كيىك اتسا، كيەسى ۇراتىنى راس پا؟
قازاقستاندا كيىكتەر اۋلانا باستادى. مۇنداي بۇيرىق 6- قازاننان باستاپ كۇشىنە ەندى. الەۋمەتتىك جەلىدە جانۋار ولەكسەلەرىنىڭ جانتۇرشىگەرلىك سۋرەت-ۆيدەولارى دا تاراپ جاتىر.
ال قازاقتىڭ تانىم-تۇسىنىگىندە كيىك كيەلى جانۋار سانالادى، سوعان وراي «كيىكتىڭ كيەسى ۇرادى» دەگەن ءسوز دە بار.
Massaget.kz ءتىلشىسى ساراپشىلارمەن سۇحباتتاسىپ، كيىكتى اۋلاۋ قانشالىق دۇرىس ەكەنىن سۇرادى.
«ءۇرىم-بۇتاعىمەن قارعىسقا تاپ بولادى»
الەۋمەتتىك جەلىدە، قوعامدا كيىكتىڭ اۋلانۋىنا قاتىستى ءتۇرلى پىكىر بار. باسىم كوپشىلىك كيىكتىڭ كيەسى بارى راس ەكەنىن ايتادى.
«ءبىزدىڭ اۋىلدا ءبىر اتا مۇگەدەك بوپ سويلەمەي قالعان تاماعىنان. ۇلكەن كىسىلەر كەزىندە ول اڭشى بولعان، كيىك اتقاننان دەيتىن. وقتى قايتارىپ ەشكىم جىبەرە المايدى، ءبىراق كيەسى ۇرادى دەپ بەكەر ايتپايدى... ءبىر جاماندىققا دۋشار بولۋى ابدەن مۇمكىن»، «سەنبەسەڭدەر اتىپ كورسىن، ءۇرىم-بۇتاعىمەن قارعىسقا تاپ بولادى!» - دەيدى الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى.
«قاسقىردى توق قىلىپ، قويدى امان قالدىراتىن جولدار بار»
ەكولوگ ازاماتحان ءامىرتاي كيىكتى اۋلاۋ ءۇشىن ناقتى سەبەپتەر كەرەك ەكەنىن ايتادى. ساراپشىنىڭ سوزىنشە، ولاردىڭ سانىن رەتتەۋدە اتۋدان بولەك تە ايلا-شارعىلار بار.
«كيىكتەردى اۋلاۋ ماسەلەسى بويىنشا كوپ نارسە ءالى تۇسىنىكسىز. «اۋىل شارۋاشىلىعىنا زيان كەلتىرەدى» دەيدى، ءبىراق اقپارات جوق. «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى كيىكتەردى اۋلاۋعا قارسى. كوپ ماسەلەدە اشىقتىق جوق، تۇسىنىكسىز. ءوزىم ورالعا بارعان كەزدە بوكەيحان اۋدانىنداعى شارۋالار كيىكتەرگە ارىزداندى. ونى ەستىدىك. ەموتسيا ەموتسيامەن. ناقتى ناتيجە كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قانشا شىعىن كەلدى؟ مۇنداي اقپارات جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وسى اقپاراتتى بەرۋى كەرەك. ويتكەنى حالىقارالىق قورلاردا كيىكتەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا شىعىن كەلتىرسە، تولەيتىن قارجى بار. سونداي مۇمكىندىكتەر بار. ياعني قاسقىردى توق قىلىپ، قويدى امان قالدىراتىن جولدار بار. سونداي جولداردى تابۋدى تالاپ ەتەمىز»، - دەيدى ول.
سونداي-اق، مامان پىكىرىنشە، كيىكتەر تۋرالى مالىمەت ناقتى ءارى سانمەن كورسەتىلۋى قاجەت.
«كيىك - ميگراتسيا جاسايتىن جانۋاردىڭ ءتۇرى. رەسەيگە كوشەدى، قايتا قازاقستان اۋماعىنا كەلەدى. جانۋارلار الەمى تابيعاتتىڭ ءبىر بولشەگى بولعاندىقتان، قازىر ونى اۋلاسا، ارتى ەشقانداي جاقسىلىققا اكەلمەيدى. بارلىق نارسەنىڭ نەگىزدەمەسى بولۋى كەرەك. جاقىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدىك، سوندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ناقتى ۇستانىمىن ايتپاي وتىر، ال ەكولوگيا مينيسترلىگى مىندەتتى تۇردە تابيعاتتى قورعاۋى كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى فەرمەرلەرگە شىعىن اكەلىپ جاتىر دەيدى، ونى سانمەن كورسەتۋ كەرەك»، - دەيدى ول.
بۇعان دەيىن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى Massaget.kz كە بەرگەن جاۋابىندا كيىكتەردىڭ سانى تۋرالى دەرەكتەردى ۇسىنعان ەدى. جاۋاپتى ۆەدومستۆو مالىمەتىنشە، 2023-جىلى كيىكتەرگە جۇرگىزىلگەن ساناق بويىنشا ورال پوپۋلياتسياسىنىڭ سانى - 1130000، بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىنىڭ سانى – 745300، ءۇستىرت پوپۋلياتسياسىنىڭ سانى - 39700. قازاقستانداعى كيىكتەردىڭ جالپى سانى 1915000 عا جەتكەنى، جىل سوڭىندا ولاردىڭ جالپى سانى كوكتەمگى ءتولىن ەسكەرگەندە، 2,6 ميلليوننان اساتىنى، سونىڭ ىشىندە ورال تارالىمى 1,6 ميلليون بولادى دەگەن بولجام بارى دا ايتىلدى.
ال ەكولوگ ازامات ايايبەرگەنوۆ ەڭ ءبىرىنشى كيىكتەردىڭ سانى تۋرالى مالىمەت كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاتاتىنىن ايتادى.
«بىرىنشىدەن، كيىكتەردى اتۋ ارقىلى رەتتەۋ مەرزىمىنەن بۇرىن جاسالعان ارەكەت دەپ سانايمىز. ويتكەنى كيىكتەردىڭ جالپى سانى دا، ولاردى رەتتەۋ بويىنشا سانى دا كۇمان تۋدىرادى. كيىكتەردىڭ سانى ەسەپتىك دەرەكتەردى ەكستراپولياتسيالاۋ، ياعني ماتەماتيكالىق جانە ستاتيستيكالىق ەسەپتەۋلەر ارقىلى ءار باعىتتا 1600 مەتر 800 مەتر ەسەپتىك جولاق ەنىمەن اۋە ارقىلى انىقتالعان. كيىك قازاقستان مادەنيەتى مەن تابيعاتىنىڭ ءبىر بولىگى سانالادى. وسىعان بايلانىستى عارىش مونيتورينگى ۇلگىسى سەكىلدى زاماناۋي ەسەپكە الۋ جۇيەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ، ەسەپتەۋ قاجەت. وسى ءادىستى قولدانا وتىرىپ شەشىم قابىلداۋ كەزىندە مىندەتتى تۇردە ماتەماتيكالىق قاتە كەتەدى. مىسالى، ورال پوپۋلياتسياسىن ساناۋ سەنىمدىلىك ىقتيمالدىعىمەن ەسەپتەلەدى، ءسويتىپ، قورىتىندىسى رەتىندە شامامەن 1130000 باس شىعادى. سونىمەن قاتار، قازىرگى زاماناۋي ەسەپكە الۋ قۇرالدارى بولماۋىنا بايلانىستى كورشى ەلدەرگە كوشى-قوندى راستاۋ مۇمكىن ەمەس.
سونداي-اق، وسى تۇستا تاعى ءبىر سۇراق تۋىندايدى. كيىكتى اتۋعا موراتوري بار كەزدە ولاردى قالاي اتۋعا بولادى؟ ەگەر كۇزەتشى كاسىپورىن ولاردىڭ سانىن رەتتەۋمەن اينالىسسا، كيىكتەردى كىم قورعايدى؟ ءبىز عىلىمي ۇيىمداردى، عالىمداردى، جۇرتشىلىق پەن حالىقتى جۇمىلدىرىپ، كەم دەگەندە ءۇش جىل بويى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋ قاجەت دەپ سانايمىز...
بۇيرىقتا قازاقستاندا كيىكتەردى اۋلاۋ مەرزىمىن 1- قازاننان 15- قاراشاعا دەيىن بەلگىلەۋ ۇسىنىلدى، ال اڭشىلار كيىكتەردى اۋلاۋ مەرزىمىن ۇزارتۋدى سۇراپ وتىر. جەكە ءوزىم ەكولوگ رەتىندە كيىك ەتىن جەي المايمىن، سونىمەن قاتار، نەگىزگى ماسەلە - كيىكتەردىڭ فەرمەرلەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەلتىرگەن زالالىن ەسەپتەۋ جانە ول قانداي ادىستەمە بويىنشا ەسەپتەلگەنى»، - دەپ ءتۇسىندىردى مامان.
«كيىكتىڭ كيەسى ۇرادى دەگەن راس نارسە»
ەتنوگراف بولات بوپاي ۇلى كيىك قوڭىر اڭدار قاتارىنا جاتاتىنىن، ال ول جانۋارلار كيەلى سانالاتىنىن ايتادى. قازاقتا كيىك اۋلاۋعا تىيىم سالاتىن ەكى ۋاقىت بار ەكەن.
«كيىككە، قوڭىر اڭدارعا قازاق كيەلى، يەلى، باعالى اڭ رەتىندە قارايدى. كيىك مامىردا تولدەگەن كەزدە، ياعني قۇرالاي سالقىنىندا ونى اۋلاۋعا، اتۋعا تىيىم سالىنادى. ويتكەنى تولدەپ جاتقان كەزدە كيىكتى اتسا، قوڭىر اڭداردىڭ كيەسى سوعادى دەيدى. ونىڭ ىشىندە بۇعى، مارال، بوكەن، اقبوكەن، داۋتەكە، قاراقۇيرىق - ءبارى بار. كۇز بولعان كەزدە، قىستىڭ الدىندا، قار جاۋاردىڭ الدىندا، قاراشا ايلارىندا كيىكتى اۋلايدى. ول كەزدە قاجەتىن عانا الادى، ءبارىن قىرىپ تاستامايدى. ال قايتا قار جاۋىپ، قىس تۇسكەننەن كەيىن كيىكتى، قوڭىر اڭداردى اۋلاۋعا تىيىم سالادى. تىيىم سالاتىن ەكى ۋاقىت بار. بىرەۋى - كوكتەم كەزى، بىرەۋى سول - جەلتوقساننان كەيىنگى قاڭتاردان باستالادى»، - دەيدى ەتنوگراف.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، قازاقتا كيىكتىڭ كيەسى ۇرادى دەگەن تۇسىنىك بۇرىننان بار. ونىڭ ۇستىنە كيىكتى اتقاندار ءتۇرلى جاعدايعا تاپ بولعانى جونىندە دە اڭىزدار كەزدەسەدى ەكەن.
«كيىكتىڭ كيەسى ۇرادى دەگەن راس نارسە. ونداي بولعان دا. كەزىندە تولدەگەن كەزدە، كيىكتى اۋلاۋعا تىيىم سالعان كەزدە ونى اتقاندار كەم-كەتىك بولعان نەمەسە اتتان جىعىلىپ، ءوزى مەرتىككەن، ايەل، بالا-شاعاسىنا جاماندىقتار كورىنگەن دەگەن قازاق اراسىندا اڭىزدار بار. اققۋدى اتپايدى عوي، كيىكتى اتقاندا دا سونداي جاعداي بولعان. قازاق كيىكتەردى قورعاۋ ءۇشىن وسىنداي ءداستۇرلى ىرىم-تىيىمدار جاساعان»، - دەيدى بولات بوپاي ۇلى.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى كيىكتىڭ ەتى، سۇيەگى، تەرىسى قانداي ماقساتتا پايدالانىلاتىنىن ايتقان ەدى.
اۆتور ج. قادىرجانوۆا
