ءۇندىستانعا كوشكەن 3 مىڭ قازاققا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر تابىلدى
ⅩⅩ عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا وتارشىلدىق ساياسات زارداپتارىنان قازاقتاردىڭ التايدان باستالعان كوش كەرۋەنى تۋرالى تىڭ تاريحي دەرەكتەر انىقتالدى، دەپ حابارلايدى kaz.nur.kz.
قازاقتار سول كەزدە ءۇندىستان، پاكىستان ارقىلى تۇركياعا وتكەنى، ودان بۇگىنگى ەۋروپاعا جەتكەنى بەلگىلى. سول كەزەڭدە ءۇندىستانعا قانشا قازاق جەتكەنى، قايدا جانە قالاي قونىستانعانى تۋرالى دەرەكتەر مەن سۋرەتتەر انىقتالىپ وتىر.
قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ماماندارى «ارحيۆ-2025» مەملەكەتتىك جوباسى اياسىندا ءۇندىستانداعى ارحيۆتەردەن كوپتەگەن تاريحي مالىمەت تاپقان.
ورتالىق مامانى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلسىم بيسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا، قىتاي يمپەرياسىنان قىسىم كورگەن قازاقتار تيبەت اسىپ، ءۇندىستانعا ءوتۋدى كوزدەگەن، گيمالاي اسىپ، وبا اۋرۋلارى مەن ىستى باستان وتكەرىپ، 1941 -جىلى 3000 قازاق ءۇندىستانعا جەتكەن.
«ءۇندىستان ۇلتتىق ارحيۆ قورىنان انىقتالعان «قازاق كوشىنە قاتىستى قابىلدانعان شەشىمدەر، ورتالىق ازيادان كەلگەن 3000 عا جۋىق قازاق يمميگرانتتار توبى»، «ءۇندىستانعا كەلگەن قازاقتار ماسەلەسى»، «بحوپالداعى قازاقتارعا قاتىستى شىعىندار»، «ءۇندىستانعا كەلگەن قازاقتار ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ۇيىمدار»، «كاشميردىڭ دجاممۋ شتاتىنداعى قازاق ميگرانتتارى» اتتى قۇپيا قۇجاتتار قازاق تاريحىنداعى وسىناۋ ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردىڭ دالەلى بولىپ تابىلاتىن اسا قۇندى دەرەكتەر»، - دەيدى مامان.
سول باسىلىمداردا قازاقتار تۋرالى مىناداي سيپاتتاما جازىلعان: «قاراشا ايىنىڭ سوڭىنا قاراي كاشميرگە تارتار شاپقىنشىلىعىنان كەيىن بولماعان ەرەكشە كەرۋەن، موڭعول حالقىنىڭ كوشى كەلدى. مۇسىلماندار، ەرلەر، ايەلدەر مەن بالالار، ولار ءىشىنارا ءدىني جانە ساياسي سەبەپتەرگە بايلانىستى، سونىمەن قاتار، ەكونوميكالىق ىڭعايلىلىقتى ىزدەپ ءۇندىستانعا كەلدى. ولار كاشميرگە 4000 جىلقىلارىمەن، 3000 تۇيە جانە 20000 قويمەن جەتتى».
بۇل مالىمەتتەر قوعامدىق اقپارات بيۋروسى، ءۇندىستان ۇكىمەتى، «مەملەكەت قايراتكەرى» اتتى مەرزىمدى باسىلىمدارىندا نيۋ-دەلي قالاسىندا 1942 -جىلدىڭ 4-قاڭتارىندا جاريالانعان.
بيسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا، ءۇندىستان جەرىنە ەنگەننەن كەيىن، قازاقتاردىڭ تۇرعان جەرى ەركىن قونىس ەمەس، اسكەر قورشاۋىنداعى لاگەر بولعان.
«كىرىس-شىعىس جولداردىڭ ءبارى ءۇندى اسكەرىنىڭ باقىلاۋىندا بولدى. كاشمير ۇكىمەتى قازاقتاردىڭ بريتاندىق ءۇندىستانعا وتۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن ولار مۇزافاراباد ماڭىندا ۋاقىتشا بوسقىندار لاگەرىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. ءۇندىستان ۇكىمەتى قازاقتاردى كاشميردە شامامەن ءتورت اي باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەت دەگەن شەشىمدەر قابىلدايدى. قازاقتاردى ۋاقىتشا ءۇندىستاندا قالدىرۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان جاعدايدا، ءۇندىستاننىڭ ءارتۇرلى قالالارىنا قونىستاندىرۋ ماقساتىندا ولاردى بىرنەشە ءجۇز ادامنان توپتارعا ءبولۋ قاجەت دەگەن شەشىم قابىلداندى»، - دەپ كەلتىرەدى تابىلعان قۇندى دەرەكتەردى تاريح مامانى.
وسى قۇجاتتاردا قازاقتاردىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر ناۋبەت تۋرالى دەرەكتەر دە كەزدەسكەن. تروپتيكتىك اۋا رايىنان، ءتۇرلى جۇقپالى ىندەتتەن مىڭداعان ادام قايتىس بولعانى ايتىلادى.
سونىمەن قاتار انىقتالعان قۇجاتتاردا 1948 -جىلى 14-اقپاندا كالكۋتتاداعى قىتاي رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلدىعى «كاشميرگە 1941 -جىلى شينجاڭ پروۆينسياسىنان 3000 قىتايلىق قازاقتار كەلدى، ولار ءۇندىستاننىڭ اۋا رايىنا بەيىمدەلمەگەندىكتەن، اۋرۋلاردان جانە باسقا دا سەبەپتەردەن قايتىس بولدى. 1943 -جىلى شامامەن 500 قازاقتار بحوپال شتاتىنداعى بوسقىندار لاگەرىنە ورنالاستىرىلدى» دەپ مالىمدەگەن قۇندى دەرەكتەر دە تابىلعان.
تابىلعان قۇجاتتار نومىرلەنىپ، ايى مەن كۇنى جازىلىپ، قىسقاشا سيپاتتاما جازىلعان: F. № 203 W/42
«ءۇندىستاننىڭ بحوپال شتاتىنا قازاقتاردى ورنالاستىرۋ ماسەلەسى. حايدارابادقا جىبەرىلگەن سۇرانىس حاتتارى» اتتى قۇجات. 1942 -جىل. جەلتوقسان. №2584-حاتتىڭ كوشىرمەسىنەن؛ «ءۇندىستانعا كەلگەن قازاقتاردى ورنالاستىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى، حايداراباد اكىمدىگى قازاقتاردىڭ 200-دەي وتباسىن ورنالاستىرىپ، ءبىر جىل مەرزىمگە جاردەماقى مەن ەگىن مەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا جاعداي جاسايمىز»، - دەپ جازىلعان دەرەكتەردە.
«اۋا رايى ەگىن ەگۋ مەن مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى بولىپ كەلەتىن اۋرانگاباد جەرى قازاقتار ءۇشىن قولايلى تۇراق دەپ سانايمىز. ەگىستىك پەن مال باعۋ ءۇشىن جەر بولە وتىرىپ، ءبىر نەمەسە ەكى قازاق قونىسىن قۇرۋدى ۇسىنامىز. قونىس اۋدارۋشى قازاقتاردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جانە دە باسقا قاجەتتىلىكتەرىنە قامقورلىق جاساۋ، سونىمەن قاتار، ولاردى باقىلاپ وتىرۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى سالىق قىزمەتكەرلەرىمەن اۋىل شارۋاشىلىق دەپارتامەنتى تاراپىنان باقىلاۋشىلار تاعايىندالادى»، - دەلىنگەن دەرەكتەردە.
ورتالىق مامانىنىڭ ايتۋىنشا، ءۇندىستان ۇلتتىق ارحيۆىنەن ەلگە جەتكەن قۇجاتتاردىڭ حرونولوگيالىق شەڭبەرى 1941-1952 -جىلدار ارالىعىن قامتيدى.
«بۇل قۇجاتتار قازاقتاردىڭ التايدان باستالعان قارالى كوشىنىڭ ءۇندىستان، پاكىستان ارقىلى تۇركياعا جەتكەن 12 جىلدىق تاريحىنىڭ ناقتى دالەلى مەن كۋاسى سانالادى. قورىتا كەلگەندە، الداعى ۋاقىتتا الەمدىك دەڭگەيدەگى ءمانى بار قارالى كوش تاريحىنا قاتىستى ەلگە جەتكەن قۇندى ارحيۆ قۇجاتتارى تولىق اۋدارىلىپ، سارالانىپ، باسقا دا دەرەك كوزدەرىمەن سالىستىرا وتىرىپ، عىلىمي اينالىمعا تۇسەدى»، - دەپ ءتۇسىندىردى مامان.
ايتا كەتەيىك، ءۇندىستاننىڭ ۇلتتىق ارحيۆى 1891 -جىلى كالكۋتتا قالاسىندا يمپەريالىق مۇراعات دەپارتامەنتى بولىپ نەگىزى قالانعان. 1911 -جىلى ءۇندىستاننىڭ جاڭا استاناسى نيۋ-دەليگە كوشىرىلگەن. 1998 -جىلى 6-شىلدەدە ارحيۆ جانىنان ءۇندىستان تاريحىنا قاتىستى تولىق مالىمەتتەر بەرەتىن «ۇلتتىق ارحيۆ مۇراجايى» اشىلعان. ءۇندىستان ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ حرونولوگيالىق دەرەكتەرى سوناۋ 1748 جالدان باستالادى، نەگىزگى قۇجاتتار اعىلشىن، حيندي، سانسكريت، ۋردۋ، اراب جانە پارسى تىلدەرىندە جازىلعان. ارحيۆ قۇجاتتارى ءتورت ساناتقا بولىنگەن؛ مەملەكەتتىك قۇجاتتار، شىعىس قۇجاتتارى، قولجازبالار جانە جەكە قۇجاتتار.
«ارحيۆ-2025» مەملەكەتتىك جوباسى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تاريحىنا قاتىستى بارلىق دەرەكتى جيناۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ وتىر. بۇل بىرەگەي جوبا تولىقتاي جۇزەگە اسىرىلىپ، ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىنىڭ كۋاگەرى بولاتىن كۇن جاقىن.
