ماكرون قازاقستانعا نە ءۇشىن كەلە جاتىر

ساپار اياسىندا ەكى ەل باسشىلارى ساۋدا-ەكونوميكالىق، ينۆەستيتسيالىق جانە ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ، سونداي-اق حالىقارالىق جانە وڭىرلىك كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى تالقىلايدى دەپ جوسپارلانعان . مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىنەن كەيىنگى قوس ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى قاي باعىتتا دامۋى مۇمكىن، وسى جانە وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەر تۋرالى Kazinform ساراپشىسىنىڭ ماتەريالىنان وقي الاسىزدار.

ستراتەگيالىق ارىپتەستىك

فرانسيا - قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق، ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ارىپتەسى. فرانسيانىڭ ورتالىق ازيامەن ساۋداسىنىڭ 90 پايىزى قازاقستانعا تيەسىلى.

فرانسيا - باتىس ەۋروپادا ورنالاسقان ەل. جالپى اۋدانى 672051 شارشى شاقىرىم، حالقى 68 ميلليون ادامنان اسادى. بۇل ەل ەكونوميكا كولەمى جونىنەن ەۋروپالىق وداقتا ەكىنشى، الەمدە التىنشى ورىن الادى. جان باسىنا شاققاندا جالپى ىشكى ءونىمى - $43,6 مىڭ، ءوسىم قارقىنى - 6,8 پايىز.

قازاقستان مەن فرانسيا اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس 1992-جىلى 25- قاڭتاردا ورناتىلدى. وسى 31 جىل ىشىندە فرانسيانىڭ ءبىرىنشى تۇلعالارى قازاقستانعا ءۇش مارتە كەلدى - 1993-جىلى فرانسۋا ميتتەران، 2009-جىلى نيكوليا ساركوزي جانە 2014-جىلى فرانسۋا وللاند.

2022-جىلدىڭ قاراشاسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ ەممانيۋەل ماكروننىڭ شاقىرۋىمەن فرانسياعا رەسمي ساپارمەن باردى. ساپار اياسىندا ەكى ەل باسشىلارى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى نىعايتۋ جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ، ورتالىق ازيا ءوڭىرى مەن حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماستى. سونداي- اق قاسىم-جومارت توقايەۆ فرانسيانىڭ ىسكەرلىك ورتاسىنىڭ وكىلدەرىمەن ءبىرقاتار كەزدەسۋ وتكىزىپ، وندا ەنەرگەتيكا، كولىك سالاسى جانە باسقا سالالارعا قاتىستى بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.

بىلتىرعى ساپارىنىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى فرانسيا پرەزيدەنتىن قازاقستانعا كەلۋگە شاقىرعان ەدى. سونىمەن 2023-جىلعى 1- قاراشادا ەممانيۋەل ماكرون رەسمي ساپارمەن قازاقستانعا كەلەدى. وسى ساپار الدىندا اقوردانىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى «ەكى ەل باسشىلارى ساۋدا-ەكونوميكالىق، ينۆەستيتسيالىق جانە ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماسەلەلەرى جونىندە كەلىسسوز جۇرگىزەدى ، سونداي-اق، حالىقارالىق جانە وڭىرلىك كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى تالقىلايدى» دەپ اقپارات تاراتقان بولاتىن .

فرانسيا قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستەرىنىڭ توپ-5 قاتارىنا كىرەدى

قازاقستان مەن فرانتسيا قوس ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىن دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرگەن ەكى كەلىسىمگە قول قويدى - 1992-جىلى 23- قىركۇيەكتە قول قويىلعان دوستىق، ءوزارا تۇسىنىستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارت جانە 2008- جىلعى 11- ماۋسىمدا قول قويىلعان ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارت. بۇل كەلىسىمدەر ءوز جەمىسىن بەردى. بۇگىندە فرانسيا قازاقستاننىڭ ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستەرىنىڭ ۇزدىك بەستىگىنە كىرەدى.

2022-جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى $4 ميلليارد قۇرادى. 2023-جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا قازاقستان جالپى سوماسى $1,4 ميلليارد بولاتىن تاۋار ەكسپورتتادى - 2,2 ميلليون توننا (2022-جىلمەن سالىستىرعاندا 10+ پايىز). ەكسپورتتىڭ باسىم بولىگى - $1,3 ميلليارد - شيكى مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرى. يمپورتقا كەلەر بولساق، وسى كەزەڭدە قازاقستان $675,4 ميلليون. سوماسىنا 33,4 مىڭ توننا تاۋار ساتىپ العان.

2023-جىلعى 8 ايدا ەكى ەلدىڭ تاۋار اينالىمى $2,7 ميللياردقا جەتتى.

مالىمەتى بويىنشا، ەلىمىزدىڭ بارلىق ەكسپورتىنداعى فرانتسيانىڭ ۇلەسى 3,5 پايىز بەن 6 پايىز ارالىعىندا.

قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا فرانسۋز كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن 170 تەن استام كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە Total ،Orano ،Airbus ،Vicat ،Air Liquide ،Alstom ،Saint-Gobain ،Danone جانە باسقا دا ءىرى كورپوراتسيالار دا بار. فرانسيا ەڭ ءىرى توپ-5 ينۆەستور ەل قاتارىنا كىرەدى، 2005-جىلدان بەرى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا $18,4 ميلليارد ينۆەستيتسيا سالعان (ونىڭ ىشىندە $12 ميلليارد Total Energies كومپانياسى قۇيعان).

2022-جىلدىڭ مامىرىندا تەحني كالىق گاز ءوندىرۋ سالاسىندا الەمدەگى 1№ جەتەكشى كومپانيا Air Liquide قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى شەتەلدىك ينۆەستورلار كەڭەسىندە باقىلاۋشى مارتەبەسىن الدى. قازىر وسى كەڭەسكە ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى تاعى ءبىر فرانسۋز الپاۋىت كومپانياسى Alstom توبىن قوسۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتىر .

فرانسيا قازاقستاندا ا ە س سالۋى مۇمكىن

مۇناي-گاز سالاسىنداعى تاۋەلسىز ساراپشى دىنمۇحاممەد قۇدايبەرگەنوۆتىڭ پىكىرىنشە، الداعى 7-10 جىلدا ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا سالاسى اسا وزگەرە قويمايدى. الايدا الەمدە كومىرتەكگە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىن ەسكەرسەك، ءبىرقاتار وزگەرىستەر بولۋى دا ىقتيمال.

- قازىرگى ەنەرگەتيكالىق حالىقارالىق كۇن ءتارتىبى ساقتالاتىن بولسا، قازاقستاننىڭ ەكسپورتى ازاياتىنى تۇسىنىكتى. 2021-جىلى جالپى سىرتقى ساۋدانىڭ 40,2 پايىزىن كومىرتەگى شيكىزاتى قۇراعان ەدى، - دەدى دىنمۇحاممەد قۇدايبەرگەنوۆ Kazinform ساراپشىسىنا بەرگەن سۇحباتىندا.

ونىڭ ايتۋىنشا، ەكى ەل اراسىنداعى ىقپالداستىقتى كەڭەيتۋ الەۋەتى وتە جوعارى، ونى بىرنەشە باعىت بويىنشا قاراستىرۋعا بولادى، سونىڭ ءبىرى - يادرولىق سالا.

فرانسيا - يادرولىق دەرجاۆا. قولدانىستاعى يادرولىق رەاكتورلار سانى بويىنشا ەل الەمدە ەكىنشى ورىندا - بارلىعى 56 ەنەرگوبلوكتىڭ جالپى قۋاتى 61,4 گۆت. وسىنىڭ ارقاسىندا فرانسيا اتوم ەلەكتر ستانسالارى (ا ە س) وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسى جونىندە الەمدە جەتەكشى ەلگە اينالىپ وتىر. اتوم ەنەرگەتيكاسى ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70,6 پايىزىن شىعارادى.

بۇدان بولەك، فرانسيا وسى سالادا زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى، رەاكتورلار شىعارۋ، وتىن ءوندىرۋ جانە كادەگە جاراتۋ بويىنشا تەحنولوگيالارى بار. حالىقارالىق ەكسپەريمەنتالدىق تەرمويادرولىق رەاكتور دا وسى ەلدە سالىنىپ جاتقانى بۇعان دالەل. سوندىقتان قازاقستاندا ا ە س سالۋ جونىندەگى الەۋەتتى ارىپتەستەردىڭ تىزىمىندە فرانسيانىڭ بولۋى كەزدەيسوق ەمەس.

فرانسيا ءۇشىن دە بۇل ءتيىمدى، ويتكەنى ا ە س- كە وتىن رەتىندە قولدانىلاتىن تابيعي ۋران قورى جونىنەن قازاقستان الەمدە ەكىنشى ورىن الادى. دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىمداستىق (WNA) مالىمەتى بويىنشا، 2021-جىلى قازاقستاندا تابىلعان جانە وندىرىلگەن ۋران رەسۋرستارى 815200 توننانى قۇراعان، بۇل الەمدەگى بارلىق ۋران قورىنىڭ 12 پايىزى. سونداي-اق 2009-جىلى ەلىمىز ۋران ءوندىرۋ بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى جانە بۇگىنگى تاڭدا دا جەتەكشى ورىننان تۇسپەي كەلەدى. الەمدەگى ۋران ءوندىرىسىنىڭ 40 پايىزىن قازاقستان شىعارادى.

دىنمۇحاممەد قۇدايبەرگەنوۆتىڭ پىكىرىنشە ، فرانسيامەن ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆاسى «جاسىل» كۇن تارتىبىنە نەگىزدەلۋى ءتيىس. ويتكەنى 2025-جىلدان باستاپ ەۋروپالىق وداق ترانسشەكارالىق كومىرتەگى سالىعىن ەنگىزەدى.

- قازاقستاننىڭ مەتال ەكسپورتىن ارتتىرۋعا جاقسى مۇمكىندىگى بار. ءبىراق بۇل شيكىزات تاۋارى دا 2025-جىلدان باستاپ شەكتەۋ شارالارىنا ۇشىرايدى، ياعني وعان ە و جاڭا ترانسشەكارالىق كومىرتەگى سالىعىن سالادى. دەمەك فرانسيامەن ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆاسىندا قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلار شيكىزات تاۋارلارىنىڭ قازىرگى كولەمىن ساقتاپ قالىپ، ونى ارتتىرۋعا مۇددەلى بولسا، ءبىرىنشى كەزەكتە، «جاسىل» ەكونوميكا مەن «جاسىل» مەتاللۋرگي يانى ەنگىزۋگە، كۇشەيتۋگە ەكپىن قويۋ قاجەت، - دەيدى ساراپشى.

سونىمەن قاتار، ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، ەكى ەل باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىنەن كەيىن تيتان ەكسپورت ى ارتۋى مۇمكىن، ول مەتالعا فرانسيانىڭ ۇشاق جاساۋ سالاسىندا سۇرانىس جوعارى. قازاقستان ءىرى تيتان جەتكىزۋشى ەلدەردىڭ ءبىرى سانالادى. ماماننىڭ مالىمەتى بويىنشا، بۇل سالادا قارىم-قاتىناس داميتىن بولسا، ول ەلىمىزدىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىبىنە سەرپىن بەرەدى .

- فرانسيا قازاقستاننان شىققان تيتاندى تۇتىنۋشى توپ- 5 ەل قاتارىنا كىرەدى، 2021-جىلى ونىڭ ۇلەسى 20 پايىزعا دەيىن جەتتى. بۇل مەتالدى كۇردەلى وڭدەۋ ادىسىنە كوشۋ وسى سالاعا فرانسۋز ينۆەستيتسياسىن تارتىپ، وتاندىق وڭدەۋشى ونەركاسىپكە ساپالى سەرپىن بەرۋى مۇمكىن، - دەگەن بولجام جاسادى دىنمۇحاممەد قۇدايبەرگەنوۆ .

بۇدان بولەك، ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا فارماتسيەۆتيكالىق ءونىم مەن ەلەكتر ماشينالارىن جاساۋ سالالارىندا ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋ ءۇشىن ە ءلىمىزدىڭ ۇكىمەتى مەن بيزنەسىنە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋ قاجەت.

ايتا كەتۋ كەرەك، 2021-جىلى ەكى ەل اراسىندا قازاقستان-فرانسيا ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ 2030-جىلعا دەيىنگى جول كارتاسىنا قول قويىلدى. بۇل ەممانيۋەل ماكروننىڭ باستاماسى ەدى. ال پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ بىلتىرعى فرانسياعا ساپارى بارىسىندا جالپى سوماسى $3 ميلليارد بولاتىن 25 قۇجاتقا قول قويىلعان.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى