كوشەنەي جىراۋ كىم ەدى؟
استانا. قازاقپارات - كوشەنەي جىراۋدىڭ داۋىسىن ەستىگەندە بۇگىندە «رۋح» دەپ جۇرگەننىڭ نە نارسە ەكەنىن ەمىس-ەمىس شىرامىتا باستاعانداي بولاسىز.
وتكەن اپتادا الەۋمەتتىك جەلىگە ءبىر دەرەكتى فيلمنىڭ ءۇزىندىسىن جاريالادىق. سول ۇزىندىدە كوشەنەي رۇستەمبەك ۇلى (1946-1973) بەينەلەنگەن. جاريالانعان كەزدەن باستاپ ۆيدەو الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى اراسىندا كەڭىنەن تارالدى. جاقسى پىكىرلەر جازىلدى. كەيىن تۇسىندىك، بۇل كوشەنەي جىراۋدىڭ ساقتالعان از ۆيدەوسىنىڭ ءبىرى ەكەن. مۇمكىن ءتىپتى جالعىز ۆيدەو دا بولۋى مۇمكىن.
بۇرىن كوشەنەي جىراۋدىڭ ەسىمىن ءجيى ەستيتىنبىز. دەگەنمەن ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ۇڭىلدىك دەپ ايتا المايمىز. بۇل جولى رەتى كەلگەن سوڭ، جىراۋ جايلى وقيىق دەپ عالامتورداعى ءبىراز اقپاراتتى شولىپ شىقتىق. دەسە دەگەندەي ەكەن. ەگەر كوشەكەڭ بولماسا، بۇگىنگى جىراۋلىق ونەر مۇلدەم باسقا بولار ەدى. سوندىقتان ءوزىمىز بىلگەندى وزگەلەر دە ءبىلسىن دەگەن نيەتپەن جاستاي كەتسە دە ارتىنان مول ءىز قالدىرعان جىراۋ جايلى جازۋعا بەكىندىك.
سۋرەتتى كوشەنەيدىڭ ۇلى ارنۇر سالعان.
ونەر قونعان جىراۋ
كوشەنەيدىڭ اتاسى - داڭقى جيەنباي جىراۋ (1864-1929). اكەسى رۇستەمبەك تە (1905-1966) جىراۋ اتانىپ، جيەنبايدىڭ، بالقى بازار، كەتە ءجۇسىپ، تۇرماعامبەت، ومار سىندى ونەرپازداردان ءتالىم العان. بيداس رۇستەمبەك ۇلى «انا ءتىلى» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا كەلەسىدەي ايتادى: «انامنىڭ ايتۋىنشا، اتام جيەنباي بىرنەشە اي ءجۇرىپ، سوناۋ تۇركىمەنستان وڭىرىنەن «كورۇعلى» داستانىن الىپ كەلىپتى. جيەنباي اتامىز ەسكىشە ساۋاتتى، ءبىلىمدى، وقىعان ادام. داستاندى ءوز قولىمەن كوشىرىپ جازىپ العان. «ۇلكەن ۇيدە تاماقتانىپ بولعان سوڭ، وتاۋ ۇيگە بارىپ بالاسىنا جاتتاتىپ وتىراتىن» دەيدى انام. سوندا اكەم رۇستەمبەك ءبىر اپتانىڭ ىشىندە «كورۇعلىنى» جاتتاپ الىپ، كوپشىلىكتىڭ الدىنا شىعىپ ايتىپ كەتكەن».
سونىمەن قاتار ەل اراسىندا شىعىستانۋشى عالىم، پروفەسسور وتەگەن كۇمىسبايەۆ ايتتى دەگەن مىناداي ءسوز قالعان ەكەن: «رۇستەمبەك جىر ايتقاندا كومەكەيىندە بۇركىتتىڭ باسىنداي بىردەمە ويناپ ءجۇرىپ، جۇيتكىپ جونەلەتىن. قايران، قاسيەتتى ەلىمنىڭ قىران جىراۋلارى-اي!».
جىراۋدىڭ يەسى
بۇگىنگى ماتەرياليست قوعامدا ماتەفيزيكالىق قۇبىلىستار جايلى ايتۋ قيىن. ەكىنىڭ ءبىرى سەنبەيدى. سەندىرۋ دە قيىن. دەگەنمەن بىرەۋ سەنبەدى دەپ، ءبىر مادەنيەتتى جوققا شىعارامىز با؟! سوندىقتان ارنايى توقتالىپ وتەيىك.
ءاربىر جىراۋدىڭ ءوز يەسى بولادى. بۇل ادەتتە جانۋار كەيپىندە كەلەدى ەكەن. مىسالعا اتاقتى جامبىلدىڭ قىزىل جولبارىسى جايلى ەستىمەگەن ادام كەمدە- كەم شىعار. بۇگىنگى زاماننىڭ داڭقتى جىراۋى الماس الماتوۆتىڭ دا ءوز يەسى جايلى ايتقانىن قۇلاعىمىزبەن ەستىگەنبىز. سول سياقتى كوشەنەي جايلى ءىنىسى بيداس اعانىڭ مىنا ءبىر اڭگىمەسى بار.
بيداس رۇستەمبەك ۇلى: «ءالى ەسىمدە، كوشەنەي اعامنىڭ جىرشىلىقتى جاڭا باستاعان كەزى. ەكەۋمىز ءبىر بولمەدە جاتامىز، ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعى. قاتتى ايقايدان شوشىپ وياندىم، سويتسەم كوشەنەيدىڭ داۋسى. ورنىنان تۇرىپ كەتىپتى، قاسىنا باردىم. سويتكەنشە مىنا جاقتاعى بولمەدەن انامىز كەلدى: «ءاي، كوشەنەيجان، ءبىرتۇرلى داۋىس شىقتى عوي، سەنبىسىڭ؟» دەدى. «ءيا، اپا، تۇسىمدە ءبىر ايدىك سارىالا جولبارىس ارقامنان الا ءتۇستى. سودان شوشىپ وياندىم» دەدى. انامىز: «قۇداي بەردى! سەنى جىراۋ اتاڭنىڭ جولبارىسى تىستەدى، ەندى سەنىڭ ونەرىڭ ورلەيدى» دەپ قۋاندى. شىنىمەن، سول كۇننەن باستاپ كوشەكەڭنىڭ ولەڭى دە، داۋسى دا شارىقتاپ كەتتى».
كوشەنەيدىڭ داۋىسى دەگەندە ەسىمىزدە ۇستازىمىزدىڭ ءبىر ماقالاسى ەسكە تۇسەدى. سول سىردىڭ توپىراعىنان تۇلەپ، بۇگىندە اتاقتى جىرشىعا اينالعان بەرىك ءجۇسىپوۆقا ارنالعان ماقالاسى بار. ماقالانىڭ اتى «جىراۋ». سول ماقالاداعى كوشەنەي جايلى پىكىرىن ۇسىنايىق: «70- جىلدارى كوشەنەي مەن ءشامشات اپامىزدىڭ تەلەديداردان وتكىزگەن ءبىر حابارى ەسىمدە قالىپتى. جىر-سۇحباتتىڭ كەزىندە كوشەنەيدىڭ تىڭداۋشى تالعامىمەن ساناساتىن، ونىڭ ىعىن بىلەتىن تاماشا ارتيست ەكەنى بايقالدى. سول العاشقى حابارىندا ولكەلىك جىر ءداستۇرىنىڭ كولدەنەڭ جۇرت تۇسىنە بەرمەيتىن قىر-سىرىنا اسا كوپ بويلاماي، التى الاشتىڭ كوڭىلىنەن ءالى كەتە قويماعان ورتاق جىر ۇلگىلەرىن عانا تولعاپ، ارا-اراسىندا سىر سۇلەيلەرىنىڭ شىعارمالارىن سىنالاپ قيىستىرعان ەدى. كوشەنەيدىڭ داۋسى تەمىردەي قاتقىل بولعانىمەن، ونىڭ تەڭدەسسىز شەبەرلىگى قاتتى اسەر ەتتى. بايقاپ وتىرسام، بەرىكتىڭ ونەرى، كوشەنەيدىڭ جىرىنان تامىر تارتادى ەكەن. اندەگى بوياۋ، كولوراتۋراعا قۇلاعى ۇيرەنگەن ادام، باسقا ونەردەن دە ەڭ اۋەلى بوياۋ ىزدەيدى. كوشەنەيدىڭ داۋسىن ەستىگەندە بۇگىندە «رۋح» دەپ جۇرگەننىڭ نە نارسە ەكەنىن ەمىس- ەمىس شىرامىتا باستاعانداي بولاسىز”.
جۇمباق ءولىم
كوشەنەي جىراۋ 27 جاسىندا ماسكەۋ قالاسىندا دۇنيەدەن وتكەن ەكەن. بۇل 1973 -جىل. ماسكەۋدە جۇرگەن سەبەبى ماردان بايدىلدايەۆ باستاعان عالىمدار وقىسىن، ءبىلسىن دەپ كوشەنەيدى م. گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنا جىبەرسە كەرەك. سوندا ءجۇرىپ، جەرگىلىكتى فولكلورتانۋشىلاردىڭ تاپتىرماس قازىناسىنا ايتالادى. اسىرەسە تەگى كوروعلى دەيتىن ءازىربايجان عالىمدى تاڭ قالدىرىپ، «كوروعلى» جىرىن ايتىپ بەرسە كەرەك. سول ءبىر كەش ۋاقىت تۋرالى «سىر بويى» گازەتىنە حۇسەيىن ءجۇسىپ ۇلىنىڭ جاقسى ەستەلىگى جاريالانعان.
وسى كەشتەن شىققاندا كوشەنەي جىراۋدى كولىك قاعىپ كەتەدى. بيداس رۇستەمبەك ۇلىنىڭ سوزىنە نازار اۋدارايىق: «ادەيى قاستاندىق جاسالدى ما دەگەن كۇدىك بار. كەيىن ماسكەۋگە كوشەنەي رۇستەمبەكوۆتىڭ ءولىمىن انىقتاپ بەرۋ جونىندە ارنايى ساۋال جولدادىق. «قاستاندىق جاسالماعان. ءوزى كىنالى، رۇقسات ەتىلمەگەن جەردەن وتكەن» دەگەن جاۋاپ الدىق. جۇيتكىپ كەلە جاتقان ەلەكتريچكانىڭ الدىنان قاسىنداعىلاردى قۇتقارعان، سوڭعىسىن لاقتىرا بەرگەندە ءوزىن ءىلىپ الىپ كەتكەن دەيدى… دەرەۋ جەدەل جاردەم شاقىرىپ، س. بوتكين اتىنداعى اۋرۋحاناعا اپارادى. وپەراتسيا زالىنا جەتپەي ءۇزىلىپ كەتىپتى. 1973 -جىلى 7-ناۋرىز كۇنى 27 جاسىندا دۇنيە سالدى. سۇيەگى قارماقشىدا، اقجار دەگەن اۋىلدا. اتا-بابامىز، اكە-شەشەمىزبەن قاتار جاتىر».
قۇرمەتتى وقىرمان، از عۇمىرىن كەشسە دە ارتىنان مول مۇرا قالدىرعان كوشەنەي جىراۋ جايلى ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز وسى ەدى. جازبامىزدىڭ باسىندا ءسوز ەتكەن بەينەبايان مىناۋ:
رۇستەم نۇركەنوۆ، ونەر زەرتتەۋشىسى
«ايقىن» گازەتى
