كەنەسارى حانعا قۇران سىيلاعان مارال يشان جايلى نە بىلەمىز؟
استانا. قازاقپارات - ءدىنسىز ادام بولعانىمەن، ءدىنسىز قوعام بولمايتىنى بەلگىلى. ءتىپتى دىنگە سەنبەيدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە ايتەۋىر بەلگىلى ءبىر سەنىم ادامزاتتان اجىراماي بىرگە عۇمىر كەشەدى.
قازاق جەرىنە يسلام ون عاسىر بۇرىن تارالىپ، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز ءرولىن اتقارىپ وتىر. كوشپەلى قوعامدا قۇدايدىڭ بىرلىگىنە، يماندىلىققا باس يۋگە شاقىرعان مولدالار مەن ءدىن يەلەرى بولدى. ولاردىڭ ىشىندە ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە اۋليە يشاندار حالىققا ءدىني ءىلىم تاراتىپ، رۋحاني جەتەكشىلىك ەتتى. سولاردىڭ ءبىرى - مارال يشان قۇرمان ۇلى.
ەستەرىڭىزدە بولسا، بىرەر جىل بۇرىن تۇركىستانداعى ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ ايگىلى مارال يشاننىڭ كەنەسارى حانعا سىيلاعان قۇرانى تابىلعانىن ايتىپ، جاقسى جاڭالىعىن جاريا ەتكەن. مىنە، سول تاريحي تۇلعا مارال يشان مەن ونىڭ ءومىرى تۋرالى Skifnews.kz اقپارات پورتالىنىڭ تىلشىسىنە جاس عالىم، قازاقستان جانە ورتالىق ازيا تاريحى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى سامات جۇماتاي ۇلى ايتىپ بەردى.
- سامات، اڭگىمەمىزدى مىنادان باستايىق. مارال يشاننىڭ ۇستازى كىم بولعان ءارى ول قانداي ءدىني ءىلىم العان؟
- مارال يشاننىڭ ۇستازى - قالمۇحاممەد باقمۇحاممەد ۇلى، ياعني جالاڭاياق يشان. ول ازىرەت ءالىنىڭ 35- ۇرپاعى، ۇلكەن عۇلاما، حان ابىلايدىڭ ءپىرى بولعان. جالاڭاياق يشان بۇحاراداعى جام تاۋىنداعى مەدرەسەدە شاكىرتتەرىنە ءبىلىم بەرىپ، يسلام ىلىمدەرىن تەرەڭدەتۋگە ەرەكشە ۇلەس قوسقان. ونىڭ شاكىرتتەرى، سونىڭ ىشىندە مارال يشان دا سارى ارقا وڭىرىندە يسلامدى ناسيحاتتاپ، حالىقتىڭ رۋحاني ساناسىن كوتەرۋگە ىقپال ەتكەن.
- سوندا ونىڭ اكەسى دەپ وتىرعان جالاڭاياق يشاننىڭ مارال يشانعا ىقپالى قانداي بولدى؟ ونىڭ شاكىرتتەرىنە قانداي مۇرا قالدىردى؟
- جالاڭاياق يشاننىڭ ءدىني ءبىلىمى مەن رۋحاني ءىلىمى مارال يشانعا تەرەڭ اسەر ەتتى. ونىڭ بويىندا ۇستازىنىڭ قاسيەتتەرى، يسلام ءدىنىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ميسسياسى جالعاستى. قولدا بار قۇجاتتارعا سۇيەنسەك، جالاڭاياق يشاننىڭ ىقپالىمەن مارال يشان مۇسىلماندىق جولىندا ەرەكشە ورنى بار تۇلعاعا اينالدى. 1856 -جىلعى قۇجاتتا جالاڭاياق يشاننىڭ ءپىر بولعانى مەن ونىڭ ىقپالىندا بولعان شاكىرتتەرى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر كەلتىرىلەدى.
- مارال يشاننىڭ «عاجايىبى» تۋرالى قانداي دەرەكتەر بار؟ ول قانداي ەرەكشە قاسيەتتەرىمەن بەلگىلى بولعان؟
- مارال يشاننىڭ كەرەمەتى كوبىنە ۇستازى جالاڭاياق يشان سىيلاعان كوك اسامەن بايلانىستى ايتىلادى. ونىڭ ءبىر عاجايىبى: كىشى جۇزگە كەلگەندە، جەرگىلىكتى حالىق ونى «سيقىرشى» دەپ قابىلداماعان دا، ول ءۇش شاكىرتىن وتقا تاستاپ، زىكىر ايتىپ تۇرىپ امان الىپ قالعان. بۇل كەرەمەت حالىقتىڭ كوز الدىندا ورىن العان جانە بۇدان كەيىن قازاق جەرىندە قايتالانباعان. سونىمەن قاتار ونىڭ كوك اساسى ارقىلى جاسالعان كەرەمەتتەر حالىق اراسىندا كەڭ تارالعان.
- اقىن سەيتجان بەكشەنتاي ۇلىنىڭ شىعارماسىندا مارال يشاننىڭ تاعى قانداي عاجايىپ قاسيەتى تۋرالى ايتىلادى؟
- اقىن سەيتجان بەكشەنتاي ۇلىنىڭ شىعارماسىندا ەكى ماڭىزدى كەرەمەتى باياندالادى. ءبىرىنشىسى - جوعارىدا اتالعان وتقا ءتۇسىپ، امان قالعان وقيعاسى. ەكىنشىسى - ۇستازى جالاڭاياق يشان قايتىس بولعاندا، وعان ايان بەرىلىپ، ءبىر كۇننىڭ ىشىندە سىر بويىنان بۇحاراداعى جام تاۋىنا بارىپ، جانازاسىن شىعارىپ قايتۋى. بۇل وقيعا ونىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىنىڭ دالەلى رەتىندە حالىق اراسىندا ساقتالعان.
- ال مارال يشان ءۇش ءجۇزدىڭ ءپىرى اتانعانى تۋرالى قانداي دەرەكتەر بار؟
- اقىن سەيتجان بەكشەنتاي ۇلىنىڭ ولەڭىندە مارال يشاننىڭ ءۇش جۇزگە ءپىر بولعانى سيپاتتالادى. ونىڭ اۋليەلىگىن مويىنداپ، بيلەۋشىلەردىڭ وعان سىي-قۇرمەت كورسەتۋى ونىڭ بەدەلىنىڭ جوعارى بولعانىن كورسەتەدى. مۇسا باتىر مەن شەگەن ءبيدىڭ وعان قۇرمەتپەن قاراۋى، ايىپ تولەپ، كەشىرىم سۇراۋى ونىڭ ۇلكەن رۋحاني جەتەكشى بولعانىن ايعاقتايدى.
- مارال يشاننىڭ ارعى تەگى كىم بولعان؟
- اقسارى-كۇرسارى كەرەيدەن تاراعان، نۇرىمبەتتىڭ نەمەرەسى ۇسەن- قۇلتابا اتانعان. سول ۇيدە قوناق بولىپ وتىرعان ءبىر سىيلى كىسى ويناپ جۇرگەن ۇسەننىڭ اياعىنا كوزى ءتۇسىپ: «مىنا بالانىڭ تابانى قۇلدىڭ تابانىنداي ۇلكەن ەكەن» دەيدى. ۇسەن اتى قۇلتابا بولىپ كەتكەن كورىنەدى. ودان تاراعان ۇرپاقتار قۇلتابا اۋلەتى اتالىپ كەتەدى.
- مارال يشاننىڭ اكەسى قۇرمان باتىر كىم بولعان؟ ونىڭ ءدىني كوزقاراستارى قانداي ەدى؟
- مارال يشاننىڭ اكەسى قۇرمان باتىر كەنجەباي ءبي ۇلى - بەس ۋاقىت نامازىن قازا ەتپەگەن ءدىندار ادام بولعان. سونىمەن قاتار، ول حان ابىلايدىڭ ەمشىسى بولعان دەگەن دەرەكتەر بار. ءدىني سەنىمى بەرىك، تاقۋا ادام رەتىندە ول ۇلى مارال يشانعا ءدىني تاربيە بەرىپ، ونىڭ رۋحاني جەتىلۋىنە ىقپال ەتكەن.
- مارال يشان قاسىم تورەنىڭ ۇرپاقتارىمەن قانداي قارىم-قاتىناستا بولعان؟ ول كەنەسارى حانمەن قانداي بايلانىستا ەدى؟
- قاسىم تورەنىڭ ەكىنشى ايەلى، قۇرمان باتىردىڭ قىزى بيبىدەن كەنەسارى دۇنيەگە كەلگەنى كوكباي اقىننىڭ «ابىلاي» اتتى كىتابىندا كورسەتىلگەن. بۇل دەرەكتى كەنەسارى حاننىڭ ۇرپاعى فايزوللا ءۇرمىزى ۇلى «شەجىرە داستان» كىتابىندا دا راستايدى. مارال يشان ءوز جيەنى كەنەسارى حاننىڭ رۋحاني ۇستازى، ءپىرى بولعان. بۇعان دالەل رەتىندە يشاننىڭ كەنەسارىعا سىيلاعان قۇران كىتابى ايتىلادى. بۇل قۇراندا: «ءيا اللاھ تاعالا، قازاقتىڭ حانى كەنەسارىنى، اللاعا سەنگەن قۇرمان ۇلى مارالدىڭ دۇعاسىمەن قورعاپ ءجۇر» دەگەن سوزدەر جازىلىپ، ەكى تۇلعانىڭ مورلەرى باسىلعان. 2023 -جىلى بۇل قۇران باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلىنىڭ باستاماسىمەن تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىنە قويىلدى. وسىلايشا، قازاقتىڭ سوڭعى حانى مەن ونىڭ ءپىرىنىڭ ۇرپاقتارى ەكى عاسىردان كەيىن قايتا قاۋىشتى.
- شىڭعىس تورە اۋلەتىمەن قانداي بايلانىسى بولعان؟ شوقان ۋاليحانوۆپەن قانداي تاريحي بايلانىس بار؟
- شوقان ءۋاليحانوۆ دۇنيەگە كەلگەندە وعان ازان شاقىرىپ مۇحاممەد-قاناپيا دەپ ات قويعان قالقاي يشان مارال ۇلى بولعان. بۇل دەرەكتى بەلگىلى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ «اققان جۇلدىز» كىتابىندا اتاپ وتەدى. وسىلايشا، مارال يشان مەن ونىڭ ۇرپاقتارى شىڭعىس حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارىمەن تىعىز قارىم- قاتىناستا بولعان.
- مارال يشاننىڭ باتىرلىق قىرى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ ونىڭ اسكەري جورىقتارعا قاتىسۋى جايلى ناقتى دەرەكتەر بار ما؟
- مارال يشان تەك ءدىني كوشباسشى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، ەلدىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن باتىر رەتىندە دە تانىلعان. رەسەي مەملەكەتتىك تاريحي ارحيۆىندەگى (رگيا) قۇجاتتاردا ونىڭ اسكەري جورىقتارعا قاتىسقانى تۋرالى ناقتى مالىمەتتەر بار. 1824 -جىلى ستارشىن جىلعارا بايتوكيننىڭ جازبالارىندا حيۋالىقتاردىڭ قازاق دالاسىنا جاساعان شابۋىلدارى تۋرالى ايتىلادى. وسى كەزدە مارال يشان قارۋلانىپ، ءوز ساربازدارىمەن حيۋالىقتاردى شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتكەن. سونىمەن قاتار، 1823 -جىلى حيۋالىقتاردىڭ بۇحاراعا شىققان كەرۋەندى توناپ، 50 ادامدى ءولتىرىپ، 1000 تۇيە مەن 10000 قويدى ايداپ كەتۋ وقيعاسىنان كەيىن، مارال يشان ون مىڭعا جۋىق باعانالى، شاقشاق جانە الشىن قازاقتارىن جيناپ، سىر بويىنداعى حيۋالىقتاردىڭ بەكىنىسىن جويعان.
- مارال يشاننىڭ ۇرپاقتارى قانداي ءدىني جانە اعارتۋشىلىق قىزمەت اتقاردى؟
- مارال يشاننىڭ ۇرپاقتارى قازاق جەرىندە يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاۋمەن اينالىستى. ولار قىزىلوردا، قوستاناي، سولتۇستىك قازاقستان، اقمولا جانە ومبى وڭىرلەرىندە ءدىني ءبىلىم تاراتتى. اسىرەسە، ونىڭ تۇڭعىش ۇلى قالقاي يشان ەرەكشە ءبىلىمدى عۇلاما بولعان. ول بۇحارا مەن باعدادتا وقىپ، 12 ءپان بويىنشا شاتىرحات العان. ونىڭ باستاماسىمەن كوپتەگەن مەشىتتەر مەن مەدرەسەلەر سالىنىپ، حالىقتىڭ ءدىني ساۋاتى كوتەرىلدى. سونىمەن قاتار، قالقاي يشان شىعىس قيسسالارىن جاتقا بىلگەن. ونىڭ قولجازبالارى قازاقستاننىڭ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ارحيۆىندە ساقتالعان.
- سۇلەيمەن يشان كىم بولعان؟ ونىڭ ءبىلىم دەڭگەيى مەن ءدىني قىزمەتى قانداي ەدى؟
- سۇلەيمەن يشان ەسمۇحاممەد ۇلى 1887 -جىلى قىزىلوردا وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. ول بۇحاراداعى كوكىلتاش مەدرەسەسىن ءبىتىرىپ، بەلگىلى ءدىن عۇلاماسى بولعان. بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرىپ، قۇراندى قازاقشا ماعىناسىمەن وقي بىلگەن. 1949 -جىلى قىزىلوردا وبلىستىق «ايتباي» مەشىتىنە يمام بولىپ تاعايىندالىپ، 1969 -جىلى قايتىس بولعانعا دەيىن وسى قىزمەتىن اتقارعان. سۇلەيمەن يشاننىڭ بىلىمدىلىگى سونشالىق، ول ك. ماركستىڭ «كاپيتالىن» وقىپ، ونى ءوز كوزقاراسىمەن باعالاپ، «ماركس ءارتۇرلى ۇزىندىقتاعى بەس ساۋساعىڭدى بىردەي قىلامىن دەگەن قيالشىل كىسى» دەپ سيپاتتاعان.
…
- شايمەردەن قوسشىعۇلمەن مارال يشان قانداي تۋىستىق قاتىناس بار؟
- شايمەردەن قوسشىعۇل 90 -جىلدان كەيىن ارعى اتاسى مارال يشاننىڭ جولىن قۋعان ادام بولعان. كەنجەباي بيدەن - ىراي، قۇرمان. قۇرمان باتىردان - الشىنباي، قۇلجاباي، ارال، مارال (ايگىلى مارال يشان) . قۇلجابايدان - ۇسا، مۇسا. ۇسادان - ەرمەك (ايگىلى ەرمەك اۋليە)، قوسشىعۇل، وراز، ناۋرىز. قوسشىعۇلدان - بايمۇحامەت (بايبىشەسىنەن)، قالىش، ءابىش، قۇرىش، مۇستافا، شايمەردەن (كىشى ايەلىنەن). سوندا ايگىلى اقمولا كوپەسى بايمۇحامەت پەن مەملەكەتتىك دۋما دەپۋتاتى شايمەردەن - اعالى-ءىنىلى باۋىر.
- ۇسا بالاسى ەرمەك اۋليە كىم بولعان؟
ەرمەك اۋليە XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە كورىپكەل، ەمشى ءارى يمام بولعان. ول دۇعا وقىپ، جاڭبىر جاۋعىزعان، كۇننىڭ كۇركىرىن توقتاتقان. بالالىق شاعىندا ىستىق كۇندەردە ۇنەمى باسىنا ءبىر ءشوپىم بۇلت كولەڭكە ءتۇسىرىپ وتىرعان.
ەل اراسىندا ابىرويلى بولعانىمەن، كەيبىر بايلار ونى جاقتىرماعان. ءبىر باي تويىنا شاقىرماعانىمەن، توي ۇستىندە داۋىل كوتەرىلىپ، كيىز ۇيلەر قيراي باستايدى. باي مۇنى اللانىڭ قۇدىرەتى دەپ ءتۇسىنىپ، ەرمەك اۋليەنى شاقىرعاندا كۇن بىردەن اشىلادى.
قۋاڭشىلىق كەزىندە ول تاساتتىق جاساپ، دۇعا وقىپ، جاڭبىر جاۋعىزعان. قۇرباندىققا اپپاق جىلقى شالىپ، تۇرمىسى تومەندەرگە كومەكتەسكەن. بايلىققا قىزىقپاي، تاپقانىن حالىققا ۇلەستىرگەن.
ول قازىرگى ومبى وڭىرىندەگى تۇزدى كول ماڭىندا جەرلەنگەن. ونىڭ زيراتى ەگىستىك القابىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقاندىقتان، بىردە- ءبىر تەحنيكا ول جەرگە جولاي الماعان. سوۆحوز ديرەكتورى قابىردى جىرتۋعا بۇيرىق بەرگەنىمەن، تراكتورشىلار باتپاعان، ال بىرەۋىن اراققا تويدىرىپ جىبەرگەندە، ول اياق استىنان قايتىس بولعان. سودان بەرى قابىردى ەشكىم بۇزۋعا ارەكەت جاساماعان.
- ءاميت يشان قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولدى؟ ول قاي ەلدەردە ءومىر ءسۇردى؟
- كەڭەس وكىمەتى ورناعان كەزدە ءدىني تۇلعالارعا قاتاڭ قۋدالاۋ باستالدى. ءاميت يشان «مارال يشاننىڭ ۇرپاعىسىڭ» دەگەن جەلەۋمەن قۋعىنعا ۇشىرادى. ول تاجىكستانعا قونىس اۋدارىپ، تاجىبايەۆ بايعازى ەسىمىمەن جاسىرىن ءومىر سۇرگەن. كۇندىز مەكتەپتە ساباق بەرىپ، تۇندە تاجىك بالالارىنا جاسىرىن تۇردە ءدىني ءبىلىم ۇيرەتكەن. وقىتقان 33 شاكىرتىنىڭ بارلىعى ۇزدىك ءبىتىرىپ، ولاردىڭ ءبىرازى كەيىن جوعارى قىزمەتتەر اتقارعان. ۆاحش وزەنىندە سالىنعان «گرەس بايعوزى» ەلەكتر ستانسياسى ونىڭ قۇرمەتىنە اتالعان دەگەن دەرەك بار. 1946 -جىلى قارماقشىعا ورالىپ، 1961 -جىلى ۇزاق ناۋقاستان كەيىن قايتىس بولعان.
- ءاميت يشاننىڭ مۇرالارى قانداي جانە ولار قايدا ساقتالعان؟
- ءاميت يشاننىڭ ارقاسىندا بىرنەشە ءدىني، مەديتسينالىق، تاريحي كىتاپتار ساقتالىپ قالعان. سونداي- اق، ونىڭ قولجازبالارىندا سوپىلىققا قاتىستى دەرەكتەر، ولەڭدەر جيناقتارى، حاتتار مەن شەجىرەلەر بار. بۇل مۇرالار ونىڭ ءدىني ءبىلىمى مەن رۋحاني مۇراسىن كەلەسى ۇرپاقتارعا جەتكىزۋگە سەپتىگىن تيگىزدى.
- كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە مارال يشان ۇرپاقتارى قانداي قيىندىقتار كوردى؟
- كەڭەس بيلىگىنىڭ دىنگە قارسى ساياساتى كەزىندە مارال يشاننىڭ ۇرپاقتارى كوپ قيىندىق كوردى. كوپتەگەن يشاندار قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراپ، قازاقستاننان تىس جەرلەرگە كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. ءبىرقاتارى رەسەي، وزبەكستان مەن تاجىكستانعا قونىس اۋدارىپ، سول جاقتا ءدىني قىزمەتىن جاسىرىن تۇردە جالعاستىردى. سوعان قاراماستان، ولاردىڭ اراسىندا يسلام ءدىنىن ۇستانۋدى توقتاتپاعاندار دا كوپ بولدى.
- بۇگىندە مارال يشاننىڭ ۇرپاقتارى قايدا تۇرادى؟
- قازىرگى ۋاقىتتا مارال يشاننىڭ ۇرپاقتارى قازاقستاننىڭ بىرنەشە وبلىسىندا، سونداي-اق، تاجىكستان، وزبەكستان، رەسەي جانە گەرمانيا ەلدەرىندە ءومىر سۇرەدى. ولار بابا مۇراسىن زەرتتەپ، ءدىني ەڭبەكتەرىن جيناقتاپ، ونىڭ رۋحاني مۇراسىن ساقتاۋعا اتسالىسۋدا.
- جاقسى. ۋاقىتىڭدى ءبولىپ، سۇحباتتاسقانىڭا كوپ راقمەت!
سۇحباتتاسقان: مۇراتحان ەركىن
