كاسپيدىڭ تارتىلۋى ەكولوگيالىق قانا ەمەس، ەكونوميكالىق تا سالدارى بار ماسەلە

تەڭىزدىڭ تايازدانۋى - جاعالاۋ تۇرعىندارى ءۇشىن عانا جاعىمسىز جاڭالىق ەمەس. ەكونوميكاعا دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كەرى اسەرىن تيگىزدى. تاسىمال كەمەلەرىنىڭ جۇكتەمەسى تومەندەگەن. ترانسكاسپيي حالىقارالىق كولىك باعدارى قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى باستى تۇيتكىلدەردى ايتىپ بەردى.

- بۇل - ۇلكەن سىن. كاسپي پورتتارىن قايتا قازۋعا تۋرا كەلىپ وتىر. قوماقتى قارجىنى سوعان جۇمساۋعا ءماجبۇر ەتتى. ترانسكاسپي حالىقارالىق نەمەسە ورتا ءدالىز دەيمىز. وسى باعىتتا تاسىمال باياۋلادى. كەمەلەرگە تەك %70 كولەمىندە جۇك تيەلەدى. مىسالى، قۇرىقتان اليات پورتىنا بۇرىن 52 ۆاگوننان تيەسەك، قازىر 38-42 ۆاگون ارالىعىندا جونەلتەمىز. نەگىزى ءبىر قۇرامدى تولىق تىركەلۋ كەرەك. ءبىراق، تەڭىزدىڭ تارتىلۋىنا بايلانىستى ءبىر قۇرامدى ەكى ءبولىپ جىبەرىپ جاتىرمىز. ودان بولەك ەكونوميكالىق شىعىندارىن قوسىڭىز. ەكيپاج، سوسىن جانار- جاعارمايى بار. 10 ۆاگون 690 تونناعا پارا- پار. ءبىر باعىت 1 مىڭ دوللار بولسا، قازىر - 1200 دوللار. %25 قىمباتتادى. ال، قىمباتتاعان ءونىم الەمدىك نارىقتا باسەكەلەستىگىن جويادى. ەڭ سوراقىسى، جۇكتى جەتكىزۋ ۋاقىتى بار. 10 كۇن جارتى ايعا سوزىلىپ كەتتى. جۇك باعاسى قىمباتتاعانمەن ودان ەشبىر تاسىمالداۋشى پايدا تاپپايدى. تەك شىعىن ورنىن تولتىرادى، - دەدى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارى قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى گايدار ابدىكەرىموۆ.

كاسپي تايازدانا بەرسە وندا پورتتاردى قازىرگى ورنىنان ءارى قاراي سوزۋعا تۋرا كەلەدى. مىسالى، قۇرىق پورتىنا كەمەلەر بەتتەي الماعاندىقتان 4,5 مەترگە تەرەڭدەتكەن.جالپى، وسىنداي تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن عالىمداردىڭ تۇجىرىمى اسا ماڭىزدى. ايتسە دە، ەكولوگ ادىلبەك قوزىباقوۆ تەڭىزدىڭ تارتىلۋىنان ەمەس، تىم تولىپ كەتۋىنەن كوبىرەك قاۋىپتەنەدى.

- كاسپي 1970 -جىلدارى قاتتى تارتىلعان. سوسىن قايتا قالپىنا كەلدى. ال، 1989-1990 -جىلدارى قاتتى كوتەرىلىپ كەتتى. ەندى دەڭگەيى قايتا ءتۇسىپ جاتىر. نەگىزى بۇل - سيكلدى، ياعني قايتالانبا قۇبىلىس. تابيعي قۇبىلىس بولعاندىقتان بۇدان زور قاۋىپ بار دەپ ايتا المايمىن. بىرەۋلەر ارالمەن سالىستىرىپ جاتادى. ول دا نەگىزسىز. سونداي- اق تەڭىز ەدىل سۋىمەن تولادى. سول جاقتان كەلەتىن سۋ ازايدى. رەسەي اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا شەكتەگەنى بار. مەن كاسپيدىڭ كەمۋىنەن گورى كوبەيۋىنەن قاۋىپتەنەم. سەبەبى، سوڭعى 30 جىلدا كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىندا اشىلعان كەن ورىندارى جەردى بۇرعىلاپ، مۇنايىن سورىپ جاتىر. كەن ورىندارى سۋ استىندا قالسا، مىنە، سوندا ەكولوگيالىق اپات بولار ەدى، - دەيدى ECOJER قاۋىمداستىعى ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا ايماقتىق ەكولوگيالىق كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ادىلبەك قوزىباقوۆ.

ال، ەكو بەلسەندى دانيار اكىمجانوۆ تىڭ وي ايتتى. ول تايازدانۋدى تابيعي قۇبىلىس دەگەنمەن استە كەلىسپەيدى. قانشا مۇناي يگەرىلسە، سونىڭ ورنى تولىپ جاتىر دەپ ەسەپتەيدى. ءقازىر تەڭىز 3 مەترگە دەيىن تومەندەگەن.

- بالىق اۋلايتىن، شومىلاتىن جەردىڭ ءبارى قۇرلىققا اينالدى. تەڭىزدىڭ لايلىعى دا كۇشەيىپ بارا جاتىر. ءتۇرلى ارنايى ورتالىق اۋا مەن سۋ قۇرامىن تەكسەرىپ، شەكتى كونتسەنتراتسيادان اسپاعانىن ايتادى. ءبىراق، ولاي ەمەستىگى كوزگە دە كورىنىپ تۇر عوي. كەمە بار جەردە ماي بولادى. 2022 -جىلى قاراشادا ديزەل وتىنى توگىلدى. باۋتين شىعاناعىن تولىق ماي جاپتى. سونى قولدا قۇرىلعى بولماسا دا تاجىريبەلى ساراپشى رەتىندە كورىپ وتىرمىز. ايتەۋىر، ماڭعىستاۋدا جەلدىڭ كۇشتىلىگىمەن اعىزىپ الىپ كەتەدى. الايدا، ورتادا فلورا مەن فاۋنانى لاستاپ بارادى، - دەيدى QAZAQ BALYK رەسپۋبليكالىق بالىق شارۋاشىلىعى جانە اكۆامادەنيەت قاۋىمداستىعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى دانيار اكىمجانوۆ.

- قاشاعان، باسقا دا كەن ورىندارى وتە قاۋىپتى سانالادى. سەبەبى، ول جەردەگى قىسىم 9 اتموسفەراعا دەيىن بارادى. كۇكىرت قىشقىلى % 20-25 دەڭگەيدە. بەتىن ارى قىلسىن، سونداي جاعداي بولا قالسا تەز قيمىلدايتىن مامانداندىرىلعان كومپانيا بولۋ كەرەك. زاڭمەن بەكىتىلىپ جاتىر. تەڭىزدەگى جاعدايدى ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋ ءۇشىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالىق جۇيە قاجەت، - دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەدىل جاڭبىرشين.

ءماجىلىس دەپۋتاتى «ازاماتتىق قورعاۋ» زاڭى توڭىرەگىندە ايتتى. قۇجاتتا «مۇنايدىڭ توگىلۋىن جويۋ بويىنشا ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ تەڭىز ۇيىمى» دەگەن ۇعىم بار. الەمدىك تاجىريبەدە بۇرىننان ەنگىزىلگەن نورما. ءتىپتى، كاسپيي ماڭى ەلدەرى وسىعان جۇگىنەدى. ءبىراق، بىزدە قۇرىلىم دا، قۇزىرەت تە، قۇرال دا بولماعان.

- رەسەي، ازەربايجان، يران بولسىن، ولاردىڭ بارىندە مۇنداي قىزمەت بۇرىننان بار. وكىنىشكە قاراي ءبىزدىڭ ەلدە بولماعان. قازىرگى تاڭدا مۇناي توگىلۋدەن باسقا توتەنشە جاعدايلارعا دا توتەپ بەرەتىن مىقتى قىزمەت جاساعىمىز كەلەدى. نيەتىمىز، جوسپارىمىز بار. بۇكىل كاسپيدەگى اكۆاتوريامىزعا ءوزىمىز جاۋاپ بەرەمىز. پورتتارىمىز بولۋ كەرەك، ارنايى قۇرىلعى، جابدىقتارىمىز، قايىقتارىمىز، اۋە كەمەلەرىمىز بولۋ كەرەك. سونى جۇيەگە كەلتىرىپ، بارلىق سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلارعا جاۋاپ بەرۋىمىز كەرەك. رەسەيدە بولعان جاعدايدى كورىپ جاتسىزدار، مۇناي توگىلۋىنەن قانداي زارداپ شەگىپ جاتقانىن. تابيعات جاعىنان دا، ەكونوميكالىق جاعىنان دا. سونىڭ الدىن الىپ وسىنداي قادامدار جاسادىق. ينفراقۇرىلىم بولۋ كەرەك، - دەدى توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى شىڭعىس ءارىنوۆ.

بىلتىر سالا مينيسترلىگى «تەڭىز جاساعىن» قۇردى. ماقساتى - كاسپيدە تەڭىز مۇناي وپەراتسيالارىن جۇرگىزەتىن ينفراقۇرىلىم نىساندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل شارالار وندىرىستە اپاتتار مەن كەلەڭسىز جاعدايلاردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ويتكەنى، ونداي دەرەكتەر از ەمەس.

- باتىپ كەتكەن كەمەلەر بار. 2023 -جىلى باۋتينو اۋىلىندا كەمە باتىپ كەتتى. جوندەۋ جۇرگىزەتىن كەمە قوندىرعىسى دا تەڭىزدە جاتىر. ءالى شىعارىلعان جوق. جالپى، عىلىمدى كۇشەيتىپ، ەكولوگ مامانداردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ كەرەك. ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. ەكو بەلسەندىلەر سالا ساراپشىلارىمەن تىعىز جۇمىس ىستەۋى قاجەت، - دەيدى دانيار اكىمجانوۆ.

قازاقستاندا كاسپي تەڭىزىنىڭ عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلىپ جاتىر. اقتاۋ قالاسىندا ورنالاسادى. اقپان ايىنىڭ سوڭىنا قاراي جۇمىسىن باستاۋ جوسپارلانعان. پرەزيدەنت كاسپيگە قاتىستى تۇگەل تۇيتكىلدى زەرتتەۋ ءۇشىن قۇزىرلى ورگان اشۋدى تاپسىرعان بولاتىن. شارۋا باستان اسادى. ايدىننىڭ ەكولوگيالىق، سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋ پروبلەماسىن، يتبالىقتار مەن بالىقتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋ سەبەپتەرىن، كاسپي يتبالىقتارىنىڭ پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ ماسەلەسى، يحتيوفاۋنانى، ءتىپتى جاعالاۋى دا زەرتتەلۋى ءتيىس.

ايتا كەتسەك، كاسپيي تەڭىزىنىڭ قازاق عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتى ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا وتكىزىلىپ جاتىر.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى