ماقال- ماتەلدىڭ «مارشالى»

«جولىڭ بولسىن، بالام، ەلىڭ بولسىن پاناڭ»

رەداكسياعا جان- جاقتان حاتتار كەلەتىن، تەلەفون قوڭىراۋلارى تولاسسىز ءتۇسىپ جاتاتىن. وداققا كەلىپ- كەتۋى قيىن اقساقالدار تەك تەلەفون ارقىلى بۇيىمتاي شارۋالارىن ايتاتىن، ءوزىمسىنىپ جۇمىس تاپسىراتىن، مىندەت جۇكتەپ بۇيىراتىن. سول كۇندەردىڭ بىرىندە جاسى سەكسەننەن اسقان مۇزافار الىمبايەۆتىڭ سوققان قوڭىراۋىنا جاۋاپ بەردىم. اعامىز جازعان افوريزمدەرىن، ماقالاسىن، اۋدارماسىن، وزگە دە ماتەريالدارىن بەرىپ جىبەرەتىن ەدى. بىزدەر رەتىنە قاراي تۇراقتى تۇردە شىعارىپ وتىردىق. ول كىسى «ادەبيەت ايدىنى» گازەتىنىڭ بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. بىردە مۇزاعام: «ءاي، داۋلەتبەك، وسى سەن اقىن شىعارسىڭ؟ .. سەنىڭ داۋىسىڭنان اقىن ەكەنىڭدى سەزىپ ءجۇرمىن. كىتابىڭ شىعىپ پا ەدى؟» - دەپ سۇرادى. «ولەڭ جازامىن، ءبىراق كىتابىم شىققان جوق»، - دەپ جاۋاپ بەردىم. ول كىسى: «ەندەشە، ولەڭدەرىڭدى جيناقتاپ، كىتابىڭنىڭ قولجازباسىن دايىندا!» - دەدى، بۇيرىق رايمەن. ءبىز وتانعا كەلگەن 1994 -جىلى جازۋشىلار وداعىنىڭ سول كەزدەگى ءتوراعاسى قالداربەك نايمانبايەۆ شەتەلدەن كەلگەن ءبىر توپ ازاماتتاردى اقىن نۇكەش ءباديعۇل، ساتيريك- جازۋشى عابباس قابىش اعالاردىڭ ىقپالىمەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا مۇشە ەتىپ قابىلداعان بولاتىن. دەگەنمەن ءالى كىتابىم شىعا قويماعان كەز ەدى.

ال ەندى مۇزاعام توتەسىنەن: «جيناعىڭدى دايىندا»، - دەپ بۇيرىق بەرىپ وتىر. ويلانىپ قالدىم، ءبىر ءجونى بولار دەدىم دە جيىرمانىڭ ار جاق، بەر جاعىندا جازعان بالاۋسا جىرلارىمنان سول كۇنگە دەيىنگى ولەڭدەرىمدى سۇرىپتاپ، تەرگىزە باستادىم. شاماسى، جارتى جىل ءوتىپ كەتتى. ءبىر كۇنى مۇزافار اعا: «ءاي، داۋلەتبەك، قولجازبا دايىن بولدى ما؟» - دەدى سۇراۋ سالا كادۋىلگى ادەتىمەن. «بولىپ قالدىم، اعا»، - دەپ جاۋاپ بەردىم. ونان ارى كىتاپتىڭ جۇمىسىن ءتىپتى دە تەزدەتە باستادىم. جازۋشى، كوركەمدەۋشى، ديزاينەر قويشىبەك مۇباراك «كۇناسىز مەكەندى» ادەمىلەپ تۇپتەپ، قولدان ءبىر دانا جاساپ بەردى. مۇزاعامنىڭ كەلەسى بۇيرىعىن ەستىگەن كۇنى كىتابىمدى كوتەرىپ، تىزگىن ۇشىمەن اقساقالدىڭ ۇيىنە جەتتىم. ەس بىلگەلى اتىن ەستىپ، شىعارماسىن وقىپ كەلە جاتقان اڭىزعا اينالعان قالامگەردى العاش رەت بەتپە- بەت كورۋىم.

مۇزافار الىمبايەۆتىڭ اتىن ەڭ اۋەلى وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى راديودان ەستىپ ەدىم. بىزگە قازاقستاننان شىققان كىتاپ، گازەت- جۋرنال جەتپەيدى. بار ەرمەگىمىز، اڭدىپ تىڭدايتىنىمىز - «قازاق راديوسى» مەن «شالقار». ءان مەن كۇي بەرىلگەن كەزدە «مارالدىم»، «اق ماڭدايلىم»، «اقسۇڭقارىم» دەگەن اندەردىڭ ءسوزىن جازعان اقىن مۇزافار الىمبايەۆ ەكەنىن بىلدىك.

قىز قورلان - قور قىزىنداي تامساندىرعان،

ەستايعا الەمدە جوق ءان سالدىرعان.

مارالدى! مارالدى - ءتور، مارالدى - كول،

سامالداي ءان ەسەدى قارسى الدىڭنان!..

و، مارالدىم، مارالدىم،

سەنىڭ ءۇشىن جارالدىم،

توپىراعىڭنان ءنار الدىم،

كوزىندەيسىڭ سەن ماعان،

اتام مەنەن انامنىڭ! - دەپ شىرقالاتىن، ونان ارى قاراي تاعى دا كورنەكتى كومپوزيتورلاردىڭ انىنە ارقاۋ بولعان سۇلۋ ءسوز، تامىلجىعان جىر توگىلەتىن…

اينالدىم، اق ماڭدايلىم،

اقىلدىم، بال تاڭدايلىم.

جالىندى جاس داۋرەندە،

ۇيالما: «جان ساۋلەم» دە!

جاقسىلىقتىڭ جوق، ساۋلەم، ەرتە- كەشى،

جادىراشى، نازدانشى، ەركەلەشى، - دەپ قۇيقىلجيتىن. ءيا، ءبىز وسىلايشا مۇزاعانىڭ اتىن راديودان ەستىدىك. ەلگە كەلگەلى اتامىز جيىن- تويلاردان كورىنبەيدى، وداقتىڭ قۇرىلتايلارىنان كەزىكتىرگەن ەمەسپىن. ونىڭ سەبەبىن كەيىن ءبىلدىم، سويتسەم، ول كىسىنىڭ اياعى اۋىرىپ، ءجۇرىپ- تۇرۋعا يكەمسىز بولعاندىقتان، ۇيدەن ۇزاپ شىقپايدى ەكەن. بىرنەشە جىلدان بەرى تەك تەلەفوندا عانا سويلەسىپ كەلەمىن، سۋرەتتەرىنەن تانيمىن، تەلەديداردان كورەمىن، ءبىراق تىكەلەي جولىقپاعان ەدىم.

اپامىز ەكەۋى ءسابيت مۇقانوۆ كوشەسى مەن جامبىل كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ءتورت بولمەلى ۇيدە تۇرادى ەكەن. امان- سالەمنەن سوڭ مەنىڭ قايدا تۋىپ، قايدا وقىعانىمدى، قاشان كەلگەنىمدى ەگجەي- تەگجەيلى سۇراپ ءبىلدى. الىپ بارعان قولجازبامدى الىپ قالدى. مەن ءبىر جاعى قۋانىپ، ءبىر جاعى قوبالجىپ جۇمىسقا قايتتىم. قۋاناتىنىم - وسىنداي اتى ايگىلى، تانىمال تۇلعانىڭ كىتابىمدى سۇراپ وقۋعا العانى. قوبالجىعانىم، «وقىعان سوڭ نە ايتار ەكەن؟» دەپ مازاسىزداندىم.

ءۇش كۇننەن كەيىن مۇزاعام تەلەفون سوقتى. «ءاي، داۋلەتبەك، ۇيگە كەل!» - دەدى بۇيىرا سويلەپ. جازعان قۇلدا شارشاۋ جوق، اسىعىپ جەتتىم. مەنى كۇتىپ وتىر ەكەن.

- كىتابىڭدى وقىپ شىقتىم، ايتار پىكىر، بار ءسوزىم مىناۋ ماقالانىڭ ىشىندە. رەداكسياعا اپارىپ تەرگىزىپ اكەل، قول قويىپ بەرەمىن، - دەدى.

سول كەزدە 84 جاستاعى اقساقال (2007 ج. ) ءۇش كۇننىڭ ىشىندە 17 باسپا تاباق كىتاپتى وقىپ، وعان قوسا ماقالا جازىپ قويىپتى. رەداكسياعا كەلە سالا مۇزاعامنىڭ جازعانىن وقىپ شىقتىم. ەندى قۋانىشىمدا شەك جوق، ءبىر- اق كۇندە اقىن بولىپ كەتكەندەي كەرەمەت كۇي كەشتىم. ماقالانىڭ تاقىرىبى - «جولىڭ بولسىن!»، سوڭى - «جولىڭ بولسىن، بالام، ەلىڭ بولسىن پاناڭ!» - دەپ قورىتىندىلانىپتى. ەرتەسى تەرىلگەن ماقالانى الىپ مۇزاعاما باردىم. باسىنان اياعىنا دەيىن مۇقيات وقىپ شىقتى. «قاتەسىز دۇرىس تەرگەن ەكەنسىڭدەر»، - دەپ قولىن قويىپ بەردى دە:

- ال، ەندى وسى ماقالانى العان بويدا «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قالي سارسەنبايعا اپارىپ بەر، - دەدى.

شىعا سالا باعىتىمدى «الماتى اقشامىنا» بۇردىم. ول كەزدە گازەت ءبىرىنشى الماتىداعى ۆوكزال ماڭىندا بولاتىن. اۆتوبۋستارعا اۋىسىپ ءجۇرىپ جەتتىم. قالي اعا وزىندە وتىر ەكەن، رۇقسات الىپ، ىشكە كىردىم. سالەمىمدى العان باس رەداكتور:

- مۇزافار اعا جىبەردى مە؟ - دەدى،

- ءيا، - دەدىم.

ارتىق ءسوز ايتقان جوق، كەزەكتى جاڭادان شىققان ءبىر كىتابىنا اۆتوگراف جازىپ، سىيلادى دا، ماقالانى الىپ قالدى. سونىمەن مەنىڭ شىعارماشىلىعىم تۋرالى العاشقى ماقالا كەلەسى اپتاداعى «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ بەتىندە جاريالاندى. كەيىن سول «كۇناسىز مەكەن» دەگەن ءبىرىنشى كىتابىم مۇزاعانىڭ العىسوزىمەن باسىلىپ شىقتى. مەن تۋرالى قازاقتىڭ داڭقتى قالامگەرى مۇزافار الىمبايەۆتىڭ ماقالاسى وقىرمان قولىنا جەتتى. سول كۇندەردەگى جۇرەك تولقىنىسىم مەن كوڭىل شاتتىعىمدا شەك بولعان جوق…

«191-بەتتەگى ەكى ولەڭدى الىپ تاستا»

ءالقيسسا. مەن ماقالاعا قول قويعىزىپ الىپ، ەسىكتەن شىعىپ بارا جاتقاندا مۇزاعام داۋىستاپ:

- ءاي، داۋلەتبەك، - دەدى. مەن كىلت توقتاپ ارتىما بۇرىلىپ ەدىم، - جيناقتىڭ 191-بەتىندەگى ەكى ولەڭدى الىپ تاستا، - دەدى.

- جارايدى، - دەسەم دە ول بەتتە قانداي ولەڭىمنىڭ تۇرعانىن ەسىمە تۇسىرە المادىم. بىلاي شىعا سالا قاراپ ەدىم، ول جەردەگى ەكى ولەڭنىڭ ءجايىن تۇسىنگەندەي بولدىم. ءبىراق بىردەن الىپ تاستامادىم، ەكىۇداي كۇي كەشىپ ءۇش كۇندى وتكىزدىم. جۇمىستا وتىر ەدىم تەلەفون شىر ەتە ءتۇستى، دەرەۋ كوتەردىم.

- ءاي، داۋلەتبەك، 191-بەتتەگى ەكى ولەڭدى ءالى الماي ءجۇرسىڭ عوي! - دەدى، توبەمنەن ءتونىپ، دۇربىمەن قاراپ تۇرعانداي. قاپەلىمدە اۋزىما ءسوز تۇسپەي قالدى. مەنىڭ كۇمىلجىپ قالعانىمدى سەزگەن اتام بىردەن، توتەسىنەن تارتىپ:

- قازىر ماعان كەل!.. ايتاتىن ءسوزىم بار! - دەدى. ءسابيت مۇقانوۆ كوشەسىنە تىزگىنۇشىمەن جەتتىم. امان- سالەمنەن سوڭ، ەشتەڭە ايتپاستان اڭگىمە باستادى.

- سوعىس باستالعان 1941 -جىلى مەن 18 جاستا ەدىم. پاۆلودار قالاسىنداعى گيمنازيانى بىتىرگەن كەزىم بولاتىن. انە- مىنە، جوعارى وقۋعا تۇسۋگە نەمەسە قىزمەت ىستەۋگە مۇمكىندىگىم بار بولاتىن. سۇراپىل سوعىس باستالدى. العاشقى شاقىرىلعانداردىڭ لەگىندە اسكەر قاتارىنا الىندىم دا، مايدانعا جىبەرىلدىم. جاڭادان جاساقتالعان باتالون شۇعىل سوعىس دايىندىعىنا كىرىستى. بىرنەشە اي اسكەري جاتتىعۋدان وتتىك. ودان ارى كۇتىپ جاتۋعا ۋاقىت جوق، سوعىس مايدانىنا جەتۋ ءۇشىن پويىز ۆاگوندارىنا توعىتىلدىق. نەمىستىڭ ارىنى قاتتى، باسا- كوكتەپ، ماسكەۋگە وڭمەڭدەپ كەلە جاتقان بولاتىن. الايدا ءبىز قيان- كەسكى ۇرىسقا ارالاسقان ءسات نەمىستىڭ تۇمسىعىنا سوققى ءتيىپ، ماسكەۋ تۇبىندە ءجۇرىسى تەجەلىپ، شيەلەنىسكەن سوعىس بولىپ جاتىر ەكەن. «ۇرىستا تۇرىس جوق» دەپ، قان مايدانعا ءبىز دە ارالاستىق. ارتىنان نەمىس شەگىنىپ، ءبىز شابۋىلعا شىعاتىن جاعدايعا دا جەتتىك. بىرنەشە اي وتكەندە مەنى كومانديرىم وزىنە شاقىرىتتى. اسكەري بۇيرىقتى الا سالا شتاب ورنالاسقان بلينداجعا جەتتىم. باستىعىمىز جاسى وتىزعا جاقىنداپ قالعان مايور، قازاق ازاماتى بولاتىن. ول اسكەري ءتارتىپ بويىنشا سالەمىمدى قابىلداعان سوڭ، ماعان تىكە قاراپ:

- ەندى ەكەۋمىز قازاقشا سويلەسەمىز. مەنى تىڭداپ ال، سونان سوڭ جاۋاپ بەر، - دەدى. جارايدى دەگەنىمدى ءبىلدىرىپ باسىمدى يزەدىم. - سوعىسقا نە ءۇشىن كەلدىڭ؟

- وتاندى قورعاۋعا كەلدىم!

- ءولۋ ءۇشىن بە؟ ءولتىرۋ ءۇشىن بە؟

- جاۋدى ءولتىرۋ ءۇشىن، كەرەك بولسا، وتاندى قورعاۋ جولىندا قۇربان بولۋ ءۇشىن!

- وتان ءۇشىن دەگەنىڭ - دۇرىس. «قۇربان بولۋ» دەگەنىڭ - دۇرىس ەمەس! جاۋىنگەر ءتىرى قايتۋ ءۇشىن سوعىسقا قاتىسادى. ونى ەلى- جۇرتى كۇتىپ وتىر، اتا- اناسى كۇتىپ وتىر، ۇيلەنگەن بولسا، جارى، بالا- شاعاسى ەكى كوزدەرى ءتورت بولىپ جولىنا قاراپ وتىر! ءولۋدى ويلاعان ادام اجالىنان بۇرىن وققا ۇشادى. ءتىرى قالۋدى كوزدەگەن ادام جاۋىن جەڭەدى!

- …

- مەن سەنى كوپتەن بەرى بايقاپ، باقىلاپ كەلەمىن. وقىعان جىگىت ەكەنسىڭ، مايدان گازەتىنەن جازعاندارىڭدى وقىپ ءجۇرمىن. قالامىڭنىڭ ونەرى ۇستەم، ايتار ءسوزى بار ازاماتسىڭ. قىسقاسى، بۇگىنگى كۇنگە دە، بولاشاققا دا وتە كەرەك ادامسىڭ! اسىرەسە، قازاققا قاجەتسىڭ!..

- راقمەت، كوماندير!

- تىڭدا!.. ال، سەن بولساڭ، جاۋىنگەرلەر «ۋرالاپ» اتاكاعا شىققاندا ءبىرىنشى بولىپ قارعىپ تۇراسىڭ دا، نەمىسكە قاراي جانۇشىرا ۇمتىلاسىڭ!.. توقتاۋسىز جۇگىرەسىڭ. بۇل دۇرىس ەمەس.

مىنا ءسوزدى ەستىگەن سوڭ ويلانىپ قالدىم. جاۋىنگەرلىك ەرلىگىم ءۇشىن ماقتاۋ ەستيمىن بە دەسەم، كومانديرىم: «بۇل دۇرىس ەمەس»، - دەيدى. سوندا قالاي بولعانى؟ ول ءسوزىن جالعادى.

- جاڭا عانا ايتتىم عوي، سەن قازاققا، تۋعان ەلىڭە كەرەك ادامسىڭ. سەن سەكىلدى وقىعاندار، جازاتىندار بىزدە كوپ ەمەس. ەلىڭە امان قايتۋعا ءتيىسسىڭ! سوندىقتان مەنى تىڭداپ ال! نەمىسكە جاپپاي شابۋىل بۇيرىعى (سيگنالى) بەرىلگەندە سولداتتار لەك- لەگىمەن «ۋرالاپ» العا ۇمتىلادى. سەن وكوپتان بىردەن قارعىپ شىقپا. باسىڭنان بەس- التى سولدات اتتاپ ءوتىپ كەتكەنشە تاپجىلماي دايىندالىپ جاتا تۇر. سونان سوڭ ورنىڭنان قارعىپ تۇراسىڭ، قالتارىستار مەن قالقالاردى پانالاپ العا ىلگەرىلەيسىڭ. ارتقا شەگىنبە، شەگىنسەڭ، قورقاق، ساتقىن بولاسىڭ. ۇرەيلەنۋ بەرەكەنى قاشىرىپ، اجال شاقىرادى. قاتارىڭنان قالما. ءبىراق الدىعا انداعايلاپ، اتقالاقتاپ وزبا، «مويىنى وزعاندى وق تابادى». ويتكەنى سەن بۇل سوعىستان ءتىرى قايتۋعا ءتيىس ادامسىڭ!.. مىنە، بۇل - قازاقشا سويلەسۋىمىزدىڭ ءمانى!.. مەنى ءتۇسىندىڭ بە؟ !..

- ءتۇسىندىم، جولداس كوماندير!..

- ەندەشە، جادىڭنان شىعارما! ءتىرى قايتۋ ءۇشىن سوعىسساڭ، ءسوزسىز ءتىرى قايتاسىڭ! ساقتانساڭ - ساقتالاسىڭ!..

مەن تولقىعان كوڭىلمەن دەرەۋ ەكى اياعىمدى جۇپتاپ سارت ەتكىزىپ، وڭ قولىمدى شەكەمە اپارىپ چەست بەردىم. ول مەنىڭ كەتۋىمە رۇقسات ەتتى.

***

مەن مۇزافار اعانىڭ اۋزىنا قاراپ وتىرمىن. ول كەنەت:

- ءاي، داۋلەتبەك! سەنىڭ اناۋ 191-بەتتەگى ەكى ولەڭىڭ دە «نەمىستەن» كەم ەمەس. جالاڭتوس باتىرلىق، باتىرلىق ەمەس، اڭگۇدىك، الاڭعاسارلىق دەر ەدىم. «اڭ شادىرىن وق تابار» دەگەن ءسوزدى بىلەسىڭ بە؟ سەن - ايتارىڭ بار، جازارىڭ بار جىگىت ەكەنسىڭ، كوبىرەك جازىپ، ەلگە كوبىرەك قىزمەت ەتۋ ءۇشىن، اقىن كەدەرگىگە كەزدەسپەي، ءتىرى ءجۇرۋ كەرەك! اناۋ سەكىلدى ولەڭدەر - سەنىڭ ومىرىڭە زالال كەلتىرەتىن نارسەلەر. مەنىڭ ءسوزىمدى ءتۇسىندىڭ بە؟

مۇزاعام كوزىمە تۋرا قادالىپ، جۇزىمە بارلاي قارادى. مەن دە ورنىمنان تۇرىپ كەتتىم. چەست بەرمەسەم دە، باتىلدانا ءتىل قاتتىم.

- مۇز اعا، ءتۇسىندىم.

- ونداي بولسا 191-بەتتەگى ەكى ولەڭدى الىپ تاستا.

- ءيا، ارينە، الىپ تاستايمىن.

- وندا جاقسى، جولىڭ بولسىن!

سولايشا، مۇزاعامەن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن، ياعني 94 جاسقا كەلگەن 2017 -جىلعا دەيىن، ومىردەن وزعانشا بايلانىسىمدى ۇزگەن جوقپىن.

مۇزاعام جاڭاعى كومانديرىنىڭ اتىن دا ايتىپ بەرگەن بولاتىن. ول تۋرالى كەزىندە ماقالا دا جازىپتى. مەن ءبىر اپتادان بەرى كۇندەلىك بەتىنەن كومانديردىڭ ەسىمىن تابا الماي ءجۇرمىن. الايدا ول ءبىر جەردە بار. ال الگى ەكى ولەڭ ۋاعدا بويىنشا جيناققا كىرگەن جوق. ءبىراق كۇندەلىگىمدە تۇر ەكەن. وتكەن 2022 -جىلعى «قارالى قاڭتار» وقيعاسىنان كەيىن ول ولەڭىمنىڭ شىندىعىنا ءتىپتى دە كوزىم جەتتى.

«تالانت - تابيعاتتان، تالاپ - وزىڭنەن»

بيىل اقىن مۇزافار الىمبايەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى. وسى ءبىر اتاۋلى مەرەكەنىڭ ورايىنا بايلانىستى ءوزىمىز شىعارىپ جاتقان بالالارعا ارنالعان «ءمولدىر بۇلاق» جۋرنالىنىڭ ءداستۇرلى ەسسە جازۋ بايقاۋىنىڭ 2023 -جىلعى تاقىرىبىن مۇزافار الىمبايەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنادىق. مىنە، جىل بويى رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىنەن ەسسەلەر كەلىپ، ءتۇسىپ جاتىر. مۇزاعانىڭ ءوز ءسوزى «تالانت - تابيعاتتان، تالاپ - وزىڭنەن» دەگەن تاقىرىپتاعى بايقاۋ مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى، قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى مۇزافار الىمبايەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالادى. الداعى 16 - جەلتوقساننىڭ قارساڭىندا قورىتىندىسىن شىعارامىز.

ەسسە جازۋ دەگەندە ەسكە تۇسەدى… مۇزاعانىڭ اينالىسقان جانرى سان الۋان. سونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ تۇرعانى «اقىن» دەگەن مارتەبەسى. ول وتە كوپ ولەڭدەر جازدى، ەرەسەكتەرگە جانە بالالارعا باعىتتاعان داستاندارى، جىر- تولعاۋلارى، شاعىن ولەڭدەرى مول. ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا، سىنشىلاردىڭ بەرگەن باعاسىنا قاراساق تا ونىڭ «ەستاي- قورلان» داستانى شىعارماشىلعىنىڭ بيىك شىڭى. ونان ارى «مەنىڭ قازاقستانىم» داستانى، سول اتتاس كىتابى دا اقىننىڭ دارەجەسىن كوتەرگەن ەڭبەگى. پوەزيالىق ەڭبەكتەرىنىڭ ليريكالىق بوياۋىنىڭ قانىقتىعى، ۇندەستىگى مەن ىشكى مۋزىكالىق قاسيەتى كومپوزيتورلاردىڭ نازارىن اۋدارىپ، انگە اينالىپ كەتىپتى. ونەر زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا اقىننىڭ 180-نەن اسا ولەڭ- سوزىنە ءان جازىلىپتى. كوبى تالانتتى انشىلەردىڭ رەپەرتۋارىندا بار، ولاردىڭ ورىنداۋىندا التىن قوردا ساقتالىپتى. جانرلىق جاعىنا كەلسەك، پوەزيالىق شىعارمالارىنان وزگە، سىن- زەرتتەۋ ماقالالارى، ەسسەلەرى، ماقال- ماتەلدەرى، قىسقا دا نۇسقا افوريزمدەرى، اۋدارمالارى - جەكە- جەكە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن دۇنيەلەر.

اقىن كومپوزيتورلارمەن قويان- قولتىق جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا ولاردىڭ قىر- سىرىنا قانىق بولىپ، ومىرلەرىن وزگەشە ورنەكتەگەن جاڭا جانر - ەسسەنى ومىرگە اكەلىپتى. مۇزافار الىمبايەۆتىڭ تىڭ تۋىندىسى - ەسسە قازاقستانداعى جاڭا جانر رەتىندە پايدا بولىپ، دامىپ جوعارى دەڭگەيگە جەتىپتى. ول قازاقتىڭ ون مىڭنان اسا ماقال- ماتەلىن جيناپ، جۇيەلەپ بەرىپتى. الەم حالىقتارىنىڭ ماقال- ماتەلدەرىنەن ون مىڭنان اسا تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىن ۇلتتىق ءسوز تەڭىزىنە قوسىپتى. ءوزى جانىنان شىعارعان افوريزمدەر مىڭنان اسىپ جىعىلادى ەكەن. ونىڭ كوبى حالىقتىڭ ناقىلدارىنا اينالىپ كەتىپتى. بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى ايتىپ جۇرگەن «ۇيلەنۋ وڭاي، ءۇي بولۋ قيىن»، «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل»، «ساۋساق بىرىكپەي، ينە ىلىكپەيدى» دەگەن سوزدەردىڭ دەنى - مۇزاعانىڭ ايتقاندارى. سوندىقتان مۇزافار الىمبايەۆتى «ماقال- ماتەلدىڭ مارشالى» دەپ اتايدى.

مۇزافار مەن مۇقاعالي

حالىق جاقسى بىلەتىن مۇزاعانىڭ ەڭ كورنەكتى قىرى - «بالالار ادەبيەتىنىڭ اتاسى» دەگەن داڭقتى اتى. شىنىندا، ول ءوزى 1958 -جىلى «بالدىرعاننىڭ» باس رەداكتورى بولعان كۇننەن تارتىپ 28 -جىل بويى - 1986 -جىلعا دەيىن بالالار ادەبيەتىنىڭ باپكەرى، باس باعبانى بولىپ جۇزدەگەن، مىڭداعان شاكىرتكە ادەبيەت پەن ونەردىڭ ءدانىن سەپتى. سول - كەشەگى ءبۇلدىرشىن بالالار بۇگىنگى ارامىزداعى قارىمدى قالامگەرلەرگە اينالدى. قالام ۇستاپ جۇرگەن اقىن- جازۋشىلاردىڭ مۇزاعادان تىكەلەي نەمەسە جانامالاي جاقسىلىق كورمەگەنى كەم دە كەم. مەن وزدەرىنىڭ اۋزىنان ەستىگەن، «مۇزاعانىڭ شاراپاتىن كوردىك، كەڭەسىن تىڭدادىق، شىعارماشىلعىمىزعا دەم بەرىپ، باعاسىن بەرىپ شابىتتاندىردى»، - دەگەن كىسىلەردىڭ ءوزى ونداپ سانالادى. سولاردىڭ ىشىنەن اقىن جۇماش كەنەبايدى، جۋرناليست- جازۋشى، «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارداگەرى جانات ەلشىبەكتى، جازۋشى- پۋبليست قالي سارسەنبايدى، اقىن، اكادەميك باۋىرجان جاقىپتى، اقىن بايان بەكەتوۆانى ايتار ەدىم.

بوس ءسوزدى قوسپاي ساناتقا،

تىرشىلىك بىزگە وي سالار.

قول ۇشىن ۇسىن تالانتقا،

دارىنسىز ءوزى- اق جول تابار، - دەپ جازعانىنداي، بويىندا جىلت ەتەرى بار، تاسادان تالانت كورسە، «بۇلاق كورسەڭ - كوزىن اش» دەپ، قول ۇشىن بەرىپ، قولتىعىنان دەمەگەن ەكەن. اناۋ جىلدارى مۇز- اعا اڭگىمە اراسىندا اقىندار - تىنىشتىقبەك ابدىكاكىمدى، عالىم جايلىبايدى، گۇلنار سالىقبايدى جوعارى باعالاپ، ۇلكەن باعا بەرىپ وتىرعانىن ەستىپ ەدىم. انە سول مۇزاعاڭ باعا بەرگەن قالامگەرلەر بۇگىندە مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانىپ، كورنەكتى ادەبيەتشىلەرگە اينالدى. اتانىڭ سىنشىلىعى، توبەدەن ءدوپ تۇسەر كورەگەندىگى ءمۇلت كەتپەيتىن ەدى. ول كىسىنىڭ اۋزىنان بىرەۋدى جامانداعانىن، كەمشىلىگىن تەرمەلەپ وتىرعانىن ەستىگەن جوقپىن. قاشان بارسام، جاقسىنىڭ جارشىسى بولىپ تامسانىپ وتىراتىن. مەن سەكىلدى شەتەلدەن كەلگەن بەلگىسىز ءبىر تالاپكەردى تالپىندىرىپ، قاتارعا تارتىپ، ىقىلاس- سۇيىسپەنشىلىگىمەن العا باعىتتادى. مۇزافار الىمبايەۆتىڭ 70-كە جۋىق كىتابى جارىق كورىپتى. بالالار ادەبيەتى جانرى بويىنشا «اسپانداعى اپكە» دەگەن كىتابى ءۇشىن 1982 -جىلى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق الىپتى. سونداي ماعان بەرگەن كىتاپتارىنىڭ ءبىرى، 1996 -جىلى «جالىن» باسپاسىنان شىققان «كوڭىل كۇندەلىگى» دەگەن كىتابىنا: «اينالايىن، باۋىرىم داۋلەتبەككە! شەرتىلمەي سىر قالماسىن، قالامىڭ - قانات سامعاسىن! مۇزافار اتا، 20.05.2010 ج. »، - دەپ جازىپ بەرىپ ەدى.

اتا- بابامىزدىڭ اق باتاسى تەرىس كەتپەگەن، مۇزاعام دا ماعان باتا بەردى، بەلىمدى بۋىپ، بەلەسكە شىعاردى. ءبىر قىزىعى، مەن بۇل كۇندە بالالارعا ارنالعان «ءمولدىر بۇلاق» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ ىستەپ ءجۇرمىن. سوندايدا بالالار اقىنى، شاكىرتتەردىڭ باعبانى - مۇزاعامنىڭ ىقىلاسى مەنى دە بالالار جۋرنالىنا الىپ كەلگەن جوق پا دەپ ويلايمىن. قايتكەن كۇندە دە وسىنىڭ ءبارى جاقسىنىڭ شاراپاتىنان بولىپ جاتىر.

كەزىندە مۇزاعامنىڭ سەبەپ بولۋىمەن، تىكەلەي وتىنىشىمەن جازىلعان كوپ دۇنيە، ۋاقىت وتە كەلە كىتاپ بولىپ شىققان ەكەن. بىردە نۇرقاسىم قازىبەك ۇلىنا: «ءاي، سەن قايماعى بۇزىلماعان قارا ورمان ەلدەن كەلدىڭ عوي، مەن ساعان «بالدىرعاننان» «دالا ورنەكتەرى» دەگەن ايدار اشىپ بەرەمىن. سەن سوعان ماقالا جازىپ وتىراسىڭ»، - دەپتى. سونىمەن ۇلى دالا تۋرالى تانىمدىق تاقىرىپتاعى «تاۋ»، «جوتا»، «قىرقا»، «ساي»، «كول»، «وزەن»، «ادىر» … سياقتى جۇزدەگەن اتاۋ تۋرالى جازىلعان سەريالى ماقالالار «بالدىرعانعا» شىعا باستايدى. كەيىن سول ەڭبەكتەردىڭ باسى بىرىگىپ «دالا ورنەكتەرى» دەگەن اتپەن بالالارعا ارنالاعان تاپتىرمايتىن كىتاپ بولىپ جارىق كوردى.

سول سياقتى مۇقاعالي ماقاتايەۆقا دا تاپسىرمالار بەرىپ جۇرەدى ەكەن. الايدا ۋادە ورىندالماي كەشىگە بەرىپتى. ءبىر كۇنى اقىن مۇقاعالي رەداكسياعا كەلە قالىپتى. امان- سالەمنەن سوڭ: «ءاي، مۇقاعالي، سەن نەگە تاپسىرمانى ورىنداماي ءجۇرسىڭ؟ كەل مۇندا!» - دەپ قاسىنا وتىرعىزىپ، الدىنا ءبىر پاراق قاعاز بەن قالامدى قويىپتى. وعان: «سەن - مەنىڭ تۇتقىنىمسىڭ، تاپسىرمانى ورىنداساڭ عانا بوساتامىن»، - دەپتى قاباعىن ءتۇيىپ. مۇزاعانىڭ ءوتىنىشىن ورىنداماي جۇرگەنى ەسىنە تۇسكەن مۇقاعالي ەش قارسىلىق تانىتپاي، قالامدى قولىنا الىپ، قاعازعا ءبىر نارسەلەر جازا باستايدى.

الىپپە

بار كىتاپقا باس بولعان،

الىپپە - عىلىم اعاسى.

الىپپەدەن باستالعان،

دانالىقتىڭ داناسى.

مەكتەبىڭ، مىناۋ - كلاسىڭ،

وسىندا ون جىل تۇراسىڭ.

تارىداي بولىپ كىرەسىڭ،

تاۋداي بولىپ شىعاسىڭ، - دەگەن مارجانداي تىزىلگەن ەكى شۋماقتى كورەدى. ريزا بولعان مۇزاعا مۇقاعاليعا العىسىن ءبىلدىرىپ: «ەندى بوسسىڭ»، - دەپ قولىن قىسىپتى. سول ولەڭ سول ايداعى نومىرگە شىعىپ، ارتىنان كۇللى قازاق بالاسىنىڭ ءسۇيىپ وقيتىن «الىپپەنىڭ» ماڭدايىنا جازىلىپ كەلەدى. مۇقاڭ جازعان ايگىلى ولەڭ وسىلايشا ومىرگە كەلىپتى. مىنەكي، بۇل ايتقاندارىمىز - مۇزافار اتانىڭ ومىرىندەگى حالىققا جاساعان قايىرىمدى جۇمىستارىنىڭ بىرەر ۇزىگى عانا. مەن ول كىسىنىڭ جاسى سەكسەننەن اسقان شاعىندا جولىقتىم. جاس كەزىندە دە جايلى مىنەزدى، جاعىمدى جارىلقاۋشى جان بولعانىنا ءشۇبام جوق. قازاقتا «جامان كىسى قارتايسا، قازىمىر بولادى، جاقسى كىسى قارتايسا، قازى بولادى» دەگەن دانالىق بار. مۇزاعانىڭ - مۋزا- اعانىڭ كوپكە ونەگەسىن كورسەتكەن، ومىرگە شۋاق شاشقان قازىنالى اقساقال، ابىز اتا بولعانىنا كۋامىن.

داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلى، اقىن، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى

«قازاق ادەبيەتى» گازەتى. 2023

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى