭ. قوي شۇيدەسى ەمەس، تۇمسىعىن العا بەرىپ جۇرەدى.
ءۇشىنشى قاتەلىگىڭ - قويدىڭ ءتىسىن قاقپاي اكەلگەنىڭ. بۇل - ەڭ الدىمەن، تازالىق. قوي ءتىسىنىڭ تۇبىندە نە جاتقانىن قايدان بىلەسىڭ؟! ءشوپ جەيتىن، جەم جەيتىن مال عوي. سودان كەيىن مۇنىڭ ەكىنشى ماعىناسى بار. قازىر ۇمىتىلعان، كونەكوزدەر بولماسا، كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن جاعىن دا ايتايىن.
قازاقتار - تالاي نارسەنى ىم، تۇسپال، يشارا ارقىلى بىلدىرگەن تەكتى حالىق. سونىڭ ءبىرى وسى قاعىلماعان تىسكە بايلانىستى. سىيلاسىپ جۇرگەن ەكى ادامنىڭ بىرەۋى الدەنەگە رەنجىپ، ءبىراق سونى «ءسوز كوبەيەر» دەپ ايتا الماي جۇرسە، ءوزى رەنجىپ جۇرگەن ادامى ۇيىنە كەلگەندە ەتپەن بىرگە الدىنا ءتىسى قاعىلماعان باستى قويادى. سوندا باس ۇستاعان ادام: «ءا- ءا، مىنانىڭ ىشىندە ماعان دەگەن ءبىر قىجىلى بار ەكەن عوي...» دەپ ويلايدى، - دەپتى.
***
جىلقىنىڭ باسى ەكى، ال سيىردىڭ باسى ۇشكە بولىككە بولىنەدى. ءىرى قارا مالدىڭ تۇمسىعى شابىلىپ تاستالادى. سونداي-اق ءىرى مالدىڭ باسىن شاپقان كەزدە، ونىڭ ميىن شاشىپ الماۋ كەرەك. ەگەر اسىلعان شەكەنىڭ ميى ورنىندا بولماسا، سول ءۇيدىڭ يەسى وتە سالاق، ولاق ادام ەكەن دەپ ۇلكەن سىنعا ۇشىرايدى.
ءىرى قارا مالدىڭ باس قۇيقاسىن سىپىرىپ، ارشىپ تاستاعاندىقتان، ول تازا بولىپ تارتىلادى. ال قويدىڭ باسى قۇيقا تەرىسىمەن بىرگە قويىلادى. سوندىقتان ونى تازالاپ ۇيتۋىنە جانە جۋىلۋىنا باسا نازار اۋدارعان ءجون. ۇيتىلگەن، جۋىلعان قوي مەن ەشكى باسى، جاعىنان ايىرىلادى. سودان كەيىن ءتىسى قاعىلىپ، كەڭسىرىگى تازالاپ جۋىلادى. وسى تۇستا اعىندى سۋدىڭ استىندا كوزدىڭ قاراشىعى ويىلىپ، اعىزىلادى. قاراشىعى اعىزىلماسا، ول پىسكەن كەزدە تاستاي قاتتى بولىپ قاتىپ قالادى. ال كوز كادەلى مۇشەنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان مۇنداي اعاتتىقتى جىبەرمەگەن دۇرىس. پىسكەن قوي نەمەسە ەشكى باسىنىڭ ماڭدايى قاسقالانىپ ءتىلىنىپ، ءبىر قۇلاعى كەسىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا وسى ىرىمدى كوزى كورىپ، وزدەرى دە جاساپ جۇرگەن اجەيلەر، ونى باستىڭ قۇيقاسىنىڭ دۇرىس پىسكەنىن يا پىسپەگەنىن انىقتاۋ ءۇشىن جاسالادى دەپ تۇسىندىرەدى.
