كاربون ەگىنشىلىگى: قازاقستاننىڭ جىلىنا $35 ميلليارد پايدا تابۋ مۇمكىندىگى بار

عالىمدار اۋا تەمپەراتۋراسى 2 گرادۋسقا كوتەرىلسە، ەكولوگياعا وراسان زور زاردابىن تيگىزەتىنىن ايتىپ دابىل قاعىپ جاتىر. الەم ەلدەرى 2050 -جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىلىعىنا قول جەتكىزبەسە، ودان كەيىن پلانەتانى قۇتقارۋ تىپتەن قيىنعا سوعادى-مىس. وسىنداي جاعدايدا عالىمدار اتموسفەراداعى CO2 مولشەرىن ازايتۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرىن ىزدەپ، شارق ۇرۋدا. بۇعان دەيىن ولار اۋاداعى كومىرتەكتى ازايتۋ ءۇشىن تىم قىمباتقا تۇسەتىن تاسىلدەرى ۇسىنىپ كەلگەن. سوڭعى ىزدەنىستەر ءارى ارزان، ءارى پايدالى، ءارى دامۋشى ەلدەر دە جۇزەگە اسىرا الاتىن جاڭا جولدى تاپقانداي. ول - كاربون ەگىنشىلىگى. ەڭ قىزىعى، ونى جۇزەگە اسىرۋدا قازاقستاننىڭ مۇمكىنشىلىگى وراسان زور كورىنەدى.

كاربون ەگىنشىلىگى دەگەن نە؟

كومىرقىشقىلى گازىن شىعارۋ مولشەرىن ازايتۋ ۇدەرىسىن «كومىرتەكسىزدەندىرۋ» (دەكاربونيزاتسيا) دەپ اتايدى. وعان جەتۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى - كومىرتەگىنىڭ قورشاعان ورتاعا تارالۋىن جانە ءبولىنۋىن ازايتۋ. ءبىراق الەمدىك ونەركاسىپ قازىر وعان دايىن ەمەس. بۇنداي قادامعا بارۋ ءۇشىن ونەركاسىپتى تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ كەرەك. ءبىر ساتتە مۇنداي اۋقىمداعى جاڭعىرتۋ جۇمىسىن جاساي سالۋ مۇمكىن ەمەس.

ەكىنشىسى - پارنيكتىك گازداردى سىڭىرۋگە باعىتتالعان ەكولوگيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ. پارنيكتىك گازداردى ءسىڭىرۋدىڭ ءۇش ءتۇرلى ءتاسىلى بار:
1) فيزيكا- حيميالىق. ۇلكەن كاسىپورىنداردا كومىرتەكتى ۇستاپ قالاتىن ءتۇرلى سىڭىرگىشتەر مەن سۇزگىشتەردى قولدانۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. كەيىن ونداي سۇزگىشتەر جويىلادى.

2) گەولوگيالىق. كومىرقىشقىل گازى جەر قويناۋىنا سورعىزىلىپ الىنادى دا، سوندا جويىلادى.

3) بيولوگيالىق. كومىرتەكتى سىڭىرەتىن وسىمدىكتەردى ءوسىرۋ. ماسەلەن، كەيبىر بالدىرلار مەن باكتەريالار كومىرتەكتى وتتەگىنە اينالدىراتىنى باياعىدان ءمالىم. ال، كارتوپ CO2-نى كراحمالعا، قانت قىزىلشاسى قانتقا اينالدىرادى. ءبىز تارقاتىپ، تالداعالى وتىرعان كاربون ەگىنشىلىگى، مىنە، وسى زاڭدىلىققا نەگىزدەلگەن.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، كاربون نەمەسە كومىرتەكتى ەگىنشىلىك - اتموسفەرادان ورگانيكالىق كومىرتەكتى ءسىڭىرىپ الاتىن جانە ونى توپىراق قاباتىندا ساقتايتىن وسىمدىكتەردى وسىرۋمەن اينالىساتىن اگرارلىق بيزنەستىڭ ەرەكشە ءتۇرى.

دەيتۇرعانمەن، كاربون ەگىنشىلىگىن تەك كومىرقىشقىلى گازىن جاقسى سىڭىرەتىن اعاشتار مەن شوپتەردى وسىرەتىن شارۋاشىلىق ءتۇرى دەپ قانا قابىلداۋعا بولمايدى. وعان كومىرتەكتى سىڭىرەتىن بارلىق تاجىريبە مەن تاسىلدەر جاتاتىندىقتان، توپىراق قاباتىن ساۋىقتىرۋ، كاربون پوليگوندارىن سالۋ (اۋاداعى كومىرقىشقىل گازىنىڭ مولشەرىنە مونيتورينگ جاسايتىن الاڭ)، توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىراتىن بيولوگيالىق تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ سەكىلدى جۇمىستار دا جاتادى.

كورروزياعا ۇشىراماعان توپىراق - كومىرتەكتى ساقتايتىن تابيعي قويما. توپىراق توزعان، قۇنارلىلىعىن جوعالتقان بولسا، ول كومىرتەكتى سىڭىرە دە، بويىندا ۇستاي دا المايدى. ال ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى اگروتەحنولوگيالاردى قولدانىپ، مينەرالدارمەن بايىتار بولسا، ول ونەركاسىپ ورىندارى شىعارعان كومىرقىشقىل گازىن ءسىڭىرىپ، ۇستاپ قالاتىن سۇزگىنىڭ قىزمەتىن اتقارا باستايدى. وسىلايشا پارنيكتىك گازدار مولشەرى ازايىپ، كليماتقا وڭ اسەرىن بەرەدى.

مونەتيزاتسيا قالاي جاسالادى؟

ءىرى حالىقارالىق اگروكومپانيالار كومىرتەكتى پراكتيكاعا كوشكەنى ءۇشىن فەرمەرلەرگە سىياقى تولەۋدى كوزدەيتىن «كومىرتەكتى ەگىنشىلىك باعدارلامالارىن» بىرتىندەپ ىسكە قوسىپ جاتىر. حالىقارالىق كورپوراتسيالار كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ جوسپارلارىن جاريالاپ، ەسەپتەرىندە «وفسەت» دەپ اتالاتىن ساتىپ الىنعان كومىرتەگى بىرلىكتەرىنىڭ كولەمىن كورسەتەدى. وفسەتتىڭ ەڭ ءىرى ساتىپ الۋشىلارى - (Google ،Microsoft) سيفرلىق الىپتار، (Delta) اۋە كومپانيالارى، (JPMorgan Chase ،Goldman Sachs) ينۆەستيتسيالىق بانكتەر.

ۇ ك پ ەكولوگيا جانە تۇراقتى دامۋ دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشىسى ادينا قايرات قىزىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، مۇنداي جوبالار اياسىندا، ماسەلەن، بەلگىلى ءبىر اۋماققا اعاش ەگىلەدى. ودان كەيىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي وسى اۋماققا ەگىلگەن اعاش بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە قانشا كومىرقىشقىل گازىن سىڭىرگەنى، ياعني وفسەتى ەسەپتەلەدى. سىڭىرىلگەن ءار توننا CO₂-نىڭ وزىندىك قۇنى بار. وسىدان كەيىن ينۆەستور ءوزى قۇيعان قارجىعا ەگىلگەن ورمان ءبىر جىلدا قانشا كولەمدە كومىرقىشقىل گازىن سىڭىرگەنى جونىندەگى مالىمەتتى ارنايى اقپاراتتىق الاڭعا شىعارادى. ونى حالىقارالىق الىپ كومپانيالار ساتىپ الادى. حالىقارالىق كومپانيالار وسىلايشا كليماتتىق جوبالارعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتەدى ءارى ەكولوگيالىق قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋعا اتسالىسا وتىرىپ ءوزىنىڭ رەيتىنگىسىن كوتەرەدى.

الەمدەگى احۋال قانداي؟

2023 -جىلى دۇنيەجۇزىلىك پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارى 2022 -جىلعىعا قاراعاندا %1,3 عا ءوسىپ، رەكوردتىق 57,1 گيگاتوننا CO₂ ەكۆيۆالەنتىنە (GtCO₂e) جەتتى. الەمدەگى بارلىق كومىرتەگى شىعارىندىلارىنىڭ %77 ى G20 ەلدەرىنىڭ ەنشىسىندە. %63 ىن ەڭ ءىرى 6 لاستاۋشى - برازيليا، رەسەي، قىتاي، ا ق ش، ءۇندىستان جانە ەۋروپالىق وداق شىعارادى.

2030 -جىلى پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارى دەڭگەيى پاريج كەلىسىمى بويىنشا قايتا قارالعان ۇلتتىق ايقىندالعان ۇلەستەرگە (ۇا ءۇ) قاراماستان، شارتسىز ماقساتتى كورسەتكىشتەن 2، شارتتى ماقساتتى كورسەتكىشتەن شامامەن  GtCO₂e5 اسىپ تۇسەدى دەپ بولجانىپ وتىر. ودان بولەك G20-عا مۇشە 20 ەلدىڭ 11 ى قازىرگى ۇستاناتىن ساياساتىنان تانباسا، ءتيىستى كورسەتكىشتەرگە جەتە المايدى.

ا ق ش پەن ە و-دا 2023 -جىلى شىعارىندىلار كورسەتكىشى ازداپ تومەندەگەن، ءبىراق قىتاي مەن ءۇندىستاندا وسكەن. G20-نىڭ توعىز ەلىندە عانا تازا نولدىك شىعارىندىلارعا قول جەتكىزۋ بويىنشا زاڭدى تۇردەگى مىندەتتەمەلەرى بار ەكەنىن ەسكەرسەك، الەمدە بۇل باعىتتا ىلگەرىلەۋ اسا ءبىر قارقىندى ءجۇرىپ جاتپاعانىنا كوز جەتكىزەمىز.

كاربون ەگىنشىلىگىن دامىتۋ جول كارتاسى ازىرلەنىپ جاتىر

ق ر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى الىشەر بايسەيىتوۆتىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە كومىرتەكتى ەگىنشىلىكتى ەنگىزۋدىڭ العاشقى جۇمىستارى باستالىپ كەتكەن.

- ق ر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءتيىستى جول كارتاسىن ازىرلەپ جاتىر. كەيىن بۇل ماتەريالدار كەلىسىلۋى ءۇشىن بۇل جۇمىسقا قاتىساتىن مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرىلەدى. ەلىمىزدە كاربون ەگىنشىلىگى تەز دامۋى ءۇشىن قازىرگى قولدانىستاعى كەيبىر زاڭنامالارعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى قاجەت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بۇل باعىتتا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. جول كارتاسىن ازىرلەۋ، ونى بەكىتۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت كەرەك بولادى. جۇمىس اياقتالعان سوڭ ۆەدومستۆو ونى مىندەتتى تۇردە ءوزىنىڭ اقپاراتتىق رەسۋرستارىندا حابارلايدى، - دەيدى ساراپشى.

ۇلتتىق ايقىندالعان ۇلەس جاڭارادى

ۇلتتىق ايقىندالعان ۇلەس (ۇ ا ءۇ) - پاريج كەلىسىمى بويىنشا ءاربىر ەلدىڭ ۇلتتىق كليماتتىق ءىس-قيمىل جوسپارى. ق ر ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى كليماتتىق ساياسات دەپارتامەنتى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ باسقارماسىنىڭ جەتەكشىسى شاتتىق تاستەمىروۆانىڭ ايتۋىنشا، كەلەر جىلعا دەيىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇ ا ءۇ- ءسى جاڭارادى.

- قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ مينيسترلىك الدىندا جاڭا ۇلتتىق ايقىندالعان ۇلەستى ازىرلەۋ مىندەتى تۇر. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، پاريج كەلىسىمى ەلدەرى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ايقىندالعان ۇلەسىن جاڭارتىپ تۇرۋى كەرەك. ءبىزدىڭ بۇعان دەيىنگى ۇ ا ءۇ-مىزدە 2030 -جىلعا قاراي پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن 1990 -جىلعى كورسەتكىشتەن 15 پايىز تومەندەتۋ مىندەتى جازىلعان. ەندى كەلەسى وتەتىن COP سامميتىنە دەيىن ءبىز جاڭا كەزەڭدى قامتيتىن ءۇاۇ ۇسىنۋىمىز جانە ونى كەلەسى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا تانىستىرۋىمىز كەرەك، - دەدى ول.

ءبىزدىڭ بۇعان دەيىنگى ۇ ا ءۇ-مىزدە 2030 -جىلعا قاراي پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن 1990 -جىلعى كورسەتكىشتەن 15 پايىزعا تومەندەتۋ مىندەتى جازىلعان. قازىر قازاقستان 2060 -جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىلىعىنا تولىقتاي قول جەتكىزۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. ياعني، جاڭا ۇلتتىق ايقىندالعان ۇلەستە العا قويىلاتىن ماقساتتار مەجەسى بۇرىنعىدان دا جوعارى بولادى دەپ جورۋىمىزعا بولادى.

ماڭىزدى مەموراندۋم

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىندا كومىرتەگى كرەديتتەرىن ەسەپتەۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن بەيىمدەۋ ءۇشىن ORMEX جانە Chapter Zero Kazakhstan-مەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى.

Ormex - پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋعا جانە تۇراقتى دامۋعا بەلسەندى تۇردە ىقپال ەتەتىن كومىرتەگى جوبالارىن سەرتيفيكاتتاۋعا جانە ەسەپكە الۋعا مامانداندىرىلعان حالىقارالىق ستاندارت جانە ءتىزىلىم. ول ۇلتتىق كومىرتەگى نارىعىن قۇرۋ جانە قالپىنا كەلتىرىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعىن (كومىرتەكتى ەگىنشىلىك - رەد. ) ەنگىزۋگە، ەلدەر مەن كومپانيالاردىڭ كليماتتىق باستامالارىنا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق ادىستەمەلەر مەن تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋمەن اينالىسادى.

Chapter Zero Kazakhstan - دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم اياسىندا كورپوراتيۆتىك ستراتەگيالارعا «تۇراقتى دامۋ» (تۇراقتى دامۋ - قورشاعان ورتا مەن تابيعي رەسۋرستاردى ساقتاي وتىرىپ ادامزاتتىڭ قازىرگى قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋگە نەگىزدەلگەن شارالار كەشەنى) قاعيداتتارىن ينتەگراتسيالاۋ ءۇشىن قۇرىلعان Climate Governance Initiative (CGI) حالىقارالىق باستامالارىنىڭ ءبىر بولىگى. CGI- دىڭ نەگىزگى ماقساتى - ديرەكتورلار كەڭەسىنە (باسشىلىق قۇرامعا) كليماتتىق سىن-قاتەرلەر جايلى ماعلۇمات بەرە وتىرىپ، ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتى بيزنەس جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن ۇعىندىرۋ.

- بۇل مەموراندۋم كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋدە سەكتورارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى. «تۇراقتى دامۋدى» اۋىل شارۋاشىلىعىمەن بىرىكتىرە وتىرىپ، ءبىز باسقا سالالار مەن وڭىرلەر ءۇشىن جاڭا ۇلگى جاساي الامىز جانە قازاقستاننىڭ بولاشاقتا تۇراقتى دامۋىنا جول اشامىز، - دەپ اتاپ ءوتتى Chapter Zero Kazakhstan باس ديرەكتورى ءسابيت مۇحانوۆ.

ەلىمىزدەگى تۇڭعىش كليماتتىق جوبا

قاراشا ايىنىڭ ورتاسىندا قازاقستاندا العاشقى كليماتتىق جوبا تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.

قۇنى 2,5 ميلليارد تەڭگە بولاتىن بۇل جوبانىڭ اتاۋى - پارنيكتىك گازداردى ءسىڭىرۋدى ساتىپ الۋ تۋرالى «Emission Removal Purchase Agreement (ERPA) كەلىسىمى. ياعني، ينۆەستور - SEFE Marketing- Trading Limited كومپانياسى جوبانى قارجىلاندىرادى. قازاقستاندىق كومپانيا - «SAFC» ج ش س اعاش ەگۋ جۇمىستارىن اتقارادى. ودان كەيىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي وسى اۋماققا ەگىلگەن اعاش بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە قانشا كومىرقىشقىل گازىن سىڭىرگەنى ەسەپتەلەدى جانە ارنايى بيرجادا ساتىلادى.

جوبا اياسىندا تەرەك، قاراعاش جانە ىلەسپە تۇقىمداردى (توراڭعى، قايىڭ، ەرەن اعاشى، ءيتمۇرىن، شىرعاناق جانە باسقالارى) قوسا العاندا 3,3 ميلليون اعاش وتىرعىزۋ جوسپارلانۋدا. اعاش ەگۋ جۇمىستارى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى مەن قارقىندى اگروتەحنيكانى پايدالانا وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. بولجام بويىنشا، لاستاۋشى زاتتاردى شىعارۋدى تومەندەتۋدىڭ ورتاشا جىلدىق ءمانى گەكتارىنا 26 توننا CO₂- ءنى قۇرايدى. نەبارى 30 جىل ىشىندە 1,2 ميلليون توننا كومىرقىشقىل گازى جويىلادى، بۇل گەكتارىنا 780 توننا CO₂-عا تەڭ.

- پارنيكتىك گازداردى بىردەن-ءبىر جاقسى سىڭىرەتىن نارسە - اعاشتار. ودان كەيىن دالانىڭ شوپتەرى. كومىرقىشقىل گازىن ءسىڭىرۋ ءۇشىن ورمان ەگۋ - ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن مۇلدە جاڭا باستاما. بۇل وسىنداي ماقساتتا جاسالعان العاشقى كەلىسىمشارت. ءبىز وتكەن كۇزدەن باستاپ جاسىل جەلەكتى وتىرعىزۋدىڭ وفسەتتىك جوبالارى ماسەلەسى بويىنشا ءبىراز زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جۇمىسىن جۇرگىزدىك: ورمان كودەكسىنە، ەكولوگيا كودەكسىنە، جەر كودەكسىنە ءبىرشاما وزگەرىستەر ەنگىزدىك. وسى جوبا تۋرالى ايتساق، الماتى وبلىسى قاپشاعاي كولىنىڭ قاسىنداعى شەڭگەلدى اۋىلىنىڭ ماڭىندا كورروزياعا ۇشىراعان جەرگە اعاش ەگىلەدى. بيىل كوكتەمدە 200 مىڭداي ءتۇپ اعاش وتىرعىزىلدى. كوبىنە تال، قاراعاش ەگىلدى. سەبەبى جەرگىلىكتى اعاشتاردىڭ تامىر جايىپ كەتۋى وڭاي، - دەدى قر ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانبايەۆ كەلىسىمگە قول قويۋ ءراسىمى كەزىندە.

ەلىمىزدە 272,5 ميلليون گەكتار جەر بار. سونىڭ تەك 5 پايىزىندا عانا اعاش وسەدى. وسىنشا اۋقىمدى بوس جەردە كومىرتەكتى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ - قازاقستان ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ءبىر جولى. بۇل بولاشاقتا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋمەن قاتار، ەلىمىزدە پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ءسىڭىرۋدى ساتۋ ارقىلى مول قاراجات تابۋ مۇمكىن بولاتىنىن بىلدىرەدى.

جىلىنا 35 ميليارد دوللار پايدا تابا الامىز

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسىنا قوسىلۋشى تاراپتاردىڭ 29- كونفەرەنتسياسى اياسىندا وتكەن كليمات سالاسىنداعى ءىس-قيمىل جونىندەگى الەم كوشباسشىلارىنىڭ سامميتىندە ق ر پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ ەلىمىزدىڭ 2060 -جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعانىن ەسكە سالا كەلە، بۇل سالادا قازاقستاننىڭ مۇمكىنشىلىگى زور ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.

- قازاقستان «كومىرتەكتى ەگىنشىلىككە»، ياعني اۋاعا تارالاتىن پارنيكتىك گازداردىڭ مولشەرىن ازايتۋ جانە توپىراقتى قۇنارلاندىرۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ ادىستەرىن ەنگىزۋگە قاي جاعىنان دا قولايلى مەملەكەت. بۇعان ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى 200 ميلليون گەكتار جەر مۇمكىندىك بەرەدى. قىزىعۋشىلىق تانىتقان تاراپتاردى قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى الەۋەتىن زەرتتەۋگە شاقىرامىن، - دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.

اتالعان COP29 دۇنيەجۇزىلىك كليمات سامميتى كەزىندە قۇرىلعان Qazaqstan پاۆيلونىندا «قازاقستانداعى كاربون ەگىنشىلىگى: جاڭا مۇمكىندىكتەر» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتكەن بولاتىن. وسى جيىندا وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قورشاعان ورتانى وزگەرتۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، قولدانبالى جۇيەلەردى تالداۋ حالىقارالىق ينستيتۋتى (IIASA) زەرتتەۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى مايكل وبەرشتاينەر ەلىمىزدىڭ كليماتتىق جوبالار ارقىلى ناقتى قانشا پايدا تابا الاتىنىن ايتتى.

- قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىندا كومىرتەك جيناۋداعى تەحنيكالىق مۇمكىندىگى جىلىنا 535 ميلليون توننا دەپ باعالانىپ وتىر. ءتىپتى، «كومىرتەك ايىرباسىن» تونناسىنا 100 دوللار دەپ ەسەپتەلىپ وتىرعان وزىندىك قۇنىمەن ساتقان جاعدايدىڭ وزىندە بۇل ەل 2050 -جىلعا قاراي پارنيكتىك گازداردى ساتۋ جۇيەسىندە جىلىنا 35 ميلليارد دوللار پايدا تابا الادى. بۇل اۋىلدى ەلدىمەكەندەردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. سەبەبى كاربون پوليگونىنىڭ ءار 10 گەكتارى ەكى جۇمىس ورنىن اشادى. بۇل ەل حالقىنىڭ 45 پايىزى ءومىر سۇرەتىن اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق احۋالىن جاقسارتادى، - دەيدى مايكل وبەرشتاينەر.

جاڭا مۇمكىندىكتەر

الەمدەگى زياندى شىعارىندىلاردىڭ 1 پايىزى عانا ورتالىق ازيا ەلدەرىنە تيەسىلى. الايدا، ءوڭىر كليماتتىڭ جىلىنۋىنان بولاتىن تابيعي اپاتتاردى الەمنىڭ باسقا ەلدەرىمەن بىردەي باستان كەشىرىپ وتىر. كليماتتىڭ وزگەرۋى جاھاندىق سۋ تسيكلىنە اسەر ەتىپ جاتىر. COP29 سامميتىندە مەملەكەت باسشىسى وسى سەبەپتى قازاقستان بيىل بۇرىن-سوڭدى بولماعان سۋ تاسقىنىمەن بەتپە- بەت كەلگەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.

وسىنداي جاڭا سىن- قاتەرلەر قارساڭىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر دە پايدا بولادى. قازاقستان سەكىلدى جالپى اۋماعى 272,5 ميلليون گەكتار تەرريتورياسى، ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى 200 ميلليون گەكتارداي جەرى بار ەل ءۇشىن كاربون پوليگوندارىن اشۋعا، كومىرتەگىن جاقسى سىڭىرەتىن اعاشتار، شوپتەر وسىرەتىن وفسەتتىك جوبالاردى كوبەيتۋگە، توپىراق قاباتىندا كومىرتەكتى ءسىڭىرىپ، ساقتايتىن اگروتەحنولوگيالاردى دەندەتىپ ەنگىزۋگە مۇمكىندىك زور. بۇل ەكونوميكانىڭ جاڭا ءارى ءتيىمدى سالاسى، جاڭا جۇمىس ورىندارى، شالعاي اۋىلداردى ساقتاپ قالۋدىڭ ءبىر امالى. توزعان دالانى تۇلەتەتىن تىڭ ءتاسىل. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ەڭ پايدالى جولى. ايتا بەرسە، ۇتاتىن دا، پايدا تاباتىن دا تۇسى از ەمەس. بار بولعانى، ۇرىمتال تۇستى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار ءتيىمدى پايدالانا السا بولعانى.

بۇل جەردە، ءبىر تۇسىنگەنىمىز، كەشەندى جۇمىستار اتقارىلسا عانا، ەلىمىزدە كاربون ەگىنشىلىگى داميدى. تەك ءبىر ۆەدومستۆو مويىنعا الاتىن جۇمىس ەمەس. زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ، تەحنولوگيالاردى يمپورتتاۋ جانە قازىرگى جۇمىس بارىسىمەن ينتەگراتسيالاۋ، جەرگىلىكتى كليماتتىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ عىلىمي ساراپتامالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋ، سوعان ارقا سۇيەي وتىرىپ جاڭا كليماتتىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ - ءبارى-ءبارى بىرنەشە مينيسترلىكتىڭ، پارلامەنتتىڭ، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋىن تالاپ ەتەدى.

اۆتور

ەربول جانات

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى