مۇقاعاليدىڭ ءبىر ولەڭىنە ءبارى جابىلا ءان جازعان دۇرىس پا؟

بۇل ارينە، اقىننىڭ دا وزىندىك باقىتى شىعار. حالىق جۇرەگىنە كۇن سايىن اۋەنمەن، انمەن جول تارتىپ جاتقاننان ارتىق قانداي باقىت بار؟

قوس الىپتىڭ وداعى

مۇقاعالي انگە ءسوز جازۋدى قالاي باستادى؟ بۇل تۋرالى بىزگە داڭقتى كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «ءبىز وسىلاي تابىسىپ ەدىك» اتتى ەستەلىگى سىر شەرتەدى.

«1975 - جىلدىڭ كۇزى. ول كەزدە مۇقاعالي ەش جەردە جۇمىس ىستەمەي، ۇيدە شىعارما جازىپ جاتقان. نەگە ەكەنىن قايدام، ءىنىمدى ارنايى ىزدەدىم. اقىرى تاپتىم. ەكەۋارا كەڭ-مول اڭگىمەلەسكەن سوڭ، مەن وعان اعا رەتىندە قولقا سالدىم:

- مۇقاش باتىر! مەن سەنىڭ ولەڭدەرىڭنىڭ قۋاتتىلىعىن ەندى عانا تولىق ءتۇسىنىپ، ەندى عانا تانىعاندايمىن. ءار ءسوزىڭ حالىققا جاقىن ءارى ۇعىنىقتى، قاراپايىم. ەندەشە، نەگە ءوز حالقىڭ اۋزىنان تاستاماي ايتىپ جۇرەتىن انگە اينالدىرماسقا ونى؟ بۇعان قالاي قارايسىڭ؟

- مەن بۇرىن-سوڭدى ءاننىڭ ءسوزىن جازعان اقىن ەمەس ەدىم، اعا... وسىنىڭ ءوزى قالاي بولار ەكەن؟..

ول اجەپتاۋىر ويلانىپ قالدى. مەن قايتالاپ قولقا سالدىم. بۇل جولى قارسىلىق كورسەتكەن جوق. تەك اۋىر كۇرسىندى. سوندا نە ويلادى ەكەن؟..

بۇل كەزدە مەن الماتى قالاسىنىڭ كوممۋنيستىك (قازىرگى ابىلاي حان) كوشەسى مەن گوگول كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى «قاراكوز» كافەسىنىڭ ۇستىندە تۇراتىنمىن. كەلىسىم بويىنشا مۇقاعالي ەكەۋمىز ۇيگە كەلدىك. سول كۇننەن باستاپ ءبىرىمىز - كومپوزيتور، ءبىرىمىز اقىن رەتىندە تاپجىلماي وتىرىپ جۇمىس ىستەۋگە كەلىستىك. مۇقاعاليدىڭ ۇيىندەگى كەلىن - لاشىنعا تەلەفون ارقىلى حابار بەرىپ، ءمان-جايدى تۇسىندىردىك. كىم ءبىلسىن، العاشىندا كەلىنىمىز ەركە اقىن مەن «شاتاق» كومپوزيتور بىرىگىپ جۇمىس ىستەيدى دەگەنگە سەنبەگەن دە شىعار... مەيلى نانىڭىز، مەيلى نانباڭىز، سول جولى مۇقاعالي ەكەۋمىز تۋرا وتىز كۇن بويى ءبىزدىڭ ۇيدە وندىرە جۇمىس ىستەدىك. مەن وتىزدان اسا ءان شىعاردىم. ال ول سول اندەردىڭ بارىنە مولدىرەتىپ تۇرىپ ولەڭ جازىپ شىقتى.

بۇل كۇندە ءيسى قازاق اسا جوعارى باعالاپ، قۇرمەتپەن ايتاتىن «سارىجايلاۋ»، «سالەم بەرەم جەتىسۋعا»، «سونبەيدى، اجە، شىراعىڭ»، «ەسىڭە مەنى العايسىڭ»، «بولماسىن سوعىس، بولماسىن»، «كەل، ەركەم، الاتاۋىما»، «دومبىرا - دوسىم» جانە باسقا دا كوپتەگەن اندەر تۋرا سول وتىز كۇن ىشىندە ءارى جەدەل، ءارى ءساتتى تۋعان دۇنيەلەر ەدى» («مۇقاعالي». ەستەلىكتەر، حاتتار. 34-36- بەتتەر).

مۇقاعاليدىڭ قانشا ولەڭىنە ءان جازىلعان؟

قازاقستان اۆتورلارى قوعامىندا (قاز ا ق) مۇقاعاليدىڭ 238 ولەڭىنە جازىلعان ءان تىركەلىپتى. بىلايشا ايتقاندا، اقىننىڭ اۋەن تەلىنبەگەن ولەڭى جوق سياقتى. مۇنىڭ ىشىندە، جوعارىداعى مىسالدا كەلتىرىلگەندەي، اقىنعا ارنايى تاپسىرىس بەرىپ جازىلعان ولەڭدەر دە بار، باسىم بولىگى - كەيىنىرەك انگە اينالعان تۋىندىلار. ءبىراق قاز ا ق-عا تىركەلمەي، ەل اراسىندا عانا ايتىلىپ جۇرگەن اندەرى قانشاما.

بۇل كۇندەرى حالىق اراسىندا «فاريزا»، «ءسابي بولعىم كەلەدى»، «ءداريعا، دومبىرامدى بەرشى ماعان»، «ەسىڭە مەنى العايسىڭ»، «ءومىر سۇرەيىك الماسىپ»، «قوش ەندى، قوش بول، كۇرەڭ كۇز»، «مەن دەپ ويلا»، ت.ب. اندەرى ءاۋ باستان-اق سوزىمەن قابىسىپ، بىرگە تۋعانداي ايتىلادى. دەمەك، مۇقاعالي ولەڭدەرى حالىقتىڭ ءوز قاينارىنان تۇندىرىپ الىنعان، انگە سۇرانىپ تۇراتىن، وزىندىك اۋەنىن تاپقان جانعا ءان ءلاززاتىن سىيلايتىن تۋىندىلار بولعانى عوي.

ءبىر ولەڭىنە 5-6 ءان جازىلعان

قاز ا ق ءتىزىمىن زەردەلەي كەلە، ماقاتايەۆتىڭ كەيبىر ولەڭدەرىنە 5-6 سازگەر ءبىر-اق ءان جازعانىن بايقادىق. مىسالى، «اققۋلار، قوش بولىڭدار» ولەڭىنىڭ 6 ءانى بار. د.راقىشەۆ، ە.حاسانعاليەۆ، ت.شاپاي، ە.بەكچۋرين، م.يرجانوۆا، ن.مانكەيەۆ سياقتى سازگەرلەر وسى ولەڭگە جازىلعان اندەرىن تىركەتىپتى. «الماتىم، عاشىق ءانىمسىڭ» - 3، «اڭسا، جانىم» - 4، «بەسىك باسىندا» - 5، «عاشىقپىن» - 4، «كۇرسىنبەشى» - 3، «ءسۇرىنىپ كەتپە» - 3، «ءۇش باقىتىم» 3 رەت ءان رەتىندە ساناتقا ەنگەن. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرە بەرۋگە بولادى.

ارينە، كەڭدىككە سالىپ، «قاي ءان حالىقتىڭ جۇرەگىندە قالسا، ولەڭ دە سوعان تيەسىلى بولادى عوي» دەسەك، قولدايتىندار از بولماس ەدى. ءبىراق سوڭعى جىلدارى مۇقاعالي ولەڭىنىڭ انگە اينالعانىن بىلە تۇرا، ۇستىنە ۇستەمەلەپ اۋەن جازۋ ءجونسىز داستۇرگە اينالىپ بارادى. سونىڭ ءبىر-ەكەۋىنە توقتالىپ وتسەك، ارتىق بولماس.

«بالا عاشىقتىڭ» 4 نۇسقاسى بار

مۇقاعالي كىتاپتارىنا «كوڭىلدە ءان، كوگىمدەگى كۇن كورۋشى ەم» دەگەن تاقىرىپپەن ەنگەن ولەڭگە ەڭ العاش كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ ءان جازىپتى. ونى نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ ورىنداعان. قايىرماسىنداعى «بالا عاشىق» دەگەن ءسوزدىڭ وتە ورايلى قولدانىلاتىنىنان بولار، بۇل ءان راحماديەۆ شىعارماسىندا دا، كەيىنگى 3 نۇسقاسىندا دا وسى «بالا عاشىق» اتاۋىمەن ايتىلىپ ءجۇر. راحماديەۆ وسى ءانىن قانشالىقتى باعالاعانىن «ءومىرى ونەگە» اتتى دەرەكتى فيلمنەن بايقاۋعا بولادى.

كەيىن بۇل ولەڭگە تۇرسىنجان شاپاي، جەڭىس اعىبايەۆ ءان جازدى. ت.شاپايدىڭ «بالا عاشىق» ءانىن بۇگىندە «قوڭىر» توبى ورىنداپ جۇر. ال ج.اعىبايەۆتىڭ «بالا عاشىعى» 1990 - جىلداردىڭ سوڭى مەن 2000 - جىلداردىڭ باسىندا سۇلۋشاش نۇرماعامبەتوۆانىڭ ورىنداۋىندا كەڭىنەن تانىلدى.

ت.شاپاي وسى ولەڭگە ءان قاشان جانە قالاي جازىلعانىن تومەندەگىشە اڭگىمەلەدى:

- بۇل ءاندى مەن 1985 - جىلى جازدىم. بىردەن حالىقتىڭ نازارىنا ۇسىنعانىم جوق. 1985-1987 - جىلدارى ءان ستۋدەنتتەر اراسىنا بەكبولات تىلەۋحانوۆتىڭ ورىنداۋىمەن كەڭىنەن تانىلدى. ءبىراق ءبارىبىر ۇلكەن ساحناعا شىققان جوق، ءساتىن كۇتىپ كوبىرەك جاتىپ قالدى. سۇراۋشىلار، ورىنداۋعا ىقىلاس بىلدىرگەندەر بولدى. ءبىراق ەشبىرى كوڭىلىمدەگىدەي ايتا الماعانداي كورىنگەسىن، جىلى جاۋىپ قوياتىنمىن. ءبيعازى، تىلەۋلەستەر قۇرعان «سەرپەر» توبى العاش مەنىڭ ەكى انىممەن شىعىپ، تانىلا باستادى دا، ولارعا وسى «بالا عاشىقتى» دا تابىس ەتتىم. الايدا ءبيعازى و دۇنيەلىك بولدى، توپ تارادى. ءان تاعى ورىندالماي قالدى. كەيىنىرەك «قوڭىر» توبى قۇرىلدى، توپ پروديۋسەرى سەرجان مولداسان ۇلىنىڭ قولقالاۋىمەن وسى ءان سولاردىڭ ەنشىسىنە بۇيىردى.

- بۇل ولەڭگە بۇرىنىراقتا ءان جازىلعانىن بىلدىڭىز بە؟

- ە.راحماديەۆتىڭ ءانى بارىن ءبىلدىم. ال س.نۇرماعامبەتوۆا ايتىپ جۇرگەن كەلەسى «بالا عاشىق» كەيىنىرەك شىققان بولۋعا ءتيىس.

- 2010 - جىلعا قاراي مەيرامبەك بەسبايەۆ تە ءدال وسى ولەڭگە جازىلعان باسقا ءبىر ءاندى ايتىپ ءجۇردى عوي.

- ماعان ول مەيرامبەك ورىندايتىن ءان ەمەس بولىپ كورىندى.

ءانشى سۇلۋشاش نۇرماعامبەتوۆا ورىندايتىن «بالا عاشىق» شىنىندا دا سال كەيىنىرەك شىعىپتى.

- بۇل ءان 1995 - جىلى شىقتى، ءانىن ج.اعىبايەۆ جازدى، - دەيدى سۇلۋشاش اپاي. - ماعان «بالا عاشىقتاردىڭ» ىشىندە وسى ءوزىمنىڭ رەپەرتۋارىمداعىسى كوبىرەك ۇنايدى. سەبەبى اۋەنى ويناقى، سوزگە وتە ۇيلەسىمدى. قازىر بۇل ءاندى جاڭاشا ءوڭدەۋگە نيەتتەنىپ جۇرمىن، سودان كەيىن حالىق نازارىنا قايتا ۇسىنامىن.

م.بەسبايەۆ ورىنداپ جۇرگەن «بالا عاشىقتىڭ» سيپاتى باسقا. ءان اۆتورى كىم ەكەنىن انىقتاي المادىق. بىرىنشىدەن، ءان ىرعاعى وتە جەڭىل. ەكىنشىدەن، ءسوزى بۇزىلعان، انىعىراق ايتقاندا، ەكى سوزدەن ءبىر ءان شىققان. ماقاتايەۆتىڭ جيناقتارىندا وسى «كوڭىلدە ءان، كوگىمدەگى كۇن كورۋشى ەم» (ياعني، «بالا عاشىق») ولەڭى مەن «جامىلىپ ساعىنىشتىڭ سال شەكپەنىن» دەگەن ولەڭ ۇنەمى قاتار باسىلادى. ويتكەنى ەكى ولەڭ دە 1967 - جىلى جازىلعان.

مەيرامبەككە ورىنداۋعا بەرگەن كومپوزيتور، ءسىرا، ولەڭ ءماتىنىن عالامتوردان جۇكتەپ العان بولۋ كەرەك. سايتتاردىڭ ءبىرقاتارىندا وسى ەكى ولەڭ بىرىگىپ، بىرەۋ بولىپ كەتكەن. دەگەنمەن كوزى قاراقتى وقىرمان ەكى تۋىندىنىڭ تابيعاتى ءبىر-بىرىنە مۇلدە سايكەسپەيتىنىن بايقايدى. مىسالى، «بالا عاشىق» ولەڭى «كوزىمە ءبىر كورىنشى، تىنايىن مەن، قايداسىڭ، قايداسىڭ سەن، بالا عاشىق؟» دەپ اياقتالادى.

«جامىلىپ ساعىنىشتىڭ سال شەكپەنىن» ولەڭىندە «كوزىمە كورىنبەسەڭ، كورىنبە سەن، كۇنىم بوپ تۇرا بەرگىن كوگىمدە سەن» دەپ كەلەتىن جولدار بار. مەيرامبەكتىڭ ورىنداۋىندا «...بالا عاشىق؟» دەپ اياقتالىپ تۇرعان تۇستان دەرەۋ «كوزىمە كورىنبەسەڭ، كورىنبە سەن» دەپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ويلاپ قارايىقشى، «كوزىمە ءبىر كورىنشى، بالا عاشىق» دەپ الگى ازىردە عانا ۇزدىگىپ تۇرعان اقىن دەرەۋ «كوزىمە كورىنبەسەڭ، كورىنبە سەن» دەپ اينىپ شىعا كەلە مە؟ بۇل ءان مەيرامبەك ورىنداعان سوڭ عانا تانىلعان سياقتى. ءبىراق قازىر مۇلدە ەستىلمەيدى.

«سول سەن بە ەدىڭ؟» - «ەڭسەم مەنىڭ»

ماقاتايەۆتىڭ «سول سەن بە ەدىڭ؟» دەگەن ولەڭى وتە سىرشىل. 1990 - جىلداردىڭ ورتاسىندا، ستۋدەنت كەزىمىزدە وسى ءولەڭدى ءبىر-بىرىمىزگە ءجيى وقىپ جۇرەتىن ەدىك. ءدال سول جىلدارى مەرۋەرت تۇسىپبايەۆا دۇركىرەي كورىندى. تولەگەن مۇحامەدجانوۆ ءانىن جازعان «سول سەن بە ەدىڭ؟» ءانىن ورىنداۋ ارقىلى دا مەرۋەرتتىڭ ءانشى رەتىندەگى ءباسى ارتا تۇسكەنى كۇمانسىز. ءبىراق كەيىن بۇل ءان ەفيرلەردەن دە، تولقىنداردان دا تارالۋدى قويدى. ەگەر وسى كۇنى باسقا ورىنداۋشى ايتىپ شىقسا، ءاننىڭ باعى قايتا جانۋى مۇمكىن ەكەنىن دە جوققا شىعارمايمىز.

جاڭا عاسىردا ءدال وسى ولەڭگە تاعى 2-3 ءان جازىلدى. جاس سازگەر، ءانشى روزا ءالقوجا ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق كەشىندە سەيىل اياعانوۆپەن بىرگە «سول سەن بە ەدىڭ؟» ءانىن جاڭا اۋەنمەن ورىندادى. جۇرت جىلى قابىلدادى.

- مەن بۇعان دەيىن وسى ولەڭگە جازىلعان ەكى ءاندى دە تىڭدادىم. ت.مۇحامەدجانوۆتىڭ ءانى كۇردەلى، ەل بىردەن ءىلىپ اكەتىپ، ايتا المايدى. ال عادىلبەك جاناي ورىنداپ جۇرگەن «ەڭسەم مەنىڭ» ءانى جۇيكەمە تيدى، ءان دەپ قابىلداي المادىم. مۇقاعالي اقىننىڭ قاي ولەڭى بولماسىن كۇمبىرلەپ تۇرادى عوي. 2012 - جىلدىڭ سوڭىنا قاراي، تۇندە ويلانىپ وتىرسام، وسى ولەڭ تىلىمە ءان بولىپ ورالا بەردى. ايتىپ كورسەم، ءتاپ-ءتاۋىر ءان بولىپ ەستىلەدى، - دەيدى روزا.

عادىلبەكتىڭ ورىنداۋىنداعى «ەڭسەم مەنىڭ» ءانى - ءبىز ءسوز قىپ وتىرعان «سول سەن بە ەدىڭنىڭ» ءوزى. ءبىراق جاستار اۋديتورياسىنا لايىقتالعاندىقتان با، جۇتاڭ ەستىلەدى. جاس ءانشى ونى ورىنداۋدى دوعارعان كۇنى «ەڭسەم مەنىڭ» دە باسقا ەشكىمگە كەرەك بولمايتىن سياقتى. ءان اۆتورى كىم ەكەنىن انىقتاي المادىق. شىعىستىق ۇلگىدە وڭدەلگەن ءان تىم جەڭىل، ءتىپتى جاداعاي دەسەك تە بولار.

«كوتەرىلمەي جۇرگەندە ەڭسەم مەنىڭ، ارماندادىم، بىرەۋدى كورسەم دەدىم. بىرەۋ ماعان الىستان قولىن سوزعان، قولىن سوزعان قامقورشىم، سول سەن بە ەدىڭ؟» دەپ جانى اۋىرعان، مەدەۋ ىزدەگەن اقىننىڭ ولەڭىنە تابيعاتىنا ساي، اڭسارعا تولى اۋەن جازىلۋى كەرەك سياقتى كورىندى. بۇل ولەڭگە دميتري گۋسينسوۆ پەن مەدەت سالىقوۆتىڭ دا ءان جازعانىن تىزىمنەن كەزىكتىردىم. ءبىراق تىڭداپ كورمەگەندىكتەن، بالەن دەپ تورەلىك ايتۋ قيىن.

قورىتىندى ءسوز

ارينە، «بۇل ولەڭنىڭ ءانى بار عوي، وعان نەگە جاڭا اۋەن جازاسىڭ؟» دەپ ەشكىمنىڭ جاعاسىنان العىمىز كەلمەيدى. ءبىراق كوپ جاعدايدا ءسوز ىزدەپ، مۇقاعالي ءءاندەرىنە جۇگىنەتىن سازگەرلەر ءءولەڭدەردىڭ حالىق تانىعان ءانى بار ما، جوق پا - سوعان نازار اۋدارۋلارى كەرەك سياقتى. بىلمەستىكتەن مۇقاعاليدىڭ ەكى ولەڭى ءبىر ءان بولىپ، سوزدەرى ءبىر-بىرىنە قايشى كەلىپ جاتقانى دا، مەدەۋ ىزدەگەن ولەڭى بيگە لايىقتالعان ءان بولىپ تارالىپ جاتقانى دا سودان. ۋاقىت وتە كوپ نۇسقالى اندەردىڭ ومىرشەڭى عانا قالار. ءبىراق جاداعاي مىڭ ءان بولعاننان گورى، حالىقتىڭ كوكەيىندەگىسىن تاپ باساتىن ءبىر ءان عانا بولعانى جاقسى عوي.

فاريزا اپامىز قايتىس بولعاندا مۇقاعاليدىڭ سوزىنە جازىلعان ابيربەك ءتىنالىنىڭ «فاريزا» ءانى حالىقتىڭ كوز جاسىن ءسۇرتتى، دەمەدى، كەلەر كۇندەرگە ۇمىتتەندىردى. فاريزا اقىننىڭ حالىق جۇرەگىندە ماڭگى جاسايتىنىن ۇقتىردى. ءبىراق ەرتەڭ باسقا بىرەۋ كەلىپ، «فاريزانى» جاڭا اۋەنمەن ايتىپ كورسىنشى، قابىلدانار ما ەكەن؟ «فاريزا» قازىرگى يىرىمدەرىمەن - «فاريزا». ەندەشە، مۇقاعالي ولەڭدەرىن انگە اينالدىرۋ ماسەلەسىندە دە ەكى شوقىپ، ءبىر قاراعانىمىز دۇرىس بولار.

ەسەي جەڭىس ۇلى

«ايقىن» گازەتى. 2014- جىل

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى