كۋۆەيتتەن الياسكاعا دەيىن: الەم ەلدەرى ۇلتتىق قورلارىن قالاي جۇمسايدى
كەيىنگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورى جونىندەگى اقپاراتتاردى ءجيى ۇشىراتامىز.
مەملەكەتتىڭ بۇل جيناعى «ۇلتتىق قور - بالالارعا» جوباسى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن كوپشىلىكتىڭ نازار اۋدارتار دۇنيەسىنە اينالدى. ءار بالانىڭ قانشا اقشاسى ءتۇسىپ وتىر، كەلەشەكتە قالاي جاراتا الاتىنى اتا- انالارعا قىزىق تاقىرىپ. ال الەم ەلدەرى ۇلتتىق قورلارىن قانداي ماقساتتا پايدالانادى؟ وسىعان وراي Kazinform ءتىلشىسى جاھاندىق تاجىريبەنى زەرتتەپ كوردى.
قورلاردىڭ قۇرىلۋىنداعى ماقسات ۇقساس
2000 -جىلى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن ۇلتتىق قور قۇرىلدى. العاشىندا «تەڭىزشيەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىنا مەملەكەتتىك ۇلەستى ساتۋدان تۇسكەن قاراجات ەسەبىنەن تولىقتىرىلىپ، كاپيتالداردى ەسكەرگەندە 660 ميلليون دوللاردى قۇرادى. مامىلە قورىتىندىسى بويىنشا، قازاقستاندىق 5 پايىز ۇلەس ساتىلدى. سودان كەيىن ساتۋدان تۇسكەن بارلىق قاراجات تىكەلەي ۇلتتىق قورعا اۋدارىلاتىن بولدى.
ۇلتتىق قور كىرىستەرىنىڭ ەلەۋلى بولىگى تابيعي رەسۋرستاردىڭ ەكسپورتىنان تۇسەدى. كوپ ەلدەرمەن ۇقساستىعى دا - وسى. قۇرۋ كەزىندە باسقا ەلدەردەگى بارلىق تاجىريبە زەرتتەلگەن.
ءبىرىنشى كەزەكتە، اراب ەلدەرىنىڭ، اتاپ ايتقاندا كۋۆەيتتىڭ تاجىريبەسى ەسكەرىلدى. بۇل ەلدە ەكى قور بار - بيۋدجەتتىك رەزەرۆتىك قور (1960 -جىلدان باستاپ) جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ رەزەرۆتىك قورى (1976 -جىلدان باستاپ). بولاشاق ۇرپاق قورىنا مەملەكەتتىك كىرىستەردىڭ 10 پايىزى اۋدارىلىپ وتىرادى.
قورلاردىڭ قاراجاتى قايدا بولىنەتىنى جاريا ەتىلمەيدى، ءبىراق اقشانىڭ دامىعان ەلدەردىڭ باعالى قاعازدارىنا سالىناتىنى بەلگىلى. ءدال وسى قورلاردان كۋۆەيت 1990-1991 -جىلدارداعى سوعىستان كەيىن ەلدى قالپىنا كەلتىرۋ ءىسىن قارجىلاندىردى.
ب ا ءا- دە ينۆەستيتسيالىق باسقارۋ بويىنشا قىزىقتى كەيس بار. Abu Dhabi Investment Authority (ADIA) - ءابۋ- دابي امىرلىگىنە تيەسىلى ۇلتتىق ءال- اۋقات قورى 1970 -جىلداردىڭ باسىندا مۇناي باعاسىنىڭ وسۋىنە جاۋاپ رەتىندە 1976 -جىلى تاۋەلسىز ينۆەستيتسيالىق مەكەمە رەتىندە قۇرىلعان. قوردىڭ ميسسياسى - كاپيتالدىڭ ءوسۋى مەن ينۆەستيتسيالىق پروتسەسس ەسەبىنەن قالانىڭ ۇزاقمەرزىمدى گۇلدەنۋىن قولداۋ.
ADIA- نىڭ 49 ەنشىلەس كومپانياسى بار، بارلىق حالىقارالىق نارىقتاردا اكسيالارعا، وبليگاتسيالارعا، ينفراقۇرىلىمعا، جىلجىمايتىن مۇلىككە ينۆەستيتسيا جاسايدى.
ا ق ش- تا 1976 -جىلى الياسكا قورى قۇرىلدى. ول مەملەكەتتىڭ جاڭارتىلمايتىن مۇناي جانە مينەرالدىق بايلىقتارىن ساقتاۋعا، الياسكا تۇرعىندارىنىڭ بارلىق ۇرپاقتارىنا ارنالعان تاۋەلسىز ءال-اۋقات قورى بولىپ سانالادى. ول ەكى بولىكتەن تۇرادى: نەگىزگى شوت جانە كىرىستەردىڭ رەزەرۆتىك شوتى. زاڭ بويىنشا نەگىزگى سوما تۇراقتى جيناق اقشا رەتىندە جۇرەدى، ياعني، ەشكىم قول سۇعا المايدى، ال كىرىستەردىڭ رەزەرۆتىك شوتىنىڭ قاراجاتىن پايدالانۋعا بولادى. الياسكا قورى بالامالى ينۆەستيتسيالارعا، ونىڭ ىشىندە جەكە كاپيتالعا، جىلجىمايتىن مۇلىككە، ينفراقۇرىلىمدىق كومپانيالارعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ، اكتيۆتەردىڭ ءارتاراپتاندىرىلعان قۇرىلىمىنا يە.
1990-جىلى قۇرىلعان نورۆەگيانىڭ مۇناي قورى قازاقستاندىق ۇلتتىق قور ءۇشىن ۇلگى بولىپ تاڭدالدى. ول مەملەكەتتىك تۇراقتاندىرۋشى، سونداي-اق بولاشاق ۇرپاققا ارنالعان قور ءرولىن اتقارادى. تولتىرۋ ءتارتىبىن ۇكىمەت ايقىندايدى جانە جىل سايىن پارلامەنت بەكىتەدى. قورعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەگى مۇناي كىرىسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى جۇمسالادى.
قازىر نورۆەگيا قورى-الەمدەگى ەڭ ءىرى ينۆەستيتسيالىق قورلاردىڭ ءبىرى. ول ءوز قاراجاتىن نەگىزىنەن نورۆەگيادان تىسقارى جەرلەرگە سالادى. 2024-جىلعى جاعداي بويىنشا، قور الەمنىڭ 71 ەلىندەگى 8763 كومپانيانىڭ ۇلەسىنە يە، ونىڭ اكتيۆتەرىنىڭ قۇنى 1,8 تريلليون دوللاردان استام. الەمدىك قور نارىعىنىڭ شامامەن 1,5 پايىزىن الىپ وتىر.
اقشا قالاي بولىنەدى؟
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورىنىڭ قاراجاتى بولاشاق ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە باعىتتالعان. ق ر بيۋدجەت كودەكسىنىڭ 21-بابىنا سايكەس، ۇلتتىق قور ۇكىمەتتىڭ ۇلتتىق بانكتەگى شوتىندا شوعىرلاندىرىلعان مەملەكەتتىڭ اكتيۆتەرى ەسەبىندە تۇرادى. ەڭ باستى ەكى فۋنكتسياسى - جيناقتاۋ جانە تۇراقتاندىرۋ.
جيناقتاۋ فۋنكتسياسى ماتەريالدىق ەمەس اكتيۆتەردى قوسپاعاندا، قارجى اكتيۆتەرى مەن وزگە دە مۇلىكتىڭ جيناقتالۋىن، ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ كىرىستىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. تۇراقتاندىرۋ فۋنكتسياسى ونىڭ اكتيۆتەرى وتىمدىلىگىنىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋعا ارنالعان. تۇراقتاندىرۋ فۋنكتسياسى ءۇشىن پايدالانىلاتىن ۇلتتىق قوردىڭ بولىگى كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى مولشەردە ايقىندالادى.
ۇلتتىق قوردى باسقارۋدى ۇلتتىق بانك پەن قازاقستان ۇكىمەتى اراسىنداعى سەنىمگەرلىك باسقارۋ تۋرالى شارتقا سايكەس، ق ر ۇلتتىق بانكى اتقارادى.
قور رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتەر تۇرىندە، ۇلتتىق قوردى باسقارۋ جونىندەگى شىعىستاردى جابۋعا جانە جىل سايىنعى اۋديت جۇرگىزۋگە، سونداي- اق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە نىسانالى تولەمدەر تۇرىندە جۇمسالادى. ۇلتتىق قوردان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ مولشەرى ابسوليۋتتىك بەلگىلەنگەن ماندە ايقىندالادى جانە ق ر زاڭىمەن بەكىتىلەدى.
اكتيۆتەردى 100 ميلليارد دوللارعا دەيىن ۇلعايتۋ
2023 -جىلى ساۋىردە ۇلتتىق بانك ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن باسقارۋ جونىندەگى 2030 -جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمدامانى جاريالادى. قۇجاتقا سايكەس، 2030 -جىلعا قاراي ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ كولەمىن 100 ميلليارد دوللارعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامىنا سايكەس، ورتا مەرزىمدى كەزەڭدە مۇناي باعاسى باررەلىنە 75 دوللار بولعاندا ۇلتتىق قور تۇسىمدەرى 2025 -جىلعى 5,8 تريلليون تەڭگەدەن 2027 -جىلى 6,7 تريلليون تەڭگەگە دەيىن وسەتىنى بولجانۋدا.
قاراشا ايىندا ۇلتتىق بانك ءتوراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ۇلتتىق قور «قازمۇنايگاز» جانە «قازاتومونەركاسىپ» اكتسيالارىن ينۆەستيتسيالاۋدان تابىس تاپقانىن حابارلادى. ونىڭ ايتۋىنشا، بىلتىر 1,3 تريلليون تەڭگەگە ساتىپ الىنعان «قازمۇنايگاز» اكتسيالارى 400 ميلليارد تەڭگە كىرىس اكەلگەن. ال «قازاتومونەركاسىپتىڭ» شىلدە ايىندا 467 ميلليارد تەڭگەگە ساتىپ العان اكتسيالارى قازىر 600 ميلليارد تەڭگەگە باعالانۋدا. وسىلايشا، ۇلتتىق قور 500 ميلليارد تەڭگەدەن استام تابىس تاۋىپتى.
ترانسفەرتتەر
ۇلتتىق بانك 2024 -جىلدىڭ 10 ايىنداعى ۇلتتىق قورداعى قاراجات قوزعالىسى تۋرالى دەرەكتەردى جاريالادى. ستاتيستيكاعا سايكەس، وسى جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىندا ۇلتتىق قوردان 4,6 تريلليون تەڭگە جۇمسالىپتى.
ق ر قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەسەبىندە 2024 -جىلدىڭ 1- قاڭتارىندا ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 29,8 تريلليون تەڭگەگە جەتكەنى كورسەتىلگەن. جۇمسالعان 4,6 تريلليون تەڭگەنىڭ 2 تريلليون تەڭگەسى كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتەرگە جۇمسالدى؛ نىسانالى ترانسفەرتتەرگە - 2,6 تريلليون تەڭگە؛ ال قوردى باسقارۋعا جانە جىل سايىنعى سىرتقى ءاۋديتتى جۇرگىزۋگە بايلانىستى شىعىستاردى جابۋعا - 11,9 ميلليارد تەڭگە كەتكەن.
ال 2024 -جىلدىڭ 1-قاراشاسىنا قاراي قور اكتيۆتەرى 30,9 تريلليون تەڭگەگە جەتتى. ءبىراق ق ر ۇلتتىق بانكىنىڭ ءتوراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ مالىمدەگەندەي، ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن الۋ مەن تۇسىمدەر تەڭگەرىمى ازىرگە تەرىس كۇيىندە قالىپ وتىر. سەبەبى ەلىمىزدە بيۋدجەت تاپشىلىعى بار، بۇنداي كەزدە اۋىرلىق ۇلتتىق قورعا تۇسەدى.
2025-جىلى بالالار قانشا اقشا الادى؟
بيىل اقپاندا بالالار ۇلتتىق قوردان العاشقى تولەمدەرىن الدى. «ۇلتتىق قور - بالالارعا» جوباسى ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنىڭ 50 پايىزىن 18 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ جيناقتاۋشى شوتتارىنا اۋدارۋدى كوزدەيدى. قارجىنى بالا ەسەيگەن سوڭ تۇرعىن ۇيگە نەمەسە ءبىلىم الۋعا جۇمساي الادى.
2024 -جىلى 18 جاسقا تولعان قازاقستاندىقتارعا 100,05 دوللار ەسەپتەلدى. 2023 -جىلى 31 -جەلتوقساندا 18 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ جالپى سانى 6,9 ميلليون ادامدى قۇراعان ەكەن.
ب ج ز ق دەرەكتەرىنە سايكەس، «ۇلتتىق قور - بالالارعا» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلار 4,2 ميلليون دوللار الدى. بۇل سوماعا 41799 ءوتىنىش كىرەدى. وتىنىمدەردىڭ جارتىسىنان استامى تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا جۇمسالدى.
بالالارعا كەلەسى تولەمدەر 2025 -جىلدىڭ اقپانىندا تۇسەدى. 5-جەلتوقساندا ق ر قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ 2025 -جىلى قازاقستاندىق بالالار قانشا اقشا الاتىنىن بولجاعان ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، سوما دوللارمەن ەسەپتەلەدى، سونداي- اق قوسىمشا ينۆەستيتسيالانادى. كەلەسى جىلى 3 پايىز ينۆەستيتسيا سالىنادى دەپ بولجانۋدا. سوندىقتان قارجى مينيسترلىگى بالالارعا شامامەن 118-120 دوللار ەسەپتەلەدى دەپ بولجاپ وتىر.
ال ق ر ۇلتتىق بانكىنىڭ ءتوراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ءار بالاعا 130 دوللار تۇسەتىنىن بولجاعان. وسىلايشا ۇلتتىق قور ەلدىڭ بولاشاعىنا ينۆەستيتسيا سالۋ قۇرالىنا اينالدى. ونىڭ اكتيۆتەرىن حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي ساۋاتتى باسقارۋ قاجەت، سوندا ەكونوميكانى نىعايتۋعا جانە الەۋمەتتىك باستامالاردى قولداۋعا كومەكتەسەدى.
ماديار تولەۋوۆ
