ك س ر و مەن ا ق ش-تىڭ جانسىزدارى
استانا. قازاقپارات - دۇنيەءجۇزى ەكى ساياسي لاگەرگە ءبولىنىپ، بىر-بىرىنە «پىشاق قايراپ» وتىرعان كەزدە ك س ر و مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتىندەگى ءبىرىنشى باس باسقارماسى ەل قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قۇپيا مالىمەتتەر جينايتىن اگەنتۋرالىق جەلىلەرىن ءاربىر كاپيتاليستىك مەملەكەتتە ۇيىمداستىرادى.
كەرىسىنشە امەريكالىق، باتىس ەلدەرىنىڭ بارلاۋشىلارى ك س ر و-دا استىرتىن جۇمىس ىستەدى. حالىقارالىق ساياسي ارەناداعى ويىنداردىڭ بارلىعى وسى بارلاۋشىلاردىڭ قولىمەن جاسالدى، سوندىقتان شپيوناج قىرعي-قاباق سوعىس كەزىندە باستى قارۋلاردىڭ ءبىرى بولدى. شەتەلدىك بارلاۋ قىزمەتىنىڭ اگەنتتەرى جەتكىزەتىن مالىمەتتەرىنە سۇيەنىپ مەملەكەت باسشىلىعى بەلگىلى ءبىر ەلگە قاتىستى ساياسي شەشىمدەر قابىلداندى.
ارنايى تاپسىرمامەن شەتەلگە شىعىپ، ءوز مەملەكەتىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن بارلاۋشىلاردىڭ ءومىرى قاشان دا قاۋىپ-قاتەرگە تولى ەكەنى بەلگىلى. قانداي دايىندىقتان وتكەنىمەن جازا باسىپ قانشاما بارلاۋشى ارانداپ قالدى. شەتەلدە جۇرگەن بارلاۋشىنىڭ جۇمىسى اعىلشىندىق كينوداعى كەيىپكەر دجەيمس بوندتىڭ ىستەپ جۇرگەنىنە مۇلدە ۇقسامايدى. ەگەر سىرتقى بارلاۋ قىزمەتكەرى دجەيمس بوند سياقتى جۇرەتىن بولسا، ونىڭ ونەرى جارتى كۇنگە دە جەتپەس ەدى. بىردەن كوزگە ءتۇسىپ، ۇستالار ەدى. شەتەلدە ۇستالىپ قالعان جاعدايدا بارلاۋشىنى جەرگىلىكتى ارنايى قىزمەت ءوز جاعىنا تارتىپ، اگەنتتى قارسى پايدالانۋعا تىرىسادى. كەيبىرەۋلەرى بۇعان كەلىسەدى، سويتىپ ءوز ەلىنە قارسى جۇمىس جاسايدى، كەلىسپەگەندەرى ءومىرىنىڭ اياعىنا دەيىن تۇرمەگە وتىرادى.
ەكى ەل كەلىسىپ، قولعا تۇسكەن اگەنتتەرىن الماستىرىپ الۋ فاكتىلەرى دە ءجيى بولعان. ويتكەنى جان-جاقتى ماماندانعان، ءبىلىمدى بارلاۋ قىزمەتكەرلەرى قاي ەلدە بولماسىن وتە جوعارى باعالانادى. ويتكەنى، بارلاۋشىنى بەلگىلى ءبىر ەلگە جىبەرۋگە الدىن الا دايىنداۋ، سول ەلگە سىڭىرۋگە كوپ كۇش، كوپ ۋاقىت كەتەدى. ەگەر اگەنت ۇزاق ۋاقىت سول ەلگە تۇراقتاپ، جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتە ءجۇرىپ ۇستالسا - ول ۇلكەن ساياسي جەڭىلىس بولىپ تابىلادى. ونىڭ ارتى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى كيكىلجىڭگە سوقتىراتىنى ءسوزسىز. ءبىر ەلدىڭ قۇپيا اگەنتى ەكىنشى ەلدىڭ بارلاۋ قىزمەتىنە كىرىپ، ءوز ەلىنىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەگەن فاكتىلەر دە بولعان. ولاردىڭ قانشاسى ۇستالدى دا. ءبىر اگەنتتىڭ كەسىرىنەن شەتەلدەردە جۇرگەن بىرنەشە بارلاۋشىنىڭ ومىرىنە قاتەر ءتونۋى مۇمكىن. تومەندە وسىنداي مىسالداردىڭ ءبىرىن كەلتىرەيىك.
1994-جىلى ا ق ش ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىندا (س ر ۋ) قىزمەتتە ءجۇرىپ ك س ر و مۇددەسىنە جۇمىس ىستەگەن ولدريچ ەيمستىڭ ارەكەتتەرى اشكەرەلەندى. ۆيسكونسين شتاتىنداعى ريۆەر-فوللس قالاسىندا تۇراتىن ولدريچ حەيزەن ەيمستىڭ (اعىلشىنشا Aldrich Hazen Ames) - س ر ۋ قارسى بارلاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى، س ر ۋ سىرتقى قارسى بارلاۋ باسقارماسىنداعى ك س ر و ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرىن اتقارعان. 1985 - جىلى كوكتەمدە ونى ك س ر و بارلاۋشىلارى ءوز جاعىنا تارتىپ، بىزگە جۇمىس ىستەۋگە كوندىرەدى. وسىلايشا ولدريچ ەيمس ون شاقتى جىل ك س ر و-عا استىرتىن قىزمەت ەتەدى. ونىڭ كەڭەس بارلاۋىنا تيگىزگەن كومەگى كەزىندە وتە جوعارى باعالاندى. ەكى الپاۋىت مەملەكەتتىڭ بارلاۋ قىزمەتىنە جۇمىس ىستەيتىن تەك ول عانا ەمەس ەكەن. ولدريچ ەيمستىڭ بەرگەن مالىمەتتەرى بويىنشا ك س ر و مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى (ك گ ب) جانە قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باس بارلاۋ باسقارماسىندا (گ ر ۋ) قىزمەت ەتىپ جۇرگەن س ر ۋ-دىڭ بىرنەشە قۇپيا اگەنتتەرى ۇستالدى.
ولدريچ ەيمستىڭ ۇستاپ بەرگەن س ر ۋ اگەنتتەرىنىڭ سانى ءبىر دەرەكتەر بويىنشا - 12، ەندى ءبىر قۇجاتتاردا - 25. ولاردىڭ ىشىندە گ ر ۋ گەنەرال-مايورى دميتريي پولياكوۆ، ك گ ب پولكوۆنيكتەرى الەكسەي كۋلاك، ۆلاديمير پيگۋزوۆ، تاعى باسقا لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەردىڭ اتتارى اتالادى. ءوز ادامىنىڭ وسىلاي سوققى بەرۋى ا ق ش-قا وڭاي بولعان جوق. ولدريچ ەيمستىڭ ءوزىن بىلاي قويعاندا، ونىڭ كورسەتۋىمەن جاسالعان ك گ ب وپەراسيالارى بارىسىندا س ر ۋ قانشاما قۇندى كادرلارىنان ايىرىلدى. ا ق ش سەناتىنداعى بارلاۋ قىزمەتى جونىندەگى كوميتەتتىڭ ەسەبىندە « «قىرعي-قاباق» سوعىستىڭ ناعىز قىزعان كەزىندە، ءىس جۇزىندە كەڭەس وداعىنداعى بۇكىل قۇندى اقپاراتتاردىڭ كوزىن جويدى» دەپ، ولدريچ ەيمستىڭ جۇمىسىنا «باعا» بەرەدى.
وسىدان كەيىن ا ق ش ارنايى قىزمەتتەرىندە ءوز ىشتەرىندەگى جانسىزداردان ارىلۋ ناۋقانى باستالدى. 1993-جىلى س ر ۋ جانە ف ب ر (فەدەرالدى تەرگەۋ بيۋروسى) بىرلەسكەن ارنايى كوميسسيا شەڭبەرىندە ا ق ش ارنايى قىزمەتتەرىندەگى «كورتىشقانداردى» (ساتقىنداردى) اشكەرەلەۋ بويىنشا «كورتشيپ» وپەراسياسىن ۇيىمداستىردى. بۇل شارانى قورىتىندىلاعان كەزدە شەتەلدىك اگەنتۋرانىڭ س ر ۋ-دىڭ ىشىنە كىرىپ كەتكەنى بەلگىلى بولدى. كوميسسيا ولدريچ ەيمستىڭ بۇكىل جۇرگەن ىزدەرىن انىقتاپ شىقتى.
«س ر ۋ قىزمەتكەرى ەيمس ريمگە قىزمەتتىك ساپارمەن بارىپ كەلگەننەن كەيىن ۆاشينگتون ماڭىنان 540 مىڭ دوللار تۇراتىن ۇلكەن ۇيدى قولما-قول اقشاعا ساتىپ العان. ايەلىنىڭ اتىنا فەرما جانە ەكى پاتەر، وزىنە «ياگۋار» اۆتوكولىگىن الدى. بيرجادان 165 مىڭ دوللاردىڭ اكسياسىن جانە 455 مىڭ دوللاردىڭ اسىل بۇيىمدارىن ساتىپ العان» دەپ قورىتىندىلايدى كوميسسيا.
«ەيمس ىسىنەن» شىققان حالىقارالىق داۋ رەسەي مەن ا ق ش اراسىنا سىزات سالدى. 1994-جىلى 26-اقپاندا ا ق ش پرەزيدەنتى بيلل كلينتوننىڭ شەشىمىمەن ۆاشينگتونداعى سىرتقى بارلاۋ رەزيدەنتى ا.ي.لىسەنكو «نون گرات» تۇلعا بولىپ جاريالاندى. ارادا ەكى كۇن وتكەندە رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلسين دە س ر ۋ رەزيدەنتى د.مورريسپەن وسىلاي جاسادى. اراداعى سالقىندىقتى جىبىتۋ ءۇشىن ەلسين جۋرناليستەردىڭ الدىندا ەيمس تۋرالى ەشتەڭەنى ەستىمەگەنىن ايتتى.
مۇنىڭ ارتى نەمەن اياقتالعانى بەلگىلى. ولدريچ ەيمس ەلدەن قاشىپ شىعا العان جوق. 1994-جىلدىڭ 21-اقپانىندا ارلينگتون قالاسىندا ولدريچ ەيمستى ف ب ر قىزمەتكەرلەرى قاماۋعا الىنىپ، سول جىلى ساۋىردە ءومىر بويى قاماۋدا وتىرۋ جازاسىنا كەسىلدى. ول بۇگىنگى كۇنگە دەيىن پەنسيلۆانيا شتاتىنداعى اللەنۆۋدتە اسا قاتاڭ رەجيمدەگى تۇرمەدە وتىر. سول كەزدەردە «ەيمس ءىسى» امەريكادا ۇلكەن ساياسي داڭعازاعا اينالدى. قول استىندا جاۋعا جۇمىس ىستەگەن اگەنتتى ۇستاعان س ر ۋ باسشىلارىنا قارسى ايىپتاۋلار بولدى. ايقاي-شۋ باسىلماعان سوڭ س ر ۋ باسشىسى دجەيمس ۆۋلسي وتستاۆكاعا كەتتى. ولدريچ ەيمستەن كەيىن دە ءبىرقاتار اگەنتتەردىڭ ارەكەتتەرى اشكەرەلەندى. 2001-جىلى اقپان ايىندا ك گ ب جانە سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىمەن 15 جىلداي تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعان ف ب ر قىزمەتكەرى روبەرت حانسسەن ۇستالدى.
وعان 1979-جىلدان باستاپ ۇستالعانعا، 2001-جىلعا دەيىن كەڭەستىك جانە رەسەيلىك بارلاۋ قىزمەتىنە جۇمىس ىستەدى دەگەن ايىپ تاعىلدى. سوتتا ونىڭ شپيوناجعا قاتىستى 13 ەپيزودى دالەلدەندى. ك س ر و پايداسىنا شپيوناجبەن اينالىسقان حانسسەن دە ءومىر بويى قاماۋدا وتىرۋ جازاسىن الدى.
حانسسەن چيكاگو قالاسىندا تۋىپ-وسكەن. ەڭبەك جولىن سول قالاداعى پوليسيادان باستايدى. 1976- جىلدان باستاپ ف ب ر قىزمەتكەرى. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە جاقسى قىزمەتىمەن كوزگە ءتۇسىپ، نيۋ-يوركتەگى وفيسكە اۋىسىپ، قارسى بارلاۋ قىزمەتىنە كەلەدى. 1983 - جىلى حانسسەن ۆاشينگتونداعى ك س ر و ساراپتاۋ بولىمىنە اۋىسادى. ول ك س ر و-عا 1985 - جىلدان باستاپ قىزمەت ەتە باستاعان ەكەن.
حانسسەن امەريكالىق ەلەكتروندىق بارلاۋ، كەڭەس وداعى ەلشىلىگىنىڭ استىنان ف ب ر قازعان توننەل تۋرالى، ەكى جاققا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن امەريكاداعى ك گ ب قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتى-جوندەرىن ك س ر و بارلاۋ قىزمەتىنە جىبەرگەن. 1991 - جىلى ك س ر و ىدىراعاننان سوڭ حانسسەن كەڭەستىك بارلاۋمەن بايلانىسىن ۇزەدى، ءبىراق رەسەيلىك بارلاۋشىلار ونى 1999 - جىلى قايتا تاۋىپ العان. ءسويتىپ ول جۇمىسىن قايتا جالعاستىرعان.
2001 - جىلى 18 - اقپاندا حانسسەن قۇپيا قۇجاتتاردى جاسىرىپ جاتقان جەرىندە ۇستالدى. ف ب ر مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، حانسسەندى ۇستاپ بەرگەن ونىڭ بۇرىنعى كۋراتورى، امەريكاعا قاشىپ بارعان سەرگەي ترەتياكوۆ. ەكىنشى ۆەرسيا بويىنشا ف ب ر-عا حانسسەن تۋرالى قۇپيا مالىمەتتەردى رەسەي سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ بۇرىنعى پولكوۆنيگى الەكساندر زاپوروجسكيي بەرگەن.
روبەرت حانسسەن راقىمشىلىق الۋ مۇمكىندىگىنسىز ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. قازىرگى كەزدە ول وتە قاتاڭ رەجيمدەگى ADX Florence تۇرمەسىندە وتىرعان كورىنەدى. حانسسەننىڭ كەڭەستىك-رەسەيلىك بارلاۋعا جۇمىس ىستەۋىن كەييبىرەۋلەر اقشاعا قىزىققاندىقتان دەپ سانايدى. الايدا ول كوپ اقشا الماعان. ون بەس جىل ك س ر و مەن رەسەيگە قىزمەت ەتكەن مەرزىمنىڭ ىشىندە ول ميلليوننان ءسال اساتىن اقشا عانا الىپتى. وسى كولەمدەگى اقشانى ول سول مەرزىمنىڭ ىشىندە حانسسەن ف ب ر-دان العان. سوندىقتان بۇل كوپ اقشا بولىپ سانالمايدى. دەمەك، ف ب ر قىزمەتكەرىنىڭ ءوزىنىڭ باسقالار بىلمەيتىن ىشكى ەسەبى بولعان شىعار.
بۇل تەك امەريكالىق ارنايى قىزمەتكە قاتىستى اڭگىمە ەمەس. ولار دا قاراپ جاتقان جوق. رەسەي جاعىنان دا امەريكادا استىرتىن اقپارات جيناپ، جۇمىس ىستەپ جاتقان كوپتەگەن بارلاۋشىلار اشكەرەلەندى. مىسالى، 2010 - جىلدىڭ ماۋسىمىندا ون ءبىر رەسەيلىك «نەلەگال» (جاسىرىن بارلاۋشى) تىڭشىلارى ءبىر ۋاقىتتا ۇستالدى. «نەلەگالداردىڭ» ىشىندەگى مىقتىسى - كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، فوتوگراف حۋان لازارو (ميحايل ۆاسەنكوۆ) ا ق ش قارسى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ قولىنا ءتۇستى. ولاردىڭ بارلىعىن ۇستاپ بەرگەن ولدريچ ەيمس سياقتى رەسەيلىك سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكەرى پولكوۆنيك الەكساندرا پوتەيەۆ بولدى. ول رەسەي سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىندەگى «س» باسقارماسىنىڭ بەسىنشى ءبولىم باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان. پوتەيەۆ شەتەلدەردەگى استىرتىن بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ ءبارىن بىلەتىن بولعان. الدىڭعى جىلى ماۋسىم ايىندا اسكەري سوت پوتەيەۆكە وتانىن ساتقان دەگەن ايىپ تاعىپ، 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا ۇكىم شىعاردى.
قايىرجان تورەجان
«ايقىن» گازەتى. 2013
