كۇندەگى ەڭ جويقىن داۋىل جەر ءۇشىن قاۋىپتى بولماق

ونىڭ ىزدەرى اعاش ساقينالارى مەن مۇزدىقتان تابىلعان.

عالىمدار 1859-جىلعى گەوماگنيتتىك داۋىلدان دا كۇشتى كۇندە بولعان جارىلىستىڭ ىزدەرىن انىقتادى. بۇل سەنساتسيا تۋرالى washingtonpost.com باسىلىمى كولەمدى ماقالا جاريالادى. Aikyn.kz وسى ماقالانى نەگىزگە الىپ، كۇندەگى داۋىلدىڭ جەرگە اسەرى قانشالىقتى كۇشتى بولعانىن تالدايدى.

ادامزات تاريحىندا تىركەلگەن كۇندە بولعان ەڭ جويقىن داۋىل 1859-جىلى بولعان دەپ سانالادى. ءبىراق جاقىندا عالىمدار بۇل داۋىلدان بىرنەشە ەسە كۇشتى كۇن داۋىلىنىڭ ىزدەرىن تاپتى. عالىمدار اشقان جاڭالىق قۇبىلىستىڭ مەحانيزمىن جاقسى تۇسىنۋگە جانە ونىڭ سالدارىن ازايتۋ شارالارىن ازىرلەۋگە كومەكتەسەدى.

تۇنگى اسپاننىڭ جارقىراعانى سونشا، كەيبىرەۋلەر تاڭ اتتى دەپ ويلايدى. كانادالىق تاۋداعى التىن ىزدەۋشى كەنشىلەر تۇنگى بىردە ويانىپ، تاڭعى اس ازىرلەپ، تاڭەرتەڭگىلىك جۇمىستارىن باستايدى. كۇن شىعىپ كەتكەندەي قۇستار ءان سالادى.

بۇكىل الەم بويىنشا تەلەگرافتىق بايلانىس جۇيەلەرى ىستەن شىعىپ، حابارلاما جىبەرۋ مۇمكىن بولماي قالادى. بۇل 1859-جىلى كاررينگتون داۋىلى دەپ اتالاتىن وقيعا ۇزاق ۋاقىت بويى فلوريدا مەن ورتالىق امەريكانىڭ وڭتۇستىگىنە دەيىن سولتۇستىك شۇعىلاسىن تۋدىرعان جانە بايلانىس جۇيەلەرىن بۇزعان ەڭ جويقىن گەوماگنيتتىك داۋىل بولىپ سانالدى.

ءبىراق جاقىندا جۇرگىزىلگەن ءبىر زەرتتەۋدە كۇندەگى داۋىلداردىڭ رەكوردتارىن بۇزۋى مۇمكىن الدەقايدا ۇلكەن جارىلىس دالەلدەندى. عالىمدار جەرگە باعىتتالعان ەڭ ۇلكەن كۇن داۋىلىنىڭ 14300 جىل بۇرىن بولعانىن انىقتادى، بۇل كاررينگتوننان بىرنەشە ەسە جويقىن.

«ەگەر وسى وقيعالاردىڭ ءبىرى بۇگىن بولسا، بۇل ءبىزدىڭ ەلەكتر جەلىسى مەن ينتەرنەتكە وتە جويقىن اسەر ەتەتىنى انىق. بۇل بارلىق كوممۋنيكاتسيالاردىڭ قاتىپ قالۋىن جانە جولساپارلارىن تولىق توقتاتىپ تاستايدى»، - دەيدى زەرتتەۋ جەتەكشىسى ەدۋارد بارد.

عالىمدار فرانسۋز ءالپى مەن گرەنلانديا مۇز قاباتىنداعى كونە اعاشتاردىڭ ساقينالارىنان جويقىن كۇن داۋىلىنىڭ ىزدەرىن تاپقان. عارىشتىق ساۋلەلەر نەمەسە جوعارى ەنەرگيالى بولشەكتەر جەر اتموسفەراسىنا ەنىپ، يادرولىق رەاكتسيالار تۋدىرادى. مىسالى، اتموسفەرانىڭ جوعارى قاباتىنداعى ازوت اتومدارىن راديواكتيۆتى كومىرتەك-14 كە اينالدىرادى. بۇل يزوتوپ وسىمدىكتەرگە، جانۋارلارعا، ادامدارعا، مۇحيتتارعا، سونداي-اق كوپتەگەن جىل بويى وقيعالاردى مۇراعاتتاۋعا قابىلەتتى اعاش ساقينالارىنا ەنەدى.

اۋستراليانىڭ كۆينسلەند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى دا بۇل جاڭالىقتىڭ ارحەولوگتەر، حيميكتەر جانە فيزيكتەر قاتىساتىن ۇلكەن پانارالىق ماڭىزى بار ەكەنىن جانە ەجەلگى كۇن فيزيكاسىن ءتۇسىنۋدىڭ جالعىز ناقتى جولى ەكەنىن ايتادى.

زەرتتەۋ بارىسىندا فرانسۋز الپىسىندەگى اعاش ساقينالارىندا 14300 جىل بۇرىن ءبىر وتە ايقىن ۇشقىن بولعانى تابىلعان. ونداعى راديواكتيۆتى كومىرتەك مولشەرى قالىپتى جىلدىق مولشەردەن 5-10 ەسە كوپ بولعان. عالىمدار توبى كۇندە بولعان كۇشتى جارىلىستىڭ سالدارىنان جەردىڭ اتموسفەراسىنا ەنەرگەتيكالىق بولشەكتەردىڭ وراسان زور مولشەرى ەنگەنىن بولجاعان.

گرەنلانديا مۇز وزەكتەرىن تالداۋ دا راديواكتيۆتى كومىرتەكتىڭ كوپ مولشەرىن كورسەتكەن. كومىرتەگى-14 كە ۇقساس كۇندە بولاتىن جارىلىستان پايدا بولاتىن عارىشتىق بولشەكتەر دە مۇزدا تۇنىپ قالاتىن بەريللي-10 يزوتوپىن جاساي الادى. باردتىڭ ايتۋىنشا، ەكى ايماقتان الىنعان دەرەكتەر جيناعىنداعى شامادان تىس انوماليا كۇندە بولعان جارىلىستى دالەلدەي الادى.

زەرتتەۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى ەدۋارد باردتىڭ ايتۋىنشا، «كۇن بەلسەندىلىگى كۇن ساۋلەسىن دە وزگەرتەدى. كۇندى تۇراقتى دەپ ساناۋعا بولمايدى. كليماتتىڭ قۇبىلمالىلىعىن ەسەپتەۋ ءۇشىن ونىڭ ۇزاق ۋاقىت ارالىعىنداعى مىنەز-قۇلقىن تالداۋ قاجەت».

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى