مىنەز - تاعدىر ما؟
مىنەز ادام پسيحولوگياسى، ونىڭ مىنەزى، ءجۇرىس-تۇرىسى، ادامدارمەن قارىم-قاتىناسى - جاس دەمەي، كارى دەمەي، جۇرتتىڭ ءبارىن قىزىقتىراتىنى انىق. دەگەنمەن «قوي الاسى - سىرتىندا، ادام الاسى - ىشىندە» دەگەندەي، ادام تابيعاتىن تاپ باسىپ تانۋ وڭاي شارۋا ەمەس.
«ءومىر - ساحنا، ءبارىمىز - اكتەرمىز» دەگەن قاناتتى ءسوز بەكەر ايتىلماعان. سوندىقتان دا كەيدە جانىمىزدا جۇرگەن ادامنىڭ شىن بەينەسىن ونىڭ ءتۇرلى ماسكا استىنا جاسىرىلعان رولىمەن ءجيى شاتاستىرىپ جاتامىز. جالپى، پسيحولوگيا عىلىمىندا ادامدار تابيعاتىنا قاراي سيكلوتيميك، ەپيلەپتويد، شيزويد، يستەرويد، استەنيك بولىپ نەگىزگى بەس تۇرگە بولىنەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا اركىم وزىنشە ءومىر سۇرەدى، وزىنشە قارىم-قاتىناس جاسايدى، وزىنشە سۇيەدى، ءتۇرلى كۇيزەلىستەن وزىنشە جول تاۋىپ شىعادى.
الدىمەن «سيكلوتيميك» دەگەن قانداي ادام دەگەننەن باستايىق. ولار كوڭىل كۇيى وتە تەز قۇبىلىپ وتىراتىندار. بىلايشا ايتقاندا، كوڭىلدى ادامدار. ءومىردى بارىنشا سۇيەتىن، قۋانىش-قىزىعىن شىن سەزىنىپ، راقاتىن باستارىنان وتكەرە الاتىندار. ورىستىڭ ۇلى اقىنى پۋشكيننىڭ مىنەزى وسىنداي بولعان. اقىننىڭ ومىرىندەگى شارىقتاۋ كەزەڭى مەن قۇلدىراۋ كەزەڭى تۋرالى جاقسى بىلەمىز. شارىقتاۋ كەزەڭىندە تابيعات تارتۋ ەتكەن مىنەزى پۋشكيندى جارقىراعان شىڭنىڭ باسىنا ءبىر-اق شىعارعان. قۇلدىراۋ كەزەڭى مۇنداي مىنەزدەگى ادامدار ءۇشىن وتە اۋىر جانە قاۋىپتى سانالادى. كۇيزەلىستى كوتەرە الماي، بىردەن سىنىپ تۇسەدى.
ال ەندى «ەپيلەپتويد» ادامدار ءجيى-ءجيى اشۋلانشاق كەلەدى. اينالاسىنداعى جاندارعا، قورشاعان ورتاعا كوڭىلى تولمايدى. ولار بيلىكتى سۇيەدى، جۇرتتىڭ ءبارىن بيلەپ-توستەگىسى كەلەدى، ومىرلىك وقيعالاردىڭ بارلىعىن ءوز باقىلاۋىندا ۇستاعاندى قالايدى. ۋىسىندا ۇستاي الماسا، مىندەتتى تۇردە ۋىن شاشادى. ارينە، پەندە بولعان سوڭ ولار دا ءجيى-ءجيى ماسكا كيىپ، كەرەك كەزدە جۇرتقا مەيىرىمدى نازىك جان بولىپ كورىنىپ، بيلىكتىڭ جولىندا ولۋگە بار شىن بەينەسىن جاسىرادى.
«شيزويد» تەكتەستەر - ەكى الەمدە ءومىر سۇرەتىندەر. بىرەۋى - ءبىز كورەتىن، ەستيتىن، قولمەن ۇستاپ كورەتىن الەم دە، ەكىنشىسى - ونىڭ كورىنبەيتىن ىشكى الەمى. ولار ءومىرىنىڭ كوپ بولىگىن وسى ىشكى الەمىندە وتكىزەدى. جالعىزدىقتى سۇيەتىندەر، شىن ومىردەن الىستاپ، ءوز ىشكى الەمىن قىزىقتاپ جۇرەتىندەر - وسى شيزويدتار. تۇراقتى جانە جاۋاپتى بولادى. ءوزى تۋرالى ايتقاندى دۇرىس كورمەيدى، ادامدارمەن بەلگىلى ءبىر اراقاشىقتىق ۇستانادى. مودانى قۋمايدى، وزىنە ىڭعايلى كيىم كيەدى. داۋىسى باسەڭ، سويلەگەندە قولىن، بەتىن قيمىلداتپايدى. كەيدە ولار تاۋلىگىنە 20 ساعات تەر توگىپ، ەڭبەكقورلىعىمەن تاڭعالدىرادى. از ۇيىقتايدى. مۇنداي مىنەزدى ادامدارعا وركەنيەتتىڭ دامۋىن قوزعالىسقا كەلتىرەتىن ەينشتەين سەكىلدى ءىرى وقىمىستىلار، اتاقتى شاحماتشىلار جاتادى. باس قۇراۋلارى قيىن. سۇربويداقتار مەن كارى قىزداردىڭ كوبىسى شيزويدتار بولىپ كەلەتىنى عىلىمي تۇردە دالەلدەنگەن.
ءتورتىنشى تيپ - «استەنيك» - بۇلار ومىرلىك كۇشى از، ءالسىز، وتە نازىك، ۇيالشاق ادامدار. وزدەرىن تومەن باعالايتىندار. ولار ءومىر شىندىعىن اۋىر تۇيسىنەدى، كەز كەلگەن ءسوزدى وزىنە قابىلدايدى، ۇساق-تۇيەككە ءمان بەرەدى. مىنەزدەرى جۇمساق بولعاندىقتان، «جوق» دەگەن ءسوزدى ايتا المايدى، بارىنە كومەكتەسكىسى كەلىپ، قالاي ۋادە بەرىپ قويعانىن بىلمەي قالادى. ادەتتە ولار باستاما كوتەرگەندى قالامايدى. تەز باسقارىلادى، ناعىز ورىنداۋشىلىققا تاپتىرمايتىن ادام. داۋىسى باسەڭ، انىق شىقپايدى. قاراپايىم كيىنەدى. ءسوزجۇمباق شەشكەندى، شاحمات ويناعاندى ءتاۋىر كورەدى. دوستارى ءۇشىن وزدەرىن قۇرباندىققا بەرۋگە بار. كوپتەگەن ادامدار وتە سەنىمدى بولعاندىقتان دا دوستارىن استەنيكتەردەن تاڭداعاندى قۇپ كورەدى. ءبىر قاراعاندا ولار ءالسىز سەكىلدى كورىنگەنمەن، ءوزى سۇيەتىن جاندارى ءۇشىن بارىنە توتەپ بەرە الادى. جەڭىلدىڭ ۇستىمەن، اۋىردىڭ استىمەن جۇرەتىندەر - ناعىز وسىلار.
بەسىنشى تيپ - يستەرويدتار - شات-شالەكەيگە، كوكبەتتىككە بەيىم ادامدار. ولار بارىنەن دە بۇرىن وزدەرىن سۇيەتىندەر. جۇرتقا ۇناعىسى كەلىپ، سونىڭ جولىندا تونىن شەشىپ بەرۋگە بار. بايلانىسقا تۇسۋگە قۇمار، كىمنىڭ بولسىن بىردەن ىشىنە كىرىپ كەتەدى، وزگەلەردىڭ السىزدىگىن ءوز قاجەتىنە پايدالانا قويادى. كوپتىڭ كوزىنە تۇسكەندى وتە-موتە جاقسى كورەتىندىكتەن جارقىراپ كيىنەدى. قولىن سىلتەپ، بەت-ءجۇزىن ءاماندا قيمىلداتىپ سويلەيدى. ەگەر وزىنە ەش قاتىستى بولماسا، اينالاسىنداعى ادامدار ورتەنىپ جاتسا دا ولارعا سالقىن، نەمقۇرايلى قارايدى. جاقسى ما، جامان با، اش پا، توق پا، ول ءۇشىن ول تۇك تە قىزىق ەمەس. ولار ءۇشىن ەڭ باستىسى - تاڭعالدىرۋ. قالعان ادامدار ونى تاماشالاۋ ءۇشىن تەاترعا كەلگەن كورەرمەندەر سەكىلدى.
قازاق «سۇتپەن كىرگەن مىنەز سۇيەكپەن كەتەدى» دەيدى. راس ايتادى. مىنەز ءومىر بويىنا وزگەرمەيدى، ونىڭ نەگىزىندە بەلگىلى ءبىر گەنوتيپ جاتىر. ءبىزدىڭ باستى قاتەلىگىمىز، باسقا ادامداردى تۇپ-تۋرا ءوزىمىز سياقتى جاراتىلعانداي، ءوزىمىز سەكىلدى ويلاپ، ءوزىمىز سەكىلدى تىرلىك كەشۋگە ءتيىستى دەپ ويلايتىندىعىمىزدا. بۇل وتە-موتە اداسۋشىلىق. ءومىردى ءار ادامنىڭ قابىلداۋى ءارقالاي. ءارتۇرلىلىگى سونشالىق، كەيدە اقيقاتتىڭ بار-جوعىنا دا كۇمان تۋعىزادى. وتباسىنداعى، جۇمىستاعى كيكىلجىڭ دە نەگىزىنەن، قاسىڭداعى جانداردىڭ مىنەز ەرەكشەلىگىن تۇسىنبەۋدەن بارىپ تۋادى. مىنەزىنە بويلاساڭ، ءمىنى بادىرايىپ تۇرمايدى.
ماسەلەن، سيكلوتيميكتەر - ءومىر ءلاززاتىنا راقاتتانا جارقىراپ جۇرەتىن، ەنەرگياعا باي جاندار. كوپشىل، ادامدارمەن تەز ءتىل تابىساتىندار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ءبارى جاقسى. ءبىراق وسىنداي اداممەن ءبىر شاڭىراق استىندا تۇرۋ وڭاي ما؟ مۇنداي مىنەزدى ادامدار زاتتارىن شاشىپ تاستاعاندى جاقسى كورەدى. اشۋلاناسىز با، جوق پا؟ مۇنى ولار سىزگە قيىندىق تۋدىرۋى ءۇشىن ادەيى ىستەمەيدى، ءبىر مەزەتتە بىرنەشە ماقساتتى كوزدەپ، بىرنەشە ءىستى قاتار اتقارعاندى قالاپ تۇراتىندىقتان دا وسىلاي ىستەيدى. ءسىز سياقتى ءبىر زاتقا قادالىپ قالمايدى. مىنەزدەرى سولاي. ولارعا بارىنەن دە ۋاقىت تاپشى، ۇنەمى كەشىگىپ جۇرەدى، اقشا ۇستاۋدى بىلمەيدى، جەلگە شاشىپ جىبەرەدى.
ال ەندى قىزمەت ۇستەلىن قاشان بولسىن تارتىپكە كەلتىرىپ، جيناقى ۇستايتىن ارىپتەسىڭىز استەنيك بولىپ شىعۋى مۇمكىن. ولار ءوزىن قورشاعان كىشكەنتاي الەمدە ءتارتىپ ورناتقاندى جانى سۇيەدى، بۇل ولاردىڭ ءبىر جاعىنان ىشكى السىزدىگىن بۇركەمەلەگەندىگىن بىلدىرەدى. سول سەكىلدى شيزويدتار جۇمىس ۇستەلىنە ەرەكشە ءبىر زات، قانداي دا ءبىر ستاتۋەتكا قويىپ قويعاندى جاقسى كورەدى. ءبىراق ونى باتتاسقان شاڭ باسىپ تۇرۋى مۇمكىن، ول ونى بايقامايدى. ويتكەنى شاڭ - ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان شىندىق ءومىردىڭ ءبىر بولشەگى، ال سيرەك ستاتۋەتكا ونىڭ ىشكى الەمىنىڭ سىرتقا شىققان كورىنىسى.
ەپيلەپتويدتار - كازارمالىق قاتاڭ ءتارتىپتى سۇيەتىندەر. ەڭبەكسۇيگىش، ۇقىپتى، ەسەپشىل، تياناقتى، ءبىرقالىپتى بولىپ كەلەدى. بەت-جۇزىنەن ەشقانداي ەموسيا بىلىنبەسە، ءسىزدىڭ الدىڭىزدا الگى تەكتەس ادام تۇر دەپ ءبىلىڭىز. وزدەرىن اسىرا باعالايدى. جۇرت بىلمەگەندى تەك ءوزى بىلەتىن سەكىلدەنەدى. باستىق بولاتىن بولسا، قابىلداۋىندا ەشكىم بولماسا دا، ءسىزدى كەمىندە 20 مينۋت كۇتتىرىپ قويادى. بوتەن ادامدى تومەندەتۋدەن راقات الادى. قايتەسىز، تابيعاتى سولاي. بۇل ءۇشىن وعان وكپەلەۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىر جاعىنان بيلىكقۇمار بۇلار قوعام ءۇشىن وتە پايدالى ادامدار. ولار بولماسا، پوليسيادا، قارۋلى كۇشتەردە، قارسى بارلاۋ قىزمەتىندە كىم قىزمەت ىستەيدى؟
يستەرويد-ايەلدەردى تانۋ وپ-وڭاي: قىزىل ءتۇستى جارقىراۋىق كيىم، ءداۋ شليافا... ونىڭ ەموسياعا بەرىلىپ ايتقان اڭگىمەسى سىزگە دەگەن قانداي دا ءبىر ىقىلاس-پەيىلىن، كوڭىلىن، جىلىلىعىن بىلدىرمەيدى. ونىڭ باستى ماقساتى - ءسىزدىڭ كوزىڭىزگە ءبىر ءتۇسىپ قالۋ ارقىلى تاڭعالدىرۋ عانا، اۋزىڭىز اڭقايىپ سوڭىنان ۇزىلە قاراپ قالساڭىز - ماقساتىنىڭ ورىندالعانى.
ادامدار تابيعاتىنا قاراي نەگىزگى بەس تۇرگە بولىنگەنمەن، وسى بەس تۇرمەن قاتاڭ شەكتەلىپ قالعان دەۋگە كەلمەيدى، ارينە. تازا ءبىر تۇردەگى ادامدار كوپ ەمەس. كوبىنەسە ادامدار قوس مىنەزدى قاتار الىپ جۇرەدى. تازا ءبىر مىنەزدىلەر - 50 پايىز دەسەك، قالعانى - ارالاس مىنەزدىلەر.
العاشقى ەلۋ پايىزدان باستايىق. وقىمىستىلاردىڭ بولۋىنشە، سيكلوتيميكتەر اتالمىش ەلۋ پايىزدان شامامەن 11 پايىزدى، ەپيلەپتويدتار شامامەن 13 پايىزدى، شيزويدتار شامامەن 8 پايىزدى، استەنيكتەر شامامەن 8 پايىزدى، يستەرويدتار شامامەن 6 پايىزدى قۇرايدى. قالعان 50 پايىزى - ارالاس مىنەزدىلەر. ومىردە كوزدەگەن ماقساتىنا اداسپاي جەتەتىندەردىڭ كوبىسىن كەرەك كەزىندە شەگىنە بىلەتىن وسى ارالاس مىنەزدىلەر قۇرايدى ەكەن. قارجى الەمىندەگى ميلليونەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن وسى تەكتەستەر قۇرايدى.
ءارتۇرلى مىنەزدى ادامداردىڭ باس قۇراۋىنا ءمان بەرمەسەك بولمايدى. بىرگە باس قۇراۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ەڭ اۋىرى - ەپيلەپتويد، ياعني بيلىكقۇمار ادام مەن جول بەرگىش جۇمساق استەنيكتىڭ جۇبايلىق وداعى. بۇل جۇبايلىق وداقتا ەپيلەپتويدتىڭ ادام توزە الاتىنداي پسيحولوگيالىق نورمانىڭ شەكاراسىنان اتتاپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. ءوزى جۇمساق استەنيك شەگىنە-شەگىنە اقىرى شەگىنەر جەر تاپپاي، ول دا شەكتەن شىعىپ كەتۋى مۇمكىن. شاڭىراق سودان بۇزىلادى.
سيكلوتيميك پەن شيزويدتىڭ جۇبايلىق وداعى بەرىك بولا الادى جانە بۇل ەكەۋىنىڭ استەنيكپەن جۇبايلىق وداعى دا وڭايلىقپەن شىتىنامايدى. شيزويد پەن ەپيلەپتويدتىڭ جۇبايلىق وداعىنا كەلەيىك. شيزويد كومپيۋتەردىڭ تىلىنە جەتىك بولعانمەن، باسقا ادامنىڭ جان دۇنيەسىن تۇسىنۋگە قابىلەتسىز. شيزويد بانكتەن العان كرەديتىن ءدال ۋاقىتىندا تولەمەيدى، ايلىقتان ايلىققا دەيىن اقشانى ۇنەمدەي المايدى، ال ەپيلەپتويد اقشانى جاقسى كورەدى جانە ساراڭ، سوندىقتان ۇيدەگى اقشانى سونىڭ ۇستاعانىن شيزويدتىڭ ءوزى دە قۇپ كورەدى. وتباسىلىق مىندەتتى ولار وسىلايشا ءبولىسىپ، ءبىرىنىڭ كەمشىلىگىن ءبىرى جابادى.
سونداي-اق - شيزويد - ناشار اتا-انا، بالانىڭ جان دۇنيەسىن جەتە تۇسىنبەيدى. ەپيلەپتويد بيلىك قۇرعاندى، بۇيرىق بەرگەندى جاقسى كورەتىندىكتەن دە ۇيدەگى بالا تاربيەسىن قولعا العاندى، كەرەك كەزىندە كورشىمەن ۇرىسقاندى، بالانىڭ مەكتەپكە قاتىستى شارۋاسىن اتقارعاندى قولاي كورەدى. ادام تابيعاتىن تانۋ ءۇشىن الدىمەن ءوزىڭنىڭ، سوسىن اينالامىزدا جۇرگەن باسقالاردىڭ قاي تيپكە جاتاتىنىن ءبىلۋ اسا ماڭىزدى. بۇل - تەك جاقسىلىققا، باقىتقا باستايتىن جول. باسقالاردى تانۋدان بۇرىن ءوزىڭدى تانى، سوندا عانا تابيعاتپەن، قوعاممەن ۇيلەسىمدە ءومىر سۇرەسىڭ.
تورەعالي تاشەنوۆ
«ايقىن» گازەتى. 2013
