ۇلتتىق نامىستان ايىرىلعاسىن ءبىز اراپ تا، ورىس تا، قىتاي دا بولا سالعىمىز كەلەدى - اسقار التاي، جازۋشى

كەپتەلىستەن كەپتەلىس، ايتىلعان ورىنعا ارەڭ جەتتىم. اسقار التايدى انادايدان تانىدىم. ارى- بەرى ءجۇر ەكەن. سىرتىنان قاراساڭ، ءوز- وزىمەن كۇبىرلەپ سويلەسكەن ادامعا ۇقساتاسىڭ. جەتەم دەگەنشە الىستان سويلەپ قويا بەردى...

- سەن ءوزى جازۋشىسىڭ با، اقىنسىڭ با؟

- ولەڭ جازاتىنىم بار ەدى، - دەپ، ەكى ۇشتى جاۋاپ قاتتىم.

- دۇرىس، قازاقتا پوەزيا ءالى ولمەگەن. كەيىنگى جاستاردى بايقاپ جۇرەمىن. جاقسى جازادى. ءبىراق جاس پروزاشىلارعا كوڭىلىم تولمايدى...

جاس كەزىمىزدە شىعارمالاردى سىنايتىن ەدىك

مەن فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الدىم. ونىڭ سىرتىندا الەم ادەبيەتىن كوپ وقىدىم. سول كەزدە كوپ جاس قالامگەرلەر الەم ادەبيەتىنەن ماقرۇم ەدى. حەمينگۋەيدىڭ اتىن ەستىمەگەندەر دە بولدى. 90- جىلدارى «يۋكيو ميسيما» دەسەڭ، ول كىم دەپ تاڭعالىپ قارايتىن. كارپەنتەر مەن جورج امادۋدىڭ اتىن دا ەستىمەگەن، ايتا دا المايدى. قازاق ادەبيەتى قارا قازانىنىڭ ىشىندە قايناپ- قايناپ تاسىپ جاتىر... الەم ادەبيەتى دەگەن سول قارا قازاننىڭ سىرتىندا. بىزگە سونى كورۋ كەرەك، وعان ءوتۋدىڭ ەش قيىندىعى جوق. قاتارىمىزدا ماسكەۋدەن وقىپ كەلگەندەر بولدى. ءبىزدىڭ قالامگەرلەر ماسكەۋ كورگەندەردى بىلگىش، قازاقتار تۇكتى دە بىلمەيدى دەپ ويلايدى ەكەن. مەن «كەشىر، ءبىلىمدى بىرنەشە قازاق بار. سونىڭ ءبىرى - تالاسبەك اسەمقۇلوۆ. ول مەنەن دە كوپ وقىعان. ەكىنشىسى تۇرسىنجان شاپاي. وسى ۇشەۋمىز تالاي رەت تالاسىپ، تاڭدى تاڭعا جالعايمىز» دەيتىن ەدىم. «ءا، سولاي ما؟ » دەپ تاڭعالاتىن.

قازاق ادەبيەتىن قۇرتقان جۋرناليستەردىڭ جازۋشىلىققا كەلۋى

ءبىزدىڭ الدىڭعى قاتارىمىز كوپ وقىماعان. وقىسا فلوبەردى، گي دە موپاسساندى، حەمينگۋەيدى وقىعان. مودادا جۇرگەن وسى ءۇش جازۋشىنى بىلەدى. ءبىراق حەمينگۋەيدىڭ فلوبەردەن ايىرماشىلىعى، فلوبەردىڭ گي دە موپاسساننان ايىرماشىلىعىن ايتا المايدى. ۇلكەن اعالارىم وسى ءسوزىم ءۇشىن رەنجىدى دە... ماسەلە وقۋدا ەمەس، ماسەلە سوعان سىن كوزبەن قاراپ، تالداي بىلۋدە. حەمينگۋەي نەگە تانىمال بولدى. ول - جۋرناليستيكادان كەلگەن قالامگەر. كاسىبي جۋرناليست ەدى. ايتماتوۆ سەكىلدى عوي. ءبىراق بۇلار پروزاعا كەلگەندە ونىڭ باسقا ونەر ەكەنىن تۇسىنگەن، سوعان قاراي يكەمدەلگەن. ال ەندى بىزدەگى جۋرناليستەر «جازۋشى» بولىپ، «ءىسىپ- ءپىسىپ» كەتكەن. وقىساڭ ءبارى دۇرىس سياقتى، زەينوللا قابدولوۆ ايتقانداي، كومپوزيتسيالىق سيۋجەتتى دۇرىس قۇرايدى، باستالىپ، اياقتالادى. شارىقتاۋ شەگى مەن ءتۇيىنى بار. ءبىراق ەشتەڭە جوق. وقيسىڭ - ۇمىتىپ قالاسىڭ.

جازۋشىنىڭ ەرەكشەلىگى - سەنىڭ جازعان دۇنيەڭدى وقىرمان ۇمىتپاۋى كەرەك. قايتا اينالىپ سوعۋى قاجەت. ءبارى تۇسىنىكتى بولسا، ونى كەز كەلگەن جۋرناليست تە جازىپ بەرە الادى عوي. جازۋشى مەن جۋرناليستىڭ ايىرماشىلىعى وسىندا. مىسالى، ءسىز دوستويەۆسكيدى وقيسىز. اينالىپ قايتا كەلەسىز. «ناقۇرىستى» قايتا- قايتا وقيسىز. وعان شاماڭىز جەتپەسە «قۇمارپازدى» وقيسىز. «قىلمىس پەن جازاسى» قانداي؟ شىن جازۋشى بولامىن دەسەڭ، زور ارمانىڭ بولسا، الەم ادەبيەتىن وقۋىڭا تۋرا كەلەدى.

بۇكىل الەم ادەبيەتىن قاراپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. مۇحيت. ىشىندە قاداۋ- قاداۋ وقيتىندارى بولادى. ءبىر ۇلتقا اسەر ەتكەن، سول ارقىلى الەمگە ىقپال ەتكەن ياسۋناري كاۆاباتا سياقتىلار بار. مىسالى، فولكنەردى ءبىر وقىساڭ جاي شىعارما سياقتى. تۇسىنبەي دە قالاسىڭ. ءبىراق قايتا اينالىپ سوقساڭ تاڭعالاسىڭ. ءبىزدىڭ عابەڭ دە سونداي جازۋشى. ءجاي اڭگىمە جازىپ وتىرعان سياقتى. ءبىراق استارىنا ۇڭىلگەندە مۇلدە باسقاشا ەكەنىن تۇسىنەسىڭ. ول قازاق ادەبيەتىنە جاڭالىق اكەلۋگە ۇمتىلعان قالامگەر. بەيىمبەت تە وتە قاراپايىم جازادى. ءبىراق استارى وتە تەرەڭ عوي. نەگە سەن بەيىمبەتكە قايتا اينالىپ سوعاسىڭ؟ اعالارىم كەزىندە ماعان رەنجىپ ءجۇردى. ارتىقتاۋ ءسوز ايتقان سەكىلدىمىن... ءبىراق ءالى دە سول پىكىرىمنەن قايتپايمىن. ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتىن قۇرتقان جۋرناليستيكادا جۇرگەندەردىڭ جازۋشىلىققا كەلۋى. ولاردا ءتىل جوق. قارابايىر سويلەم قۇراۋمەن، ماقالا جازۋمەن كوركەم ادەبيەتتى دە سولاي جازا بەرۋگە بولادى ەكەن دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستىرعان. بۇل تۇبىرىنەن قاتە. وندا اۋەزوۆتىڭ كەرەگى بولماي قالادى عوي. ءبىر- بىرىنە حات جازعان عاشىقتاردىڭ اڭگىمەسىن پروزا دەپ قابىلدايتىن بولساڭ، بۇل كۇللى تالعامدى بۇزادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە تالعام تارازىسىن جوعالتىپ الدىق.

كەيىنگى جاس بۋىننىڭ قارابايىر ەتىپ سويلەم قۇراپ، ءوزىم تۇسىنسەم بولدى، وزگەگە دە تۇسىنىكتى- اۋ دەپ جازا سالۋى قاتە. وسىنى ايتسام اعالارىم: «اسقار، سەن قاتتى ايتىپ ءجۇرسىڭ، جۋرناليستيكادان كەلگەن بىزدەر» دەيدى. ولارعا «سىزدەردە كوركەمدىك جوق» دەيمىن. «سىزدەر پروزانى قارا ماقالا سياقتى ەتىپ جازاسىزدار. جىلت ەتىپ اندا- مىندا شىعار. ءبىراق تەز وشەدى. كەيىنگى جاستار تىلمەن قالاي جۇمىس ىستەپ جاتىر، قاراڭىزدار!» دەيمىن. ادەبيەتكە كەلۋ دەگەن ءسوز - بويىڭداعى بارىڭدى بەرۋ. وزىڭدە جوق بولسا، جان- جاقتان قۇراپ، بىردەڭە بەرگەن بولاسىڭ، ءبىراق ول تابيعي شىقپايدى.

قالاعا ءتان تەڭەۋ كەزىندە جاس جازۋشىلار اقسايدى

جاستاردى ءبىر- ەكى اۋىز سىناعانىم بار. ول جەردە دە سيپاي قامشىلاپ، ءۇستىرت قانا ايتىپ ءوتتىم. سىناۋ ەمەس دەسەم دە بولادى. قاتقىل تىلەك سەكىلدى. سىناۋ دەگەن ماقالا جازۋ. قاليحان اعام سياقتى تۇگەل كورسەتىپ تۇرىپ سىناسام، ولارعا اۋىر سوققى بولاتىن ەدى... سول كەزدە ءتوراعا ورىنباسارى عالىم جايلىباي كىتاپتارىن بەرگەننەن كەيىن ءبىر كۇن وتىرىپ قاراپ شىقتىم. سويلەمدەرى مەن ستيل ەرەكشەلىكتەرىنە ءمان بەردىم. ولار قالانىڭ تىرشىلىگىن بەرگىسى كەلەدى. وزدەرى اۋىلدىڭ ادامى. قالانى قالاي قابىلداي الدى؟ ماسەلە سوندا. قالاعا ءتان تەڭەۋ تابا الىپ تۇرسىڭ با؟ وسى ماسەلەگە كەلگەندە جاستار اقسايدى. قالا مەنتاليتەتى مەن دالا مەنتاليتەتى ءبىر- بىرىنە توعىسپاي تۇر. قولىنا قالام العانداردىڭ كوبىسى بىزدە دالادان كەلدى. قالالىق پروزا ءبىزدى جاتسىنىپ تۇر. قالالىق پروزانى جازا الماي جاتىرمىز. قالانىڭ مەنتاليتەتى، پسيحولوگياسى مۇلدە بولەك. ءبىز قالادا وتىرىپ اۋىلدى اڭسايمىز، كەرىسىنشە، بولۋ كەرەك. قالاعا دەگەن ەرەكشە عاشىقتىعىڭ، ماحابباتىڭ بولۋى قاجەت. جاس جىگىت بولىپ كەلدىڭ، ءوسىپ- ءوندىڭ، سول قالادا ماحابباتىڭدى تاپتىڭ، وتباسىڭدى قۇردىڭ، سول قالادا قىزمەت ەتتىڭ. سوندىقتان تۇراتىن قالاڭدى جاقسى كورە دە، جەك كورە دە ءبىلۋ كەرەك. ادامدى ۇدايى ءارى- ءسارى كۇيگە سالىپ وتىراتىن وسى ەكى سەزىم عوي. ادام وسى ەكى ورتادا عۇمىر كەشەدى. ماعجاننىڭ ءبىزدى بۇزىپ جاتقان قالا دەيتىن مازمۇندا ولەڭى بار. ءيا، قالا ءبىزدى دە بۇزىپ جاتىر. ءبىراق وعان قاراپ قالا وسپەي جاتقان جوق، ادامدار كوشىپ كەتىپ جاتقان جوق. ول تابيعي پروتسەسس.

قازىر بىزدە قالالانۋ ءجۇرىپ جاتىر. ⅩⅨ عاسىردا رەسەي وتارشىلارى قازاقتى كولدى، كوگالدى جەرلەرىنەن، ءشولدى ايماققا قۋىپ شىقتى. كەشەگى سوۆەت وداعى زامانىندا قازاقتى قالاعا جولاتپادى. وسى الماتىدا دا سونداي كەزەڭ ءجۇردى. ونى ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. ءتىپتى باستان كەشتىك دەسە دە بولادى. مىسالى، سەمەيدە قانشاما جىگىتتەر جاقسى ماماندىقتاردا وقىدى. ءبىراق قالادا قالا المادى. ولاردى اۋىلعا جىبەردى. ەڭ زور دەگەندە اياگوزگە بارىپ قىزمەت ەتەتىن. ەندى، مىنە، كەيىنگى وتىز جىلدا قالاعا اعىلدىق. ءبىراق ۇلتتىق مەنتاليتەتتەن، سانا- سەزىمىمىزدەن ايىرىلا باستادىق. قاسىرەت - وسى.

نەمەرەلەرىمە اسقار التايدىڭ جازعان شىعارمالارى قاجەت بولماي قالادى- اۋ

كەيىنگى ۇرپاق ءوزىن جوعالتىپ جاتىر. قالادا تۋدى، ءبىراق قالاعا ۇيلەسە المادى. مىسالى، قازاق مەكتەبىندە وقيدى، ءبىراق ورىس مەكتەبىن ءبىتىرىپ شىققانداي بولادى. ءوزىنىڭ ءتىلىن، ەرتەگىسىن، ادەبيەتىن بىلمەيدى. بۇل سوۆەت ۇكىمەتى كەزىندە دە بولدى. مىسالى، مەنىڭ كۋرستاستارىم الماتىداعى 12-مەكتەپتە ساباق بەردى. سولار «مەكتەپتە جالعىز قازاقشا سويلەيتىن بالانى كوردىك. ول - ەدىگە ماعاۋين» دەيتىن. وسىنىڭ ءوزى سول كەزدەگى قازاقتىڭ ساناسىن ايقىنداپ بەرەدى. ەدىگە عانا جاۋاپ بەرسە، ونىڭ ارتىندا ماعاۋين تۇر. سول سياقتى شونا سماحان ۇلى، قابدەش ءجۇمادىلوۆتار بالالارىن ۇيدە قازاقشا تاربيەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا ونىڭ بالالارى قازاقشا سانانى ساقتاپ قالدى. ال تاۋەلسىزدىك العاسىن سونى ساقتاي الىپ جاتىرمىز با؟ جاستار اراسىندا ورىسشا ءبىلۋ ترەند ەكەن. ەكى كىشكەنتاي قىزىم بار. ولار قازاقشا سويلەيدى، قازاق مەكتەبىندە وقيدى. ەكى قىزىم سىنىپتاستارىم قازاقشا دۇرىس سويلەي المايدى، ويىن جەتكىزە المايدى دەپ ايتىپ كەلەدى. نەگە ولاي، سەبەبى قازاق ادەبيەتىن وقىمايدى، ۇيدە قازاقشا سويلەمەيدى. قازاق قالالانىپ جاتىر دەگەنىمىزبەن، قازاق قالاعا كەلۋ ارقىلى ورىستانىپ جاتىر. بۇرىن ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدى، ءدىلىمىزدى، بولمىسىمىزدى ۇستاپ تۇرعان اۋىل ەدى. ەندى سودان دا ايىرىلىپ جاتىرمىز. ەسەسىنە، ءبىز قازاق ەمەس، ورىس ەمەس نەمەسە باسقا ۇلت ەمەس، ءبىر «دۇرەگەيگە» اينالۋدامىز. ول وتە قاۋىپتى تەندەنتسيا. وسىعان جانىم اۋىرادى. ەرتەڭگى ۇرپاقتى ويلايمىن. مەنىڭ بالالارىم قازاقشا سويلەر، ءبىراق ولاردىڭ بالالارى قالاي بولار ەكەن؟ نەمەرەلەرىمە اسقار التايدىڭ جازعان شىعارمالارى قاجەت پە؟ قاجەت بولماي قالادى- اۋ... قورقام!

قازاق ۇلتىندا وسى قۇلدىق كومپلەكس قالىپ قويعان

ماعجاننىڭ «انا ءتىلى» دەگەن ولەڭى بار. «بۇل دۇنيەدە بارلىعى وزگەردى، قازاق تا وزگەردى، شولپان جۇلدىزداي جارقىراپ سەن عانا قالدىڭ» دەيدى. ءتىل وزگەرسە، وندا تۇگىمىز دە قالمايدى دەگەندى مەڭزەيدى. ⅩⅩ عاسىردا سول پروتسەسس كۇشتى جۇرگىزىلدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ودان دا كۇشتى جۇرگىزىلىپ جاتىر. وعان بيلىك قانا كىنالى ەمەس، ۇكىمەت بويىنشا قازاق مەكتەپتەرىن اشىپ جاتىرمىز. قازاق دەسەڭ وزىڭە تيەدى. ءبىزدى ورىس كەلىپ سويلەتىپ جاتقان جوق. ءوزىمىز سويلەپ جاتىرمىز. وتباسىندا انا تىلىمىزدە سويلەمەيتىن حالگە جەتتىك. ەڭ ۇلكەن تراگەديا - ورىس ءتىلىنسىز بىرنارسە كەم بوپ تۇراتىن سەكىلدى. قازاق ۇلتىندا وسى قۇلدىق كومپلەكس قالىپ قويعان. ارىلا الماي وتىرمىز. ۇلتسىزدانۋ ءجۇردى. قازاقپىز دەيمىز، شىندىعىنا كەلگەندە قازاق ەكەنىمىزدى ءوزىمىز دە تۇسىنبەيمىز. ۇيدە سالت- ءداستۇرىمىزدى ساقتامايمىز. ءوز تىلىمىزدە سويلەمەيمىز. تاريحىمىزدى بىلمەيمىز، ءوز تىلىمىزدە باسقا ۇلتقا سويلەۋگە قورىنامىز. ءوز- وزىنەن قورىنعان ۇلت قورلىققا لايىق بولادى. وزگە ءتىلدى ءبىل، ءبىلىم- عىلىمنىڭ ءتىلى كەشە ورىس تىلىندە بولدى. قازىر اعىلشىن ءتىلى، مىقتى بولساڭ اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەن! ورىستىڭ ءوزى اعىلشىننان اۋدارادى عوي. عىلىمدا جۇرگەن جىگىتتەر اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتىر. ءالى كۇنگە شەيىن ءبىلىم ورىس تىلىندە دەپ ويلايمىز. ول راس. ولار الەمنەن ءبارىن دە اۋدارىپ ۇلگەرۋدە... ال ءبىز شە؟ ! اباي دا سولاي دەدى. ءبىراق ابايدىڭ ۋاعىندا ءبىز باسقا ءتىلدى بىلمەۋشى ەدىك قوي.

ۇماي انامىز قالاي كيىندى؟

شىعىس ەلدەرى نەگە باتىستان ارتتا قالىپ جاتىر؟ سەبەبى ءبىز يسلام دىنىندەگى قارادۇرسىندىككە سالىنىپ كەتتىك. قازىر وسى ۇلكەن ماسەلەگە اينالدى. ءدىن تۋرالى بىردەڭە دەپ كورشى، بەت- اۋزىڭدى شيەدەي قىلادى. وزگە ەمەس، ءوز ۇلتىڭ. وزبەكتەر مىسالى، قارا كيىنگەندەرگە شەكتەۋ قويىپ جاتىر. سەبەبى كيىم سىرتقى سالت. اراپتىڭ سالتىنا ساي قارا كيىنەدى. ونى ءبىز ايشا انامىز سولاي كيىنگەن ەكەن دەپ دالەل كەلتىرەمىز. وندا ۇماي انامىز قالاي كيىندى؟ ساقتار مەن تۇركى قىزدارى شالبار كيىپ، جاۋعا شاپقان. ۇماي انامىز ايشا انامىزدان بۇرىن ءومىر سۇرگەن. بۇتىمىزعا شالباردى ۇماي انامىزدىڭ كەزىندە كيگەن. ەندى اراپتار سياقتى جالاڭبۇت جۇرەيىك پە؟ ءبارىن شەشىپ تاستايىق. ءبىز وتە اسىرە ەلىكتەيتىن حالىقپىز. ءبىز ۇلتتىق تەگىمىزدەن ايىرىلعانىمىزدان كەيىن كەز كەلگەن نارسەگە ەلىكتەيتىن بولدىق. ەرتەڭ ءبىر ميلليون قىتاي كەلسە، قىتايشا كيىنىپ، قىتاي بولۋدان ەرىنبەيمىز. سەبەبى ءبىز ۇلتتىق دۇنيەمىزدەن ايىرىلىپ قالعان حالىقپىز. وعان نامىستانبايمىز. وسى ۇلكەن قاسىرەت اكەلىپ وتىر. ۇلتتىق نامىستان ايىرىلعاسىن ءبىز اراپ تا، ورىس تا، قىتاي دا بولا سالعىمىز كەلەدى. ونى نامىس كورمەيمىز، ەلىكتەپ كەتتىك دەپ ويلامايمىز. مۇمكىن وسىنىڭ ءبارىن قازاق ينتەلليگەنتسياسى جەتكىزىپ ايتا الماي جاتقان شىعار.

«قاڭتار قىرعىنىنا» قاتىستى سيكل اڭگىمەلەر جازامىن دەگەن ويدامىن

كەيىنگى كەزدە قوعامدا ءبىر تاقىرىپ توڭىرەگىندە داۋ تۋسا جازۋشىلار ءۇن قاتپايدى دەيتىن بولىپتى. جازۋشىلار ءۇن قاتادى. ءبىراق ولاردى كىم تىڭدايدى؟! وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا دەموكراتيا كەلدى دەگەن اتپەن جابايى دەموكراتيا ورنادى عوي. جازۋشى دەگەن كىم، ءوزى ءۇشىن جازعان شىعار دەيتىندەر شىقتى. قازىر قوعامدا ءانشىنىڭ ايتقانى الدەقايدا جاقسى، ءانشىنىڭ ەكىنشى رەت، ءۇشىنشى رەت تۇرمىس قۇرعانى، كوڭىلدەس بولعانى قىزىق. قازىر سول موداعا اينالدى. ەندى جازۋشىنى نە ءۇشىن كىنالايمىز. جازۋشىلار كەزىندە ايتتى. 1986-جىلدارى جۇبان مەن سافۋان، ولجاستار ايتتى. ۇلت ۋايىمىن جەدى... ونداي كۇندى باسقا سالماسىن! قارا كۇن كەلسە جازۋشى دا، اقىن دا ايقايلاپ شىعادى. ماحامبەتتەر تۋاتىنى انىق. بەيبىت زاماندا كوشەگە شىعىپ ايقايلاۋ مىندەت پە؟ زايىرلى مەملەكەت قۇرىپ جاتىرمىز. زاڭىمىز بار. زاڭ شىعارۋشى ورگان - پارلامەنت. ول ەكى پالاتادان تۇرادى. ءماجىلىس پەن سەناتتا اقىن- جازۋشىلارىمىز ءجۇر. قازبەك يسا باستاعان قالامگەرلەر ايتىپ جاتىر. ەندى ولارعا قوسىلىپ ۇندەۋ تاستاپ، ايقايلاپ كوشەگە شىعاتىن حالدە ەمەسپىز.

جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ جاڭاوزەنگە قاتىستى نەگە ءۇن قاتپاي جاتىرسىز دەگەندە شىعارمالارىم ارقىلى ايتامىن دەگەن ەكەن. مىسالى، ماعان «قاڭتار قىرعىنى» تۋرالى ماقالا جازۋ اۋىر. ودان دا اۋىر دۇنيە جازعىم كەلدى. «كرەملدىڭ كولەڭكەسى» دەگەن اڭگىمە جازدىم. «جاس الاشقا» شىقتى. «سترەسس» دەگەن اڭگىمەم بار. جالپى، «قاڭتار قىرعىنىنا» قاتىستى سيكل اڭگىمەلەر جازامىن دەگەن ويدامىن. جاۋابىم - وسى. مەنىڭ ايتاتىنىمدى جۋرناليستەر دە ايتادى. ءبىراق مەن باسقا فورمادا بەرۋگە تىرىسامىن. ءبىلىم- بىلىگىم جەتسە، قازاقتىڭ جانىنا تيەتىندەي ەتىپ بەرۋىم كەرەك. جاي ايعايلاپ، الەۋمەتتىك جەلىدە كوپ ايعايدىڭ ءبىرى رەتىندە بەرگەننەن پايداسى شامالى. اقىن- جازۋشىلار ايتىپ جاتىر. مۇحتار ماعاۋين، دۋلات يسابەكوۆ، بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى، دوسىم جۇسىپبەك قورعاسبەك، كەيىنگى جاستار ءۇنسىز ەمەس. ماسەلە تىڭدار قۇلاقتا بولىپ تۇر. قوعام سەنى تىڭداي ما؟ قوعام الدىندا سەنىڭ قانشالىقتى بەدەلىڭ بار؟ قازىر ءسوزدىڭ قادىرى قاشقان زامان. ەڭ جامانى دا وسى. قازىر ءبارى بىلگىش، ءبارى دانىشپان، كەمەڭگەر. قايران ءسوزدى قور ەتىپ، جەلگە شاشقىم كەلمەيدى.

ناعىز جازۋشى - كەز كەلگەن قوعامدا وپپوزيتسيا

ءبىز جابىق قوعامدا ءومىر سۇردىك. زامانبەك اتىلىپ كەتكەن كەزدە ەكى كۇندە «شاھيد» دەگەن اڭگىمە جازدىم. مارقۇم جاقاۋ داۋرەنبەكوۆ ءبىر كەزدەسكەندە: «اسقارجان، ساق ءجۇر، قاۋىپتى دۇنيە جازىپسىڭ» دەدى. كەيىننەن «كوزجەندەتتى» جازدىم، بۇل دا شيرىعۋدان تۋدى. بۇل دا سول جىلداردا جازىلدى. ويتكەنى قوعام، قوعامداعى بيلىكتىڭ ءوزى كوز وياتىن جەندەتكە اينالىپ كەتىپتى دەگەن وي بار ەدى ونىڭ ارجاعىندا... جالپى، ناعىز جازۋشى كەز كەلگەن ۋاقىتتا، كەز كەلگەن قوعامدا ىشكى جان دۇنيەسىمەن وپپوزيتسيا بولادى. مىسالى، مەن كەشەگى سوۆەت زامانىندا دا، قازىرگى كەزدە دە جان دۇنيەممەن وپپوزيتسيادا تۇرمىن... ول پارتياعا كىرىپ ايقايلايتىن وپپوزيتسيا ەمەس، جان رۋحىم - وپپوزيتسيا. تالعات ەرمەگيايەۆ ۇستالعاندا ءۇش كۇن وتىرىپ «تاگانكانى» جازدىم. وسىنداي ادامدى شيرىقتىراتىن جاعدايلار بولادى. قوعامنىڭ ىشىندە جۇرگەننەن سوڭ كوپ دۇنيەنى امال جوق قابىلدايسىڭ. ءبىراق ريزا بولماي، ءوزىڭنىڭ ازاماتتىق پوزيتسياڭدى كورسەتەسىڭ.

مەن جۋرناليست ەمەسپىن، ماقالا جازا المايمىن. جازسام سىني ماقالا جازامىن. ەكىنشى، جازسام كوركەم شىعارما جازامىن. «كرەملدىڭ كولەڭكەسىن» جازعاندا دا شيرىعىپ وتىردىم. تۋعان تۋىسىم، اعا- باۋىر، قارىنداستارىم الماتىدا تۇرادى. ءوزىم استانادا بولدىم. اۋىر اسەر ەتتى... اڭگىمەنىڭ ىشىندە دە كيللەر بار. ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءوزى كيللەرگە اينالىپ كەتكەن. قوعامنىڭ ءوزى اينالاسىن جاقسارتايىن، جاقسى جاعىنان كورسەتەيىك، مەن دە وسى قوعامنىڭ مۇشەسىمىن عوي، سوندىقتان قىزمەت ەتەيىن دەمەيدى. قوعام ءۇشىن قىزمەت ەتۋ - ادالدىقتان تۇرادى. ءبىز قانشالىقتى ادال قىزمەت ەتىپ جاتىرمىز. اركىم ءوزى ويلاعان جاققا كەتىپ قالدى. اسىرەسە تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن. ءبىز ەگەمەن ەل بولعاندا قاتتى قۋانعان ەدىك. الاشورداشىلار اقتالعان كەزدە «مىنە، ەندى ناعىز قازاقتىڭ كۇنى تۋادى» دەپ، بوركىمىزدى اسپانعا اتتىق. 30 جىلدا نە بولدى؟ كەيىنگى «بىلعارى تابىت» رومانىمدا وسى جاعدايلاردى اشۋعا تىرىستىم. ءبىز الىگە شەيىن «بىلعارى تابىت ىشىندە جانىشتالىپ جاتىرمىز»، جات جۇرتتىڭ بىزگە تاڭعان جادىسىمەن - پاميات - «جاتجادى» بولىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز دەگەن ويدى ايتتىم. بۇل قازىرگى قازاق بولمىسىن انىق تانىتاتىن فيلوسوفيا. ءبارىمىز - جانىشتالعان، جان مەن سىرتتان تاڭىلعان جاتجادى تىرلىك كەشۋدەمىز... رومانعا قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ كوزىمەن، ينتەلليگەنتسيا جانىندا جۇرگەن سۇلۋ، سالداقى ايەلدىڭ كوزىمەن كەلدىم. ناعىز جازۋشى ساياساتتىڭ ىرعاعىمەن جۇرمەيدى. وعان ونىڭ ارى جىبەرمەيدى. مۇمكىن بىرەۋلەر جۇرەر... كەزىندە «تۋاجات» رومانىنداعى «تۋادان جات بولۋ» فيلوسوفياسىن دا قازىرگى قازاق بولمىسى تۋدىرعان بولاتىن.

ءار قازاقتىڭ ارى تازا بولماي، قازاق قوعامى تازارمايدى. جەمقورلىقتى جويامىز دەپ ايتىپ جاتىرمىز. ءبىراق ارىمىز تازارماي، ونى دا جويا المايمىز.

ورالحاننىڭ يرىمىنەن شىعا الماي كوپ جىگىتتەر ءوزىن جوعالتىپ الدى

ادەبيەتتە ەڭ ۇلكەن قيىندىق - ءوزىڭدى قايتالاماۋ. مەنىڭ شىعارمالارىم ءبىر- ءبىرىن قايتالامايدى. مىسالى، ءبىر شىعارما جازسام، ونى تەز ۇمىتۋعا تىرىسامىن. تەز سۋيمىن، اسەرىنەن ارىلامىن. كوپ ادامدار اسەردەن ارىلا الماي قالادى. يرىمىنە كىرىپ كەتەدى. مىسالى، ورالحاننان شىعا الماي، سونىڭ يرىمىندە قالىپ قويىپ، كوپ جىگىتتەر ءوزىن جوعالتىپ الدى. ءبىزدىڭ قاتاردا تالانتتى جىگىتتەر بولدى، ءبىراق مۇلدە جازا الماي قالدى. ادەبيەتتەن جوعالىپ كەتتى. «ءباداۋي» دەگەن اڭگىمە جازعان ماقسۇت دەگەن ۇلكەن جىگىت بار ەدى... «جۇلدىز» جۋرنالىندا باسىلدى. سودان كەيىن ءوزىن جوعالتىپ الدى. ارى قاراي وراعاڭا ەلىكتەدى. ماعاۋينگە ەلىكتەدى. ويتكەنى وزىندە «باگاج» از بولدى. ادام ادەبيەتكە كەلگەندە «باگاجبەن» كەلۋ كەرەك. تاعدىردى، ءومىردى كەشە ءبىلۋ كەرەك. ەگەر ءوزى ۇلكەن تاعدىر كەشپەسە، اينالاسىنداعى ۇلكەن تاعدىردى بايقامپاز بولۋى قاجەت. سول كەزدە ودان ۇلكەن جازۋشى شىعادى. ايتپەسە، ارقانداۋلى ات سياقتى اينالاسىنداعى ازىن اۋلاق ءورىسىن جەپ بىتىرەدى. كوپ جىگىتتەر ارقانداۋلى ات سياقتى. اۋىلداعى العاشقى اسەرىن عانا جازىپ قالىپ قويادى. ۇلكەن وربيتاعا كوتەرىلە الماي قالادى. ول ءۇشىن قالامگەرگە بىلىممەن قاتار زەيىن كەرەك. بۇلاردىڭ ءبارى تالانتپەن كەلەدى. ىزدەنىس بولماسا، داندايسىپ كەتسەڭ ءسونىپ قالاسىڭ.

اباي ايتادى عوي: «سەنبە جۇرتقا تۇرسا دا قانشا ماقتاپ». ەشقاشان وزىڭە ريزا بولماۋ كەرەك. ءوز قاتەڭدى بايقاپ، كەلەر جولى سونى جىبەرمەۋگە تىرىسۋ قاجەت. ءوز- وزىڭە قاتال سىنشى بول! ءبىراق جاستاردا جاڭا ايتىپ وتكەنىمدەي ءبىلىم جەتپەي قالادى. كەيىن وقىپ ءبىلىمىن تولىقتىرۋعا ۇمتىلادى. ءبىراق ول قوندىرما ءبىلىم بولادى. فيلوسوفيادا بازالىق ءبىلىم، قوندىرما ءبىلىم دەگەن بار. 16 مەن 25 جاس ارالىعىندا العان ءبىلىمدى بازالىق ءبىلىم دەپ اتايدى. ادەبيەتتە، ونەردە وسى كەزدە العان ءبىلىمىڭ سەنى عۇمىر بويى العا سۇيرەيدى. 25-تەن كەيىن العان ءبىلىمىڭ قوندىرما دەپ اتالادى. ول قونبايدى. سەن ول كەزدە ءبىلىم الاتىن ەمەس قىزىقتايتىن جاعدايدا بولاسىڭ. ايىرماشىلىق وسى. سوندىقتان ۇلكەن جازۋشىلار ءبىلىمىن جاس كەزدە الادى.

1. S. تىكەسىنەن تىك تۇرىپ، ءبىر ساعات اڭگىمەلەستىك. دۇرىسى - سويلەگەن اسقار اعام، مەن تىڭداۋشىمىن. وڭتايلى ءبىر ءسات تۋعاندا «اعا، ءسوز دەگەن ەنەرگيا، ءبىراز كۇشىڭىزدى جوعالتتىڭىز. مىنا جاقىن ماڭايدا قىتاي اسحاناسى بار، سول جەرگە بارىپ جالعاستىرايىق» دەدىم. اسقار اعا وڭاي كەلىستى. الماتىنىڭ كۇنى جايماشۋاق. اينالاداعى ادامدار دا كوڭىلدى. تومەنگە قاراي اياڭداپ ءجۇرىپ كەلەمىز. «مىنانى قاراڭدار، وزىنەن اينىتپاي قويىپتى» دەگەن اعانىڭ سوزىنە قاراسام، ورىندىق ۇستىندە باسىندا شلياپا، الىسقا كوز تىگىپ، پاڭ وتىرعان اسانالى ءاشىموۆتىڭ ءمۇسىنىن كوردىم. «تۇرا تۇرىڭدار، سۋرەتكە ءتۇسىپ الايىق» دەپ، قولا مۇسىنگە جاقىنداي وتىردى. ونى دا وبەكتيۆكە جازىپ الدىم. قىتاي اسحاناسىندا قازاق جازۋشىلارى مەن الەم ادەبيەتىنەن باستالعان ادەبي كەڭەسىمىز ءتورت ساعاتقا سوزىلدى. ارينە، ول سۇحبات سىرتىنداعى اڭگىمە ەدى...

جازىپ العان - تۇرسىنبەك باشار

«جاس الاش» گازەتى. 2023

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى