مۇستافا شوقاي فاشيستەر قولىنان ءولدى مە؟

مۇستافا شوقاي - سىر ەلىنىڭ تۇلەگى. داۋلەتتى شوقاي ءبيدىڭ ۇلى، پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن، قوعام قايراتكەرى.

مۇستافانىڭ قانداي جانۇيادان شىققانىن «قازاق» گازەتىندە 1914- جىلى جەلتوقساننىڭ 10-جۇلدىزىندا جارىق كورگەن زاكير گايسين دەگەن كىسىنىڭ شوقاي قايتىس بولعاننان كەيىن بەرىلگەن «اس» قاراجاتىنان بايقاۋعا بولادى. وندا: «اقمەشىت ۋەزىنە قاراعان شاشتى قىپشاق مارقۇم شوقاي تورعاي بالاسىنا اس بەرىلدى. شاقىرىلعان ەلدىڭ ءبىر شەتى قازالى، ءبىر شەتى تاشكەنت بولدى، ءۇش مىڭعا جاقىن جۇرت جينالدى. استىڭ بار شىعىنى بەس مىڭ سومنان استى. بايگەگە 57 ات شاۋىپ، 17 سىنە بايگە تىگىلدى. باس بايگەگە 8 سوم اقشا، ەكى قارا تىگىلدى» دەلىنگەن. بۇل وتە كوپ قاراجات بولاتىن. ول كەزدە ءبىر قوي 20-30 تيىننان اسپايتىن ەدى.

مۇستافا اسقا كەلدى مە، الدە جوق پا، ول جاعى ايتىلمايدى. تەك، ونىڭ پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋىن ءبىتىرىپ، ەندى مەملەكەتتىك ەمتيحان قارساڭىندا تۇرعانىن حابارلاعان.

مۇستافا باستاۋىش مەكتەپتى پەروۆسكىدە، گيمنازيانى تاشكەنتتە ۇزدىك ءبىتىرىپ، پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنە جولداما العان.

مۇستافانىڭ قوعامدىق، ساياسي كوزقاراسى سول ۋنيۆەرسيتەتتە، ودان كەيىن دە قالىپتاسقان بولسا كەرەك. ماسەلەن، مۇستافا شوقايدىڭ قوعامدىق كوزقاراسى پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزىندە قالىپتاسا باستادى. ول كەزدە پەتەربۋرگتە قوعامدىق وي قازاندا قايناعانداي اسىپ، تاسىپ جاتاتىن. الدىمەن ساياسي ويلاردى قوزعاعان نەشە ءتۇرلى بولشەۆيك، مەنشەۆيك، ەسەر، كادەت، مونارحيست سياقتى پارتيالار ەدى. وعان دەيىن «زەمليا ي ۆوليا»، «چەرنىي پەرەدەل»، باسقا دا الدارىنا ماقسات قويعان قوزعالىستار ءورشىدى. بۇلار ءتۇرالى فيلوسوفيالىق تۇجىرىمدى گ.ۆ.پلەحانوۆ كەزىندە تالداپ جازعان بولاتىن. جاسىرىن تەرروريستىك ءۇيىم «نارودنايا ۆوليا» 1881- جىلى يمپەراتور الەكساندر ІІ-نىڭ ءومىرىن ءۇزدى.

1911 - جىلى كيەۆتەگى تەاتردا نيكولاي ІІ-نىڭ كوزىنشە ءبىر ستۋدەنت رەسەي پرەمەر-ءمينيسترى ستولىپيندى اتىپ ءولتىردى. نيكولاي ІІ تەڭىزدەي تولقىعان قوعامدىق قوزعالىستى توقتاتۋدىڭ ورنىنا رەسەيدى بەتىنە قويا بەردى. ارتىنشا 1914- جىلى اۆگۋستا باستالعان ءبىرىنشى يمپەرياليستىك سوعىستا رەسەي جەڭىلىسكە ۇشىرادى. وسىنىڭ ءبارى 1917- جىلعى وكتيابر رەۆوليۋسياسىنا الىپ كەلدى.

ارينە، بۇل كۇردەلى اۋىر جاعدايلار زەرەك، ويلى جاس مۇستافا شوقايعا اسەر ەتپەي قويعان جوق. قازاق ەلىنىڭ ىشكى جاعدايى مەن بولاشاعى مۇستافانى تولعاندىردى. ماسەلەن، رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنا احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ارەكەتى ارقىلى ەڭ العاش دەپۋتات بولىپ سايلانعان 6-7 قازاق جىگىتتەرى دۋما تريبۋناسىن ءتيىمدى پايدالانىپ، ۇلت، جەر، وتارشىلدىق ماسەلەلەرىن وتكىر سىنعا سالدى. باقىتجان قاراتايەۆتىڭ جالىندى ءسوزىن ۆ.ي. لەنين ءوز ەڭبەگىندە قولداندى.

1914- جىلدىڭ اياعىندا پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن مۇستافا شوقاي، قوعام قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحانوۆپەن تانىسىپ، ۇلت-ازاتتىق ويلارىن دامىتتى. ولار پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ۇلت ايماقتارىنا قولدانعان وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى ايقاسقا شىقتى. مۇستافا شوقاي قازاق حالقىن، ورتا ازيا مۇسىلماندارىن وتارشىلدىقتان بوساتىپ، تاۋەلسىز ەل - تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن ورناتۋعا بەل بايلادى.

1917- جىلى رەسەيدە پاتشا تاقتان ءتۇسىپ، ۋاقىتشا ۇكىمەت ورناپ، ارتىنشا قازان رەۆوليۋسياسى جەڭىپ شىققان كەزدە، ورىنبور قالاسىندا جەلتوقساننىڭ 5 ى مەن 13 ى ارالىعىندا وتكىزىلگەن، ەكىنشى بۇكىل قازاقستاندىق قۇرىلتاي سيەزىندە بايانداما جاساعان مۇستافا شوقاي قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىن جاريالاۋدى ۇسىندى.

سونداي-اق 1918- جىلى قوقان قالاسىندا وتكەن تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن ورناتۋ جونىندە شاقىرىلعان مۇسىلماندار سيەزىندە مۇستافا شوقاي ونىڭ پرەزيدەنتى دەپ قابىلداندى. ءبىراق 20 - اقپاندا قوقاندا ورناتىلعان كەڭەس ۇكىمەتى مۇسىلماندار ارەكەتىن تالقانداپ، شەشىمىن جوققا شىعاردى. ناتيجەسىندە ەجەلگى اڭساعان تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن ورناتۋ ارمانى قولدان شىعىپ كەتكەنىنە كوزى جەتكەن مۇستافا شوقاي ەلىن، جەرىن تاستاپ، كاسپي تەڭىزى باكۋ ارقىلى گرۋزياعا، ودان ءارى قارا تەڭىزدى كەسىپ ءوتىپ، تۇركياعا كەلدى.

ارمانى - قازاق، ورتا ازيا ەلىن بولشەۆيكتەر شەڭبەرىنەن بوساتىپ، ءوز الدىنا ەركىن ەگەمەن ەل ەتۋ. ول ءۇشىن الەمگە ءسوزى جەتەتىن اۋديتوريا كەرەك بولدى. تۇركيا جەرى وعان ونداي تريبۋنا بولا المايتىنىن بايقادى. وعان كوپتەگەن حالىق پەن قاۋىمنىڭ توعىسقان جەرى كەرەك ەدى. سوندىقتان مۇستافا پاريجگە قونىس اۋدارادى. ماقساتى - سول جەردە جۋرنال شىعارۋ، تۇركى ەلدەرىنىڭ ساناسىن وياتۋ جانە ماقسات ەتكەن جۇمىسىنا كىرىسىپ، جۋرنال شىعارۋ.

مۇستافا «جاس تۇركىستان» جۋرنالىن شىعارىپ، وعان ماقالالار جازىپ، باستى ماقساتىن ىسكە اسىرۋعا كىرىسەدى. مۇستافا - تاباندى، قايسار قايراتكەر. ول جالعىز ءوزى سوسياليستىك جۇيەگە قارسى شىقتى. ستالين شىرماۋىنان قازاق، باسقا ورتا ازيا حالىقتارىن بوساتپاق بولدى. «قازاق، وزبەك، تۇرىكمەن، قىرعىز، تاجىك حالقى بىرىگىڭدەر! كەڭەس وتارى بولۋدان قۇتىلىڭدار، ايتپەسە جەكە-جەكە ۇلتتىعىڭنان، ايىرىلىپ، جويىلىپ كەتەسىڭدەر!» دەپ جالىندى ۇران تاستادى.

كەلن قالاسىنىڭ جانىندا تۇرعان بايمىرزا حايت «20- عاسىرداعى تۇركىستان»، «قەنەس بيلىگىندەگى تۇركىستان» دەگەن كىتاپتار جازىپ شىعاردى. اۆتور «تۇركىستان - كەڭەس وداعىنىڭ وتارى» دەپ جازدى. ءوز ەڭبەكتەرىندە بايمىرزا حايت: «مەنىڭ وسى ەڭبەكتەردى جازىپ شىعارۋىما مۇستافا شوقايدىڭ ارحيۆتەرى مەن جازبالارى كوپ پايداسىن تيگىزدى» دەپ جازدى.

كەيبىر باسىلىمداردا «مۇستافا شوقاي گيتلەرگە قىزمەت ەتتى، «تۇركىستان لەگيونىنا» باسشى بولدى» دەيدى. راس، مۇستافانى نەمىستەر پاريجدى العاندا ونى تۇرمەگە وتىرعىزدى. كەيىن بوساتىپ، گيتلەردىڭ تاپسىرىسىمەن بەرلينگە جەتكىزدى. گيتلەرشىلدەردىڭ تاپسىرماسىمەن تۇتقىنعا تۇسكەن مۇسىلماندار اراسىندا جۇمىس جۇرگىزگەنى دە راس. ول تۇتقىندار لاگەرلەرىن ارالاپ، مۇسىلمانداردى بولەك ەسەپكە الدى. ولاردى گيتلەرشىلدەر لەگيونعا پايدالانباق بولعانى دا شىندىق. ءبىراق مۇستافادا قانداي وي بولدى، ول جاعى بەلگىسىز. ءبىراق ەل تاۋەلسىزدىگىن اڭساعانى اقيقات.

مۇستافا 1941- جىلى 27 - جەلتوقساندا كەنەتتەن دۇنيە سالدى. ونى «ۋ بەرىپ ولتىرگەن كايۋمحان» دەگەن دە پىكىر بار. ءبىراق ول قيسىنعا كەلە بەرمەيدى. ويتكەنى مۇستافا «تۇركىستان لەگيونىنا» باستىق بولىپ ۇلگەرمەگەن دە بولار، ونىڭ ورنىنا دامە ارتقان قايۋمحاننىڭ ونى ءولتىرۋى كۇدىكتى. ول پىكىردى ماريا ياكوۆلەۆنا دا ايتپايدى. تەك مۇستافا ولگەننەن سوڭ «قايۋمحان بىزگە كەلۋىن سيرەكتەتتى» دەگەنى بولماسا.

مەنىڭشە، مۇستافانىڭ كوزىن جويعان نەمىس فاشيستەرىنىڭ ءوزى بولۋى مۇمكىن. مۇستافا ءوز ەلىن قورعادى، ونى كەڭەس وتارىنان بوساتپاق بولدى. سول ءۇشىن ءومىرىن سارپ ەتتى. ەندى نەمىس-فاشيستەرى ورتا ازيانى وزىنە وتار ەتپەك پيعىلىن بىلگەن ول قالايشا نەمىستىڭ مۇددەسىن قورعايدى؟ سوندا ول ورتا ازيا حالىقتارىن ءبىر قۇلدىقتان بوساتىپ، ەكىنشى قۇلدىققا بايلاپ بەرمەك پە؟ بۇل اقىلعا سىيمايدى. كەرىسىنشە، نەمىستەرگە وسى ويىن اشىق ايتقان دا بولۋى ىقتيمال. دەمەك، مۇستافا گيتلەرشىلدەرگە دە ۇناماي، كەرەك بولماي قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان ونىڭ كوزىن جويۋ كەرەك بولعان شىعار.

كەزىندە فون پاپەن (1879-1969) مۇستافانى بىلگەن دە بولار. گيتلەر مۇسىلمان حالىقتارى اراسىنداعى جۇمىستى باسقارۋدى وعان تاپسىرعان بولاتىن. ءبىراق ول مۇستافامەن ءبىر بولدى ما، ول جاعى دا بەلگىسىز. ايتەۋىر فون پاپەن دە گيتلەرگە ۇناماي، تومەندەتىلدى. ول - شىندىق. نيۋرنبەرگ سوتىندا ول جازادان امان قالدى. ءبىزدىڭ ايتار اقيقاتىمىز، مۇستافا فاشيستىك ۇكىمەتتىڭ قولشوقپارى بولعان جوق.

مۇستافا - ءوز حالقىن بوداندىقتان بوساتىپ، تەڭدىككە، ەگەمەندىككە جەتكىزۋ ءۇشىن باسىن ولىمگە تىككەن ەسىل ەر، باتىر.

قورىتا كەلگەندە، شوقاي جونىندەگى اڭگىمە ءالى دە تولىق، تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ول شىندىق ءۇشىن، تاريح ءۇشىن، ادىلەتتىك ءۇشىن كەرەك.

دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ،

اكادەميك،

تيمۋر كىشىبەكوۆ،

دوسەنت

alash.kz

2013 - جىل

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى