كوركەم ادەبيەتتىڭ قۇدىرەتى: «قۇشاعىڭ جەتپەيتىندى قۇشاقتاي المايسىڭ!»

«تالعام- تارازى ايدارىندا پۋبليتسيست- جازۋشى شارحان قازىعۇل ءوزى وقىعان كىتاپتاردىڭ اسەرىنە بويلاپ، كەشەگى، بۇگىنگى اۆتورلاردىڭ جازۋ ستيلى جايلى وي قورىتادى.

«قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى كىتاپ تۋرالى ساۋالناماعا جاۋاپ بەرۋىن وتىنگەن كەزدە ەڭ الدىمەن وسى سۇراق ويىما ساپ ەتە قالدى: «كوركەم ادەبيەتتىڭ قۇدىرەتى نەدە؟». ويتكەنى مۇنىڭ توڭىرەگىندە ويلانباۋ مۇمكىن ەمەس. ءوز باسىم ءومىردىڭ ءون بويىندا وقىعان كىتاپتارىمدى ۋاقىت وتە كەلە ۇمىتا باستايمىن. سيۋجەتىن دە. كەيىپكەرلەرىن دە. ولاردى ءومىرباقي ەستە ۇستاپ ءجۇرۋدىڭ دە قاجەتى شامالى. ءدال وسى جەردە الگى سۇراقتىڭ جاۋابىن تاپقانداي بولاسىڭ. بەلگىلى ءبىر شىعارمانى وقىپ شىققاننان كەيىن ويعا شومىلا الدىڭ با؟ اتالمىش تۋىندى سەنى ويلاۋعا ۇيرەتە الدى ما؟ وي قورىتا الدىڭ با؟ ماسەلە سوندا!

ستۋدەنت كەزىمدە دجون اپدايكتىڭ «مالچيك يز ميچيگانا» دەگەن تۋىندىسىن وقىعانىم بار. ەسىمدە قالعانى، سول شىعارما مەنى ويلانۋعا ۇيرەتتى. وسى تۋىندىنى جۋىردا ينتەرنەتتەن ىزدەپ، تابا المادىم. ەسەسىنە و باستان يمپەرسونالدىق يدەيانى قابىلداعان دجون اپدايكتىڭ «كروليك، بەگي» رومانىن تاۋىپ الدىم. ءوزىمنىڭ سۇيىكتى جازۋشىلارىمنىڭ ءبىرى دجەروم سەليندجەرمەن قاتار اتالاتىن دجون اپدايكپەن جاقىنىراق تانىسقاندى قۇپ كوردىم. ونىڭ ۇستىنە، اپدايكتىڭ ءوزى بايلانىسى جوق سيۋجەتتەردى قيىننان قيىستىرۋدى سەليندجەردىڭ اڭگىمەلەرىنەن ۇيرەنگەنىن مويىنداعانىن بىلەمىن. وسى جاعى دا اپدايكتىڭ رومانىن وقۋعا سەپ بولدى.

روماندى وقىپ وتىرىپ تاڭعالدىم. قۇدايىم- اۋ، مەن جارىق دۇنيەگە شىر ەتىپ، كەلىپ جاتقاندا اپدايك مەنىڭ ءومىرىمدى جازىپ تاستاعان با؟! سول كەزدە- اق! ماڭدايىما جازىلعان تاعدىردى تاپ باسىپ جازعان اپدايكتى وقىپ وتىرىپ ءوز- وزىمنەن شوشىدىم. اقيقات قانشا جەردەن اشى بولسا دا ايتىلۋى كەرەك ەكەنىن وسى روماندى وقىپ وتىرىپ تۇسىنەسىڭ. ءومىرىڭنىڭ باستاۋىندا ءوزىڭنىڭ ءتۇزۋ جولعا تۇسە الماعانىڭا وكىنەسىڭ. ءومىردىڭ ەڭ العاشقى ءمانى جار تاڭداۋدان باستالاتىنىن بىلەسىڭ. بولاشاق تاعدىرىڭنىڭ توقسان پايىزى وسى تاڭداۋدا جاتقانىن باجايلاپ ۇلگەرەسىڭ. ەندى سەنىڭ كىم بولعىڭ كەلەتىنى ءتىپتى دە ماڭىزدى بولماي قالادى. كىم بولعانىڭ، ءجۇرىپ وتكەن جولىڭنىڭ ءوزى بەتىڭمەن جەر باسۋعا ماجبۇرلەيدى. ايتارى جوق، اپدايك وسىلايشا جان دۇنيەمنىڭ استان- كەستەڭىن شىعاردى.

ايەلىڭنەن قاشىپ كەتەرسىڭ، وزىڭنەن قاشىپ كەتە المايسىڭ. سەن ءوز تاعدىرىڭدى ءوزىڭ جاسايسىڭ. اۋەلدەن بۇرىس جولدى تاڭداساڭىز، سىزگە ەكىنشى مۇمكىندىك بەرىلمەۋى دە كادىك. اپدايك سەنى وسىلاي قورقىتادى. شىندىققا تىكە قاراۋعا ۇيرەتەدى. تاباندىلىققا شاقىرادى. ومىردە جولىڭ بولماۋى مۇمكىن. وماقاسا قۇلاۋىڭ مۇمكىن. ءبىراق قايتا تۇرىپ، كەۋدەڭدى كوتەرە بىلسەڭ، ءومىرىڭدى تازا پاراقتان قايتا باستاۋعا باتىلىڭ جەتىپ، قاتارعا قايتا قوسىلا بىلسەڭ، وندا سەن تاقتايداي تەگىس جولمەن كەلە جاتقانداردىڭ وزىنەن دە مىقتى ەكەنىڭدى دالەلدەيسىڭ. اپدايك وسىعان ۇندەيدى. وسى تۇرعىدان العاندا ول كونفۋتسيگە قۇلاق قويعان سياقتى: «ەشقاشان قۇلاماعان ادام - ۇلى ەمەس، قۇلاعاننان كەيىن قايتا تۇرا بىلگەن ادام - ۇلى».

اپدايك اۋراسى جان پول سارتردىڭ «توشنوتا» رومانىنىڭ اتموسفەراسىمەن ۇندەس. دجون اپدايكتىڭ ەڭ باستى جازۋشىلىق سيقىرلىعى سول، وي باتپاعىنان شىعۋدىڭ جولىن ءوزى كورسەتىپ بەرمەيدى، سونى ىزدەۋگە سەنى دە ەرىكسىز ەرتىپ الادى. جوعارىدا ايتقانىمداي، كوركەم ادەبيەتتىڭ قۇدىرەتى شىنىندا دا سەنى ويلاي بىلۋگە ۇيرەتۋدە جاتقانىن دجون اپدايك اتالمىش رومانىمەن تاعى ءبىر رەت دالەلدەپ بەردى.

شىنىندا دا، ءومىردىڭ ءمانىن ىزدەۋدەن شارشاماسا دا ونىڭ بولمايتىنىن مويىنداعان ءھام سونىسىنا باسقالاردى سەندىرە العان جازۋشىنىڭ وسى تۋىندىسىن جاقىندا ءبىر دەممەن وقىپ شىقتىم. روماننىڭ باس كەيىپكەرى - جيىرما التى جاسار گارري ەنگستروم. روماننىڭ اتاۋىنداعى «كروليك» - ونىڭ جاس كەزىندە قويىلعان لاقاپ اتى. جالپى، اپدايك «كروليك» تۋرالى ءتورت روماننان تۇراتىن تەترالوگيا جازعان. قۇداي قالاسا، الداعى ۋاقىتتا قالعان رومانداردى دا وقۋعا نيەت وياندى.

تاعى ءبىر اڭگىمەنىڭ ۇشى شىعىپ تۇر. قازاقتىڭ تاريحىن اسا جاقسى بىلمەيتىنىمە وكىنەمىن. قايدان بىلەسىڭ؟! اعىلشىننىڭ شەجىرەسىن وقىساڭ - سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي. گەنريحتىڭ قاي سوعىستا قانداي قىلىش الىپ جۇگىرگەنىنە دەيىن حاتتاپ قويعان. بىزدىكىلەردىكىنىڭ تۋعان جىلى بار دا، ولگەن جىلى جوق. نەمەسە كەرىسىنشە. سالعان جەردەن سالىڭ سۋعا كەتىپ قالادى.

ءبىراق ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ عاجاپتىعىنا ەشقاشان شەك كەلتىرگەن ەمەسپىن. ابىلايداي ەرجۇرەك حان كىمدە بولعان؟ باسقا ەل پاتشالارىنىڭ جاۋمەن «وفلاين» سوعىسقانى سيرەك. جاڭگىر حانداي ءبىلىمدار حان قاي ەلدە بار؟ باسقا ەلدەردىڭ پاتشالارى ونىڭ قولىنا سۋ قۇيۋعا جاراي قويۋى ەكىتالاي. ال كوبى بىلە بەرمەيتىن ارىنعازى حاننىڭ بويىنان ابىلاي حاننىڭ كوزسىز باتىرلىعى دا، جاڭگىر حاننىڭ تەرەڭ ساۋاتتىلىعى دا تابىلعان. ورىس يمپەرياسى ارىنعازىدان ولەردەي قورىققان. سوندىقتان دا كالۋگاعا جەر اۋدارتىپ، جاندارىنا بايلاپ ۇستاعان. ايتا بەرسە، تاريحتىڭ تۇبىنە كىم جەتكەن؟!

بۇل اڭگىمەنى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ سوڭعى كەزدەرى وقىعان كىتابىمنىڭ ءبىرى - ەرجان يساقۇلوۆ پەن ءزارىپباي

ورازبايدىڭ «شىڭعىز حان» (اۆتورلار «ز» ءارپى ارقىلى جازعان - ش. ق. ) دەگەن كىتابى. ارينە، اتالمىش تۋىندى راشيد اد- دين حامادانيدىڭ «جاميع ات- تاۋاريح» («تاريحتار جيناعى» ) كىتابىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ وتىرىپ جازىلعان. كوپ جايتتارعا قانىقتىم. تاريحىمىزعا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا يتەرمەلەيتىن بۇل تۋىندىدا كوپتەگەن بۇلتارتپاس دەرەكتەر بار. كىتاپتا بەرىلگەن كارتالارعا كوز جۇگىرتۋ ارقىلى دا ءبىراز جايتتارعا قانىق بولاسىز. قازىرگى كەزدەگى وسى ماسەلە بويىنشا ديسكۋسسياعا ارالاسۋ ويىمدا جوق، سول ءۇشىن بۇل كىتاپتاعى دەرەكتەردىڭ كەيبىرىنە كۇمانمەن قاراعانىمدى دا جاسىرا المايمىن.

الايدا تۇركى بولسىن، پروتوقازاقتار بولسىن، تاريحىمىز قاتتى بۇرمالانعانىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. وسى تۇرعىدان العاندا جوعارىداعى كىتاپتىڭ ماڭىزى ايرىقشا دەر ەدىم. ءبىزدىڭ جىلنامامىزعا جازىلماس جارا سالعانداردىڭ قاتارىندا «ۆ. ۆ. بارتولدقا ادام جەتپەيدى»، - دەپ وتىراتىن تاريحشى يليا بەرەزيندى الدىمەن ايتار ەدىك. ويتكەنى 1858 -جىلى راشيد اد- دين حامادانيدىڭ كىتابىنىڭ ءار جەرىنەن ءۇزىندى اۋدارعان ول - پاتشالىق رەسەيدىڭ كەزىندە جۇمىس ىستەگەن ادام. قازاقتىڭ، تۇرىكتىڭ تاريحىن بۇرمالاۋعا ۇلكەن جۇمىس ىستەگەندەردىڭ ءتىزىمى مۇنىمەن دە بىتپەيدى. تاريحتى بۇرمالاۋدىڭ ەكىنشى تىنىسى كەڭەستىك كەزەڭدە اشىلدى. 1946 -جىلى ۆ ك پ (ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن تۇركىلەردىڭ، التىن وردانىڭ تاريحىن، سونداي- اق شىڭعىس حاندى زەرتتەۋگە تىيىم سالىنعانىن جاقسى بىلەمىز.

شىڭعىس حان قاي جەردە تۋىپ- ءوستى؟ ونىڭ اتا جۇرتى قاي جەردە؟ قاي جەردە جەرلەندى؟ قاي تىلدە سويلەدى؟ ونىڭ ءبارى ون بەس اتاسىنا دەيىن راشيد اد- دين حامادانيدىڭ «جاميع ات- تاۋاريح» («تاريحتار جيناعى» ) كىتابىندا جازىلىپ قويعانىن قوس اۆتوردىڭ كىتابىنان وقىپ ءبىلدىم. شىڭعىس حاننىڭ ءتورتىنشى ۇلى تولەننىڭ نەمەرەسى - حاسان يران پاتشاسى بولىپ تۇرعان كەزىندە قول استىنداعى ءۋازىرى راشيد اد- دينگە «التىن داپتەردى» جازدىرعان ەكەن.

ءوزىم ءومىر بويى پۋبليتسيستيكامەن اينالىسقاننان كەيىن وسى باعىتتاعى ادەبيەتتەردى دە جىبەرمەۋگە تىرىسامىن. ەندى سول جاققا قاراي ويىسساق دۇرىس بولار. بۇگىنگى كۇنى حالىقارالىق بەستسەللەر قاتارىندا تۇرعان «پوبەگ يز لاگەريا سمەرتي» دەگەن دەرەكتى كىتاپتى وقىعانىما وكىندىم. وتە اۋىر كىتاپ. مۇنىڭ قاسىندا فاشيزمنىڭ 14 بەلگىسىن انىقتاپ بەرگەن ۋمبەرتو ەكونىڭ «ۆەچنىي فاشيزم» مەن گابريەل گارسيا ماركەستىڭ ەسسەلەرى ويناماي قالادى.

سولتۇستىك كورەيا مەملەكەتىنىڭ ادام توزگىسىز ساياسي كونسلاگەرىندە دۇنيەگە كەلىپ، ەر جەتكەن شاعىندا اۋپىرىمدەپ قاشىپ شىققان جالعىز تۇتقىن شين ين گىننىڭ ايتۋى بويىنشا، امەريكالىق رەپورتەر بلەين حاردەن جازعان بۇل كىتاپتى تىتىركەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس. جانتوزگىسىز جاعدايداعى وسى تۇرمەلەردە مىڭداعان ادامنىڭ جازىقسىز جاپا شەككەندەرى ءوز الدىنا، ولار ادامدىق قاسيەتتەردەن جۇرداي بولا باستاعان. بيولوگيالىق تۇرعىدان دا، پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا.

سپويلەر ساپىرىپ وتىرعىم كەلمەيدى. ءبىراق كەيىپكەرلەردىڭ تىرشىلىگىنەن جانىڭ تۇرشىگەدى. بۇل كىتاپتى وقۋعا كەڭەس بەرمەس ەدىم. دەي تۇرعانمەن، ءبىر جاعىنان وسى تۋىندىنى باسقالاردىڭ دا وقىعانىن قالايمىن. سەبەبى 21- عاسىرداعى سۇمدىق زۇلماتتى كوپ ادامنىڭ بىلگەنى دۇرىس دەپ ويلايمىن.

جاس جازۋشىلاردىڭ ىشىندە ءجىتى باقىلاپ جۇرەتىن ءبىر قالامگەرىم بار. وتكەن عاسىردا ادەبيەتكە تراكتورمەن بۇزىپ- جارىپ كىردىم دەيتىن ورالحانشا ايتساق، قازىرگى زامانعى ءسوز ونەرىنە سۇلىكقاراعا ءمىنىپ كەلگەن ەسبولات ايدابوسىننىڭ «سوڭعى ناماز» («قازاق ادەبيەتى»، №5, 05.10.02.) دەگەن اڭگىمەسى ەرەكشە اسەر ەتتى. سوڭعى كەزدە تۇشىنىپ وقىعان اڭگىمەم وسى بولدى. 2-3 اي وتسە دە اڭگىمەنىڭ اسەرىنەن ءالى ارىلا قويعان جوقپىن.

بۇرىندارى قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى مەن راحىمجان وتاربايەۆتىڭ اڭگىمەلەرىنەن وسىنداي ءلاززات الاتىن ەدىم. جالپى، ەسبولات ۋاقىتپەن بىرگە ءوسىپ بارادى. سوعان قۋانامىن. «تيبەت ارۋىنان» كەيىن جازىلعان وسى شاعىن شىعارماسىنىڭ ءوزى التى اتانعا جۇك بولادى. اڭگىمەنىڭ سترۋكتۋراسى دا عاجاپ. قازىرگى قازاق قوعامىنداعى اشى شىندىقتى كوركەم شىندىققا اينالدىرا بىلگەن كلاسسيكالىق اڭگىمە دەپ باتىل ايتار ەدىم. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ سوناۋ «قورعانسىزدىڭ كۇنىنەن» باستالعان سىني رەاليزمنىڭ زاڭدى جالعاسىن وسى ەسبولاتتىڭ جاڭا شىعارماسىنان بايقادىم.

اقىرى، جاستار تۋرالى ءسوز قوزعاپ قالدىم، ايتا كەتەيىن، ىقىلاس وجايدىڭ جازعاندارى دا ءتانتى ەتەدى. ءبىلىمدى جىگىت. فيلوسوفيالىق وي قورىتا بىلەدى. اتالى ءسوز ايتا الاتىن قابىلەت- قارىمى بار. الدىندا كەلە جاتقان اعالارىن قامشىلاپ وتىراتىن قاسيەتكە يە بولعالى قاشان؟! ونىڭ سوڭعى ءبىر- ەكى ايدا سايتتارعا شىققان تەلەگەي تولعاۋلارىن ۇلكەن تەبىرەنىسپەن وقىپ شىقتىم. ارينە، ونىڭ سۋبەكتيۆتىك پىكىرى جونىندە دەيمىز بە، الدە، وزىندىك ۇستانىمى جونىندە دەيمىز بە، كەلىسپەيتىن تۇستارىم جوق ەمەس. الايدا ونىڭ ءوزى ىقىلاستىڭ ينتەللەكتۋالدىعىنا ەشقانداي كولەڭكە تۇسىرە الماسى حاق.

قازىرگى تاڭداعى قازاقتىڭ ەكى مىقتى پاسسەيستى سۆەتقالي نۇرجان مەن بەرىك ءجۇسىپوۆتىڭ جازعاندارىن دا جىبەرىپ الماۋعا تىرىسامىن. ەكەۋىنىڭ توسىن ويلارى مەن تىڭ دەرەكتەرى، ءسوز ساپتاۋى مەن قازاقتىڭ كونە سوزدەرىن ءتىرىلتىپ وتىراتىنى قاتتى قۋانتادى. ەشقانداي كىتاپ وقىماسام دا ەكەۋىنىڭ فەيسبۋكتەگى پاراقشالارىن ۇنەمى اقتارىپ وتىرۋ ادەتىمە اينالدى. سونىمەن بىرگە وسى الەۋمەتتىك جەلىدەگى مەملەكەتشىل تۇلعالار دارحان مىڭباي مەن باۋىرجان وماردىڭ باسقالاردان بولەك ستيلى مەن جازۋ شەبەرلىگى الابوتەن ۇنايدى.

كوزما پرۋتكوۆ ايتپاقشى، قۇشاعىڭ جەتپەيتىندى قۇشاقتاي المايسىڭ! ءبىزدىڭ قازىرگى اقپاراتتار اعىنى يە بەرمەي تۇرعان دۇلەي زاماندا ءبارىن وقىپ جۇرمەك تۇگىلى، قاداعالاپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىر عانا نارسە - كوڭىلگە مەدەۋ. ول - اركىمنىڭ ءوز تالعامىن قالىپتاستىرا ءبىلۋى. ال تالعامى ورنىققان وقىرمان وزىنە قاجەتتى ازىقتى وڭاي تاۋىپ الادى.

شارحان قازىعۇل

«قازاق ادەبيەتى» گازەتى. 2023

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى