كۇيمەن كومكەرىلگەن تاريح
استانا. قازاقپارات - قۇرمانعازىنىڭ كۇي ونەرى جايىندا احمەت جۇبانوۆتان اسىرىپ ايتقان، اقتارىپ ايتقان ەشكىم جوق.دەسەك تە، تۇگەلدەي ناقتى مۇراعات دەرەكتەرىنە سۇيەنبەگەندىكتەن، اۋىزشا ايتىلعان ەستەلىكتەردىڭ ءبىرازىنىڭ اۋىتقيتىن تۇسى جوق ەمەس دەپ ەشكىم دە ايتا المايدى.
ماسەلەن، قۇرمانعازى تۋىندىلارىنىڭ بىزگە تولىقتاي جەتپەگەنى ايان جانە ۇلى كۇيشىگە ءبىراز بوگدە كۇيلەردىڭ تەلىنىپ كەتكەندىگى دە جاسىرىن ەمەس. جالپى، قۇرمانعازىنىڭ تۇلعاسىن تولىقتاي تانىتۋ ءۇشىن ونىڭ تۋعان توپىراعىنداعى تۇستاستارىن، شاكىرتتەرىن تەرەڭ زەرتتەمەي بولمايدى. تۇستاستارى دەگەندە اۋىزعا الارىمىز - بالامايسان، سوقىر ەسجان، سەيتەكتەر.
ولاردىڭ دا ءومىرى، شىعارماشىلىعى تولىق، تۇتاس زەرتتەلمەگەن.
وسىناۋ ويسىراعان ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن بەلگىلى جازۋشى-جۋرناليست وتەپبەرگەن الىمگەرەيەۆ تاياۋدا «ارىس» باسپاسىنان شىققان «قۇرمانعازى» اتتى كىتابىندا سوقتالى دا تەرەڭ ىزدەنىستەرگە بارعان. ياعني اۆتوردىڭ ۇلى كۇيشى قۇرمانعازىنىڭ 190 جىلدىعىنا ارناپ شىعارعان اتالمىش كىتابى - ۇزاق جىلعى ىندەي ىزدەتۋدەن تۋعان، تىڭ دەرەك، سونى مالىمەتتەرگە تولى، قازاقتىڭ باتىس وڭىرىندەگى قۇدىرەتتى كۇي ونەرى تۋرالى ىرگەلى ەڭبەك.
البەتتە، توكپە كۇيدىڭ تۋىن جەلبىرەتۋشىلەردىڭ ۇشار باسىندا ۇلى قۇرمانعازىنىڭ تۇرعانىن جانە تۇرا بەرەتىنىن كوپشىلىك جاقسى بىلەدى. سەبەبى جوسىن كۇيدىڭ تىڭ ەكپىنمەن ەرەكشە قانات قاعۋى وسى قۇرمانعازىدان باستالعانىنا ەشكىمنىڭ ەشقاشان داۋى جوق. ال كۇي اتاسى رەتىندە اتى الەمگە كەتكەن قۇرمانعازىنىڭ ار جاعىندا كىمدەر بار دەسەك، ءمۇدىرىپ قالارىمىز انىق. قۇرمانعازىنىڭ ار جاعىندا ءارى كۇيشى، ءارى باتىر ماحامبەت تۇر دەۋشىلەرگە قۇلاق تۇرسەك، ۇلى كۇيشىنىڭ وزىنەن بۇرىن وتكەن دومبىرالى ءارى دۋلىعالى باتىردى ۇستاز تۇتۋى زاڭدىلىققا سايادى.
سونىمەن قاتار قۇرمانعازىنىڭ جولىن اشقان ۇلىق ۇستازى ۇزاق كۇيشى، ۇزاقتىڭ ۇستازى بوعدا دەپ ەسەپتەلىنەدى. وسى بوعدانى يساتاي مەن ماحامبەت اعا دەپ سىيلاپ، ارنايى سالەم بەرگەنى زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىندە ايتىلادى. ايتپاعىمىز - جازۋشى وتەپبەرگەن الىمگەرەيەۆتىڭ قۇرمانعازىنىڭ شىعارماشىلىق جانە ورىنداۋشىلىق ءداستۇرىن جالعاستىرۋشىلار جايىنداعى ەڭبەگى ءدال وسى بوعدا قارا ۇلى مەن ۇزاق مىرزاباي ۇلىنىڭ ءومىرى تۋرالى دەرەكتەردەن باستالادى. ولار كىمدەر، قايدا تۋىپ، قايدا ءومىر ءسۇردى، قانداي شىعارمالارى بار دەگەن سۇراقتار توڭىرەگىندە وي ءوربىتىپ، كەيبىر سىرتتاي تون پىشكەن زەرتتەۋشىلەردىڭ جاڭساق پىكىرلەرىنە ءادىل سىن پىكىرىن ءبىلدىرىپ، تۋراشىلدىقپەن تورەلىك ايتادى.
اۆتور حالقىمىزدىڭ كۇي ونەرىنىڭ جۇلدىزى قۇرمانعازىعا كەلگەندە كانىگى جۇيرىكتەي كوسىلە تۇسەدى. قانشاما زەرتتەلدى دەسەك تە، اتىراۋلىقتار مەن باتىسقازاقستاندىقتار ۇلى كۇيشىنى وزدەرىندە تۋعان دەپ ەسەپتەيدى. كۇيشىنىڭ تۋعان جەرى ءبىر ادەبيەتتەردە اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانى دەپ ەسەپتەلىنىپ، ەندى بىرىندە باتىس قازاقستاننىڭ جاڭاقالا اۋدانى دەپ جازىلىپ جۇرگەنى دە سوندىقتان. وتەكەڭ وسىعان نازار اۋدارتىپ، شىندىعىندا، كۇيشىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ جيدەلى قۇمىندا تۋعانىن ناقتىلايدى.
كەزىندە سۇگىردىڭ شاكىرتى تولەگەن مومبەكوۆ ءوزى شىعارعان كۇيلەردى وزىمدىكى دەۋگە ىڭعايسىزدانىپ، «بۇل سۇگىردىكى ەدى» دەپ ايتىپ جىبەرىپتى. سول كىشىپەيىلدىلىكتەن سۇگىرگە تەلىنىپ كەتكەن، انىعىندا تەلىنىپ جۇرگەن كۇيلەرى بار. سول سياقتى كەزىندە بىرەۋ-ەكەۋ ەمەس، الدەنەشە كۇي قۇرەكەڭە دە تەلىنىپ كەتكەنگە ۇقسايدى.
مىڭ توبەدەن ءبىر تاۋ جاساماق بولعانداردىڭ ارەكەتىنىڭ اسەرى دەمەسكە ءاددىڭ جوق. سونداي-اق قۇرمانعازىنىڭ كۇرەسكەرلىگىن حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتكىزەمىز دەپ، سەيتەك كۇيشى سەكىلدى يتجەككەنگە ايداتقانىمىز دا، «سارى ارقا» كۇيى مەن «الاتاۋ» كۇيلەرىن سول جاقتا شىعاردى دەپ جۇرگەندەرىمىز دە بەكەرشىلىك ەكەن. ابىز ابايدىڭ سەمەيدەن ارى اتتاپ شىقپاعانىنداي، ادۋىندى قۇرمانعازى دا ارى كەتكەندە استراحاننان ۇزاماپتى.
اۆتور كۇيشى تۋرالى ءوزى ەستىگەن، قۇلاعىندا قالعان كونەدەن جەتكەن اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەردى دە ورنى-ورنىمەن قولدانادى. ونداي اڭگىمەلەر قايسىبىرەۋلەردىكىندەي جاڭساق پىكىردەن ادا، تۇلعانى تومەندەتۋگە ەمەس، بيىكتەتۋگە قىزمەت ەتەدى. سونىڭ ءبىرى قۇرمانعازى مۇردەسىن قازۋعا بايلانىستى.
1967 - جىلى انتروپولوگ نوەل شاياحمەتوۆ قۇرمانعازىنىڭ قابىرىن اشىپ، ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەن اڭىزعا ساي، الدىمەن يەسىمەن بىرگە كومىلگەن اتىنىڭ باسىن جانە قۇران كىتابىن تابادى. شىنىندا دا، كۇيشىنىڭ قولدارى ەكى تىزەسىنە جەتەتىندەي ۇزىن جانە جون ارقاسىندا جالى بار ەكەن. ەل ىشىندە «جالدى قۇرمانعازى» اتالۋى وسىلايشا راسقا شىققان. ال قۇرمانعازىنىڭ پورترەتى كۇيشىنىڭ باس سۇيەگىنە قاراپ سالىنعان. دەنە سۇيەكتەرى الماتىعا زەرتتەلىنۋ ءۇشىن اكەتىلىپ، شەبەرحانا مەن مۇراجايدا ءبىراز جىلدار جاتىپ قالادى. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىندا عانا قايتا جەرلەۋ ءۇشىن كۇيشى سۇيەگى اتىراۋدان استراحاننىڭ التىنجارىنا قاراي اپارىلادى.
كۇزدىڭ جاۋىن-شاشىنى كەدەرگى بولىپ، سۇيەكشىلەر جولدا ايالداپ، كۇيشى دەنەسىن اۋداندىق ميليسيانىڭ ارناۋلى كامەراسىنا تاپسىرادى. وزدەرى قوناققا كەتەدى. ءبىر ۋاقىتتا كامەرانىڭ قوڭىراۋى ەش سەبەپسىز قوسىلىپ كەتىپ، بەزىلدەپ قويماي جاتقانى جايىندا حابار تۇسەدى. شوشىنعان جۇرت داستارقاندى تاستاي ساپ، ميليسيا ۇيىنە كەلسە، قوڭىراۋ ءۇنى باسىلماپتى. امالسىز مۇردە جاتقان بولمەنى اشتىرادى. ەشكىم تيمەگەن، قۇلىپ تا، كىلت تە ورنىندا. كامەرا قايتا جابىلىپ، ەسىك قۇلىپتالىنادى.
بىرەر ساعاتتان كەيىن قوناقتا وتىرعاندارعا دابىل قاققىشتىڭ قايتا قوسىلىپ كەتكەنى جايىندا حابار تۇسەدى. جۇرت جىلى ورنى مەن ەندى ىشكەلى وتىرعان اششى سۋلارىن تاستاپ، قايتا بارسا، كەزەكشى ميليسيونەردىڭ ەكى كوزى اتىزداي بولىپ كەتىپتى. دابىل قاققىش بەزىلدەۋىن قويار ەمەس. مۇردە جاتقان ەسىكتى اشسا، قوڭىراۋ ءۇنى ساپ تىيىلادى. «بۇل تەگىن ەمەس، «تەزدەتىپ ماڭگىلىك مەكەنىمە جەتكىزىڭدەر» دەپ ارۋاقتىڭ مازاسىزدانىپ جاتقانى عوي» دەگەن شەشىمگە كەلگەن جۇرت ميليسيا بولىمشەسىندە تاڭ اتقانشا كوزدەرىن ىلمەي، كۇيشى سۇيەگىن كۇزەتىپ شىعادى.
جوعارىداعىداي قۇرمان بابا جايىندا ەل اۋزىنان جينالعان اسەرلى اڭگىمەلەردىڭ بىرنەشە پاراسىن وقىرمانمەن بولىسكەن اۆتور، ارى قاراي ۇلى كۇيشىنىڭ تۇستاستارى بالامايسانعا، سوقىر ەسجانعا، دينا نۇرپەيىسوۆاعا، تۇركەشكە، سەيتەككە، مامەنگە جەكە-جەكە توقتالىپ، ومىرلەرى مەن شىعارماشىلىقتارىن بىلىكتىلىكپەن سارالايدى. ناقتى دەرەكتەرمەن قوسا بولجامدارىن دا ورتاعا سالادى. كۇيشىلەر مەن ونەر زەرتتەۋشىلەرىنىڭ نازارىن قىزىقتى دەرەكتەرگە بۇرعىزىپ، باسى ءبۇتىن زەرتتەۋ، عىلىمي دۇنيەگە اينالدىرۋ قاجەتتىگى جايىندا ورنەكتى وي تاستايدى.
قۇرمانعازىدان جاس جاعىنان جيىرما جاس كىشى بولسا دا ءالى كۇنگە سوقىر ەسجاننىڭ اكەسىنىڭ اتى مەن تۋعان-ولگەن جىلدارىن، وسكەن ورتاسىن بىلمەيتىنىمىزدىڭ ءوزى-اق تالاي جايتتان حابار بەرسە كەرەك. قۇرمانعازىنىڭ كوزىن كورگەن حالىق كۇيشىسى ەرعالي ەسجانوۆ پەن ونىڭ نەمەرە ءىنىسى، قۇرمانعازىنىڭ شاكىرتى عيىلمان حايروشەۆتان ەستىگەن اڭگىمەلەردىڭ، سونداي-اق قۇرمانعازىنىڭ شاكىرتتەرى قوناش ايسا ۇلى، سابىر مۇقاتوۆ، مەڭەتاي كەنجەكوۆ، مەڭدىعالي سۇلەيمەنوۆ، قيسمەت مەڭدىعاليەۆ، ءزامزام ەسجانوۆا، جاڭبىرباي بەكماعامبەت ۇلى، عيباتوللا ماسالىموۆ جايىنداعى جازبالاردىڭ قۇرمانعازى الەمىن تانىتا تۇسۋگە ۇلكەن سەپتىگى تيگەن. تىرنەكتەپ جينالعان دەرەكتەردىڭ ءبارى اتالعان ادامداردىڭ كەيبىرەۋىمەن كەزدەسۋ، بولماسا ولاردى كورگەن، اڭگىمەلەرىن ەستىگەن جانداردىڭ ەستەلىگى بويىنشا قاعازعا ەكشەلىپ تۇسكەن.
بەرگى زاماننىڭ ءدۇلدۇل كۇيشىلەرى ءازيدوللا ەسقاليەۆ، دارابوز رىسباي عابديەۆ، اقپا كۇيدىڭ اقيىعى ءامينوللا بەكەشەۆ، التىن كوپىر ساعىن جالمىشەۆ، عاجاپ كۇيشى شامشيدەن ءشارىپوۆ جايىنداعى جازبالار اسەم ساز بولىپ، ونەگەلى ومىردەن وندىرە سىر شەرتەدى.
جىر جۇلدىزى جۇمەكەن تۋعان قوشالاقتان تۇلەپ ۇشقان قۇدىرەت-كۇي باقىت قارابالينا جايىنداعى ساعىنىش سازدارى قاراشا قازدىڭ قاڭقىلىنداي ەرىكسىز مۇڭعا باتىرادى.
وتەكەڭنىڭ قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، كۇيشى-كومپوزيتور ءشامىل ءابىلتايەۆتىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى مەن قۋاتتى كۇيشىلىك ءارى كومپوزيتورلىق قىرىنا نەداۋىر توقتالىپ، تامسانا تولعايتىنداي ءجونى بار. كىشى جۇزدىڭ اتاقتى ءبيى مالايسارىنىڭ جەتىنشى ۇرپاعى، كەزىندە قونايەۆتىڭ الدىندا الدەنەشە رەت كۇي تارتقان ءشامىل ابىلتايەۆتىڭ ۇستازى قالي جانتىلەۋوۆ - قۇرمانعازىنىڭ ءوزى نەگىزىن قالاعان نارىن كۇي مەكتەبىنىڭ دۇلدۇلدەرى قولىنان ءدارىس العان حاس شەبەر. ابىلدىڭ كۇيى «ابىلدى» وسى ۋاقىتقا دەيىن ءشامىل كۇيشىنىڭ الدىنا شىعىپ ەشكىم تارتقان ەمەس، تارتپايدى دا.
قۇرمانعازىنىڭ ەڭ ءبىر كۇردەلى كۇيلەرىن ورىندايتىن شاكەڭنىڭ باستاۋ كوزى نارىن قۇمىنا بارىپ تىرەلەدى دەپ زەردەلەيدى اۆتور. ال قۇرمانعازى اتاسى ايالاپ، دينا شەشەسى قۇنداقتاعان قۇدىرەتتى دومبىرانى ماڭگىلىك مۇراتى، ومىرلىك سەرىگى ەتكەن ءدۇلدۇل كۇيشى ايگۇل ۇلكەنبايەۆا، تاياقشادان ءتىلسىم ءۇن تاراتقان وراق جاۋىروۆپەن جۇرگىزگەن سۇحباتتارى كيەلى ونەر تاعىلىمىنان بۇكپەسىز سىر شەرتەدى.
قورىتا ايتقاندا، اۆتوردىڭ قامتۋىمەن كىتاپتاعى جازىلعاننىڭ ءبارى جينالا كەلە ۇلكەن ءبىر توكپە كۇيلىك ورتاق ارنادا توعىسادى. ول - قازاق كۇي ونەرىندەگى ورنى بولەك قۇرمانعازى بابانىڭ ۇلى كۇيشىلىك ارناسى. ول ارنانىڭ كۇي اتاسى كەتبۇعى بابادان كەرەگە كەرگەن، التاي مەن اتىراۋدى، سىر مەن قاراتاۋدى، جەتىسۋ مەن ارقانى جالعاپ جاتقان ۇلتتىق ۇلى ونەرگە ۇلاسىپ جاتقانى ونسىز دا بەلگىلى.
تورەعالي تاشەنوۆ
«ايقىن». 2013
