كيەلى مال باسى - اڭگىمە

− الىستان كەلىپ كەرەگەلى ءۇيدىڭ ەسىگىن اشقان قوناقتى قىزۋ قارسى الامىز،− دەپ ماسايراي ءتىل قاتتى.

موڭعۇل باقتاشىنىڭ كونە شارتى بويىنشا 299 سيىردى ساتىپ الۋ ساۋداسىنا سويلەسىپ، اۋەلى جارتىلاي اقشاسىن بەرۋگە، قالعانىن كەلەسى جىلى بەرۋگە كەلىستىك. ليۋليڭنىڭ تەرىستگىنەن كەلگەن ساۋداگەرلەرگە موڭعۇل باقتاشىلار سەنەتىن.

كۇتپەگەن جەردەن ابدەن ساۋدا اقىرلاسقاندا بارىپ مال باسىنىڭ اقساق ەكەنىن ءبىراق سەزدىك، موڭعۇل ۇستىرتىن تولاسسىز كەزىپ مالالىپ جۇرگەن ساۋداگەردىڭ قاباعى قاتىپ، المايمىنعا باسا بەردى. باقتاشى شىرىلداپ:

− ەي، قاراعىم، اراسىندا بۇزاۋلى سيىر دا ءجۇر ەمەس پە، بۇزاۋ مەن سيىردى قالاي عانا بولۋگە ءداتىڭ شىدايدى؟،− دەيدى.

باقتاشى بىزگە:

− مىنا وگىز اتىرەتىمىزدىڭ تۇڭعىش ارباسىنا قاتىلعان مىندەتى اۋىر، ەڭبەگى ەرەسەن داڭىقتى، جۇرگەن جولى ۇزاق، كەتىمىزگە تانىمالى داڭىق تورىنەن ەسىمى تابىلاتىن مال باسى بولاتىن. ءبىر جولى قوجايىن تارعىل وگىزدى ارباعا قاتپاقشى بولىپ جاتىر ەدى،− دەپءتۇسىندىرىپ جاتتى.

تارعىل وگىز وتە بەلسەندىلىك كورسەتەتىن، مال باسى وگىزدىڭ ورنىنا سىلەكەيىن شۇبىرتقالى قاي زامان، تارعىل وگىز بۇلعاقتاپ شوتىعاكىرە بەرگەندە، مال باسى وگىز كەكتەنە وكىرىپ، اتىلىپ بارىپ تارعىل وگىزدى ءسۇزىپ كەپ جىبەرگەن ەدى، مۇيىزدەر تارس ەتتى دەتارعىل وگىزدىڭ مۇيىزدەرى وپىرىلىپ، شەكە جاقتارى قانعا بويالدى، تارعىل وگىزدىڭ باسى زەڭىپ، كوزى قاراۋىتىپ، ەسى جيىلىسىمەن بەزىپ جونەلدى.

قوجايىن ىزالانىپ قامشىسىن ءۇيىرىپ مال باسى وگىزگە جۇگىرىپ ەدى، مال باسى وگىز اربانىڭ شوتىسىنا ءوزى كىرىپ تۇرا قالدى،ويتكەنى، ورىن ەجەلدەن وزىنىكى ەدى، ونىڭ باس مەن ءمۇيىزى بولاتتاي مىقتى، كەلبەتى كوز سۇرىندىرەرلىكتەي، قوجايىن مال باسى وگىزدىڭ بۇل قىلىعىنا تاڭداندى، قولىنداعى قامشى كوكتى شارت-شۇرت ەتىپ ۇيىرىلۋدە، ارا-تۇرا مال باسى وگىزدىڭ باسى، جوتاسىنان قالىقتاپ ءوتىپ جاتتى.

الداعى قىستا جاپان دالاداعى حايۋاندار ابدەن اشىعىپ، بۇكىلدەي قانقۇيلىعا ايلانىپ ۇلگىردى. سيىرلار ادام بويى تامنان اسىپ، بەيۋازقويلارعا اۋىز سالدى.سيىرلار مۇزاتتاردان جول تاۋىپ، قۇلاپ ولۋدە، قان سۋداي اعۋعا قاراماي، مۇز شاعىپ سۋ ىزدەدى. سيىرلار اشقان سۋاتقا اشىققان قاسقىرلار دا ۇلگىرىپ جەتتى. سيىرلار ءاپ-ساتتە ارىق-كوتەرەمدەرىن ورتالارىنا الىپ، دوڭگەلەكتەنە قورعانىس قورعانىن قۇردى.

قاسقىرلار قالاي جورتىپ قاردى بۇرقاقتاتىپ ۇشقىنداتسا داشابۋىل جاساپ ارام تەر بولسا دا، تىشقاق بۇزاۋىن دا قاسقىرلارعا بەرەرەمەس. توپ قاسقىردىڭ سوڭىنان ەرگەن قانشىقتار مەن بولتىرىكتەرى اشتىقتان ءبۇرىسىپ شۋ-شۋ ەتەدى. قاسقىردىڭ سىرتتانى ەرىكسىزمال باسى وگىزگە تاپ بەردى، قاسقىردىڭ سىرتانى ءبىراق اتىلعاندا سيىرلاردىڭ تۋرا ورتاسىنا كەلىپ ءتۇستى. مال باسى وگىز 180 گرادۋس ايلانىپ قاسقىردىڭ سىرتانىمەن جەكپە-جەككە تۇسۋگە قامداندى. قاسقىردىڭ سىرتانى مىناداي پالە وگىزدى ومىرىندە كورمەگەنەدى. ءار ەكى جاق ءبىر-ءبىرىن اڭدىپ باقىلاۋدا. قاسقىردىڭ سىرتانى قولىن كوتەرىپ، تىستەرىن اقسيتىپ، اۋزىن ارانداي اشىپ، ناردايقىزىل ءتىلىن سالاقتاتتى. سيىرلار ءبىر-بىرىنە تىعىلىپ، باستارىن تومەن قاراتىپ، مۇيىزدەرىن تىكسيتتى.

قاسقىردىڭ سىرتتانى ءالىسىن-ءالى شابۋىلعا ءوتىپ، بىرەسە سيىرلارعا اتىلسا، بىرەسە ايلانسوقتاپ وراي قاراستىردى. ءبىرقىدىرۋارپالىستان كەيىن ەكى جاقتىڭ دا قارا تۇياعىنان قال كەتتى. مال باسى وگىز شارشاعاننان ەنتىگىپ، كوزى قاراۋىتىپ كەتتى. ىزاعابۋلىققان وگىز بار پارمەنىمەن تاستاي قاتقان مۇزدى ءسۇزىپ كەپ جىبەرىپ ەدى، قارس ەتتى دە ءبىر ءمۇيىزى وپىرىلىپ، بەت-اۋىزى قان-جوسا بولدى.

قاسقىردىڭ سىرتتانى سارت ەتىپ اتىلىپ كەلىپ، وگىزدىڭ سانىنان بارىپ قاپتى، وگىزدىڭ سانى قىرتىلىپ، قان سۋداي اقتى، ءتىپتى، كەيءبىر جەرىنەن سۇيەكتەرى كورىنە باستادى. وگىز ەشقاشاندا اسىپ-ساسقانى جوق، اۋىرعانىنا شىداي ارتىنا قاراي جۇگىنە كەتتى. قاسقىردىڭ سىرتتانى ءىستىڭ مۇنداي بولۋىن استە ويلاماعاندى، ەس اقىلىن جيعانشا بولعانى جوق، وگىزدىڭ استىندا قالىپ، مىجىلعانىنانەكى كوزى بىردەي اتىلىپ شىعىپ جان ءتاسىلىم ەتتى.

كەنەت مىلتىق داۋىسى دالانى جاڭعىرتتى، قاسقىرلار ىلەزدە زىتىپ جوعالدى. سويىتسە، شاتىردا اراق ءىشىپ ۋلاپ-شۋلاعان مالشى قاۋىم اتتارىنا قونىپ وق شىعارا جەتكەن ەكەن، قاسقىردىڭ سىرتتانى ەڭ سوڭىندا مالشىلارعا كۇتپەگەن جەردەن ولجا بولدى. مالشىلار قاسقىردىڭ تەرىسىن سويىپ الماقشى بولىپ ەدى، وگىز وكىرىپ قويا بەردى. مالشىلار قاسقىردىڭ اۋزىنا قامشىلارىنىڭ سابى مايىسقانشا قايىرىپ ەدى، قاسقىردىڭ اۋزى مۇلدەم اشىلماي، قاتقان بەتى تۇردى دا قالدى. مالشىلار قونشتارىنداعى پىشاقتارىمەن قاسقىردىڭ سىرتتانىنىڭ ەكى ەزۋىن ءتىلىپ، جاعىن ايىرعاندا بارىپ وگىز قۇتقارىلدى. سيىر-بۇزاۋلار وگىزدىڭ توڭىرەگىنە وكىرە ۇيمەلەپ ونى جالاپ-جۇقتاپ جاتتى.

موڭعۇل دالاسىن كەزىپ مال ساۋداسىمەن اينالىسقان ساۋداگەر بۇل حيكىمەتتى اڭگىمەنى ءوز قۇلاقتارىمەن ەستىگەنسوڭ، بەتەرىنىڭ ەتتەرى جىبىر-جىبىر ەتىپ، ءبىر قىزارىپ، ءبىر تاتارىپ، كوزدەرى سۋلانىپ، قولدارىن ءبىراق سىلتەدى دە:

− جارايدى، بارىنە كوندىم، كەتتىك دەدى دە اتتىڭ باسىن بۇردى.

مالدىڭ يەسى وسى جولى ەرەكشەلەنە استىنا اق بوز ات ءمىنىپ، ايداعانى اق شاعالاداي قوي، جاپان دالا اقشا قارمەن كومكەرىلگەن،قوناقتارعا تارتۋ ەتىلەن اپپاق قادا الا قايىنشىلاعان موڭعۇل بوز جىگىتتەردەي ءسان-سالتاناتىمەن اق بوز اتتارىن قورعالاتىپ جورتىپ بارادى. موڭعۇل حالقى ەجەلدەن اق ءتۇستى قاستەرلەيتىن سالتى با بولاتىن، مال يەسى ساۋداگەرلەرگە ەرەسەن ۇلكەن قۇرمەت ءبىلدىردى، ولاردى تۋرا ىشكى موڭعۇل ولكەسىمەن ليۋلين ولكەسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىن ۇزاتىپ اپارىپ، سونان بارىپ تىزگىندەرىن تارتىپ، باسىنداعى قالپاعىن الا بىزگەبۇلعاپ قوش ايىتتى. شەرۋ تارتىپ بارا جاتقان سيىرلار جارالانعان وگىزگە جالتاق-جالتاق قاراپ جاندارى اشىپ كەلەدى، وگىزدىڭ بالتىرى ىسىنە سىزداپ بارادى. شارشاعان بۇزاۋلار تانتىرەكتەپ ءالسىن-الى جالقاۋلانىپ جەرباۋىرلاپ جاتىپ الدى. سيىرلار ونى جالاپ-جۇقتاسادا جاتقان ورنىنان تۇرار ەمەس.

موڭعۇل دالاسىن كەزىپ مال ساۋداسىمەن اينالىسقان ساۋداگەر اتىنان قارعىپ ءتۇسىپ، الگى بولدىرعان بۇزاۋدى يىعىنا سالا كوتەرىپ،بۇزاۋدىڭ ەكى قولىنان مىقتاپ ۇستاپ جالعاستى شەرۋ تارتتى. بۇزاۋدىڭ دوڭگەلەك كوزدەرى شەكشيىپ، ءتىلىن ءالسىن-ءالى جالاڭداتتى،قۇتتى ءبىر ەركەلەگەن بالا سەكىلدى. ءسويتىپ بارشامىز نىق قاداممەن موڭعۇل ۇستىرتىنەن ءتۇسىپ كەلەمىز.

شەيوۇ يىن

اۋدارعان: قۇنانباي نۇرقاسىم ۇلى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى