جۇزدەن اسا كولىگى، بىرنەشە ەلدە رەزيدەنتسياسى بار: ءشول دالانى دۋبايعا اينالدىرعان تۇلعا جايلى نە بەلگىلى؟
دۋباي - الەمدەگى ەڭ جىلدام دامىپ كەلە جاتقان قالالاردىڭ ءبىرى. ءبىراق بۇل جەردە بىرنەشە جىل بۇرىن جەرگىلىكتى حالىق ازىق ءۇشىن ءتۇرلى كاسىپتىڭ كوزىن تاپقان شولدەگى شاعىن ەلدىمەكەن بولعان.
دەسە دە وسى ءشولدىڭ ورنىندا از ۋاقىتتا جارقىراعان ءزاۋلىم عيماراتتار، ءساندى قوناقۇيلەر تۇرعىزىلىپ، ميلليونداعان ءتۋريستى بار بىرىككەن اراب امىرلىگىندەگى حالىق تىعىز قونىستانعان قالا پايدا بولدى.
Massaget.kz ءتىلشىسى دۋبايدىڭ ءشول دالادان بايلىق پەن ءسان-سالتاناتتىڭ قالاسىنا اينالۋىنا كىمدەردىڭ ۇلەسى بولعانىنا شولۋ جاساپ كوردى.
دۋباي الىپ قالاعا اينالماي تۇرىپ، حالقى نەمەن اينالىسقان؟
دۋباي پارسى شىعاناعى جاعالاۋىندا ورنالاسقان. وڭتۇستىگىندە جانە وڭتۇستىك-باتىسىندا ابۋ-دابي امىرلىگىمەن، سولتۇستىگىندە جانە شىعىسىندا شاردجا امىرلىگىمەن، باتىسىندا پارسى شىعاناعىمەن شەكتەسەدى. مۇندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءبىر كەزدەرى بالىق اۋلاۋمەن، ءىنجۋ-مارجان جيناۋمەن، قايىق جاساۋمەن اينالىسىپ، باتىسقا قاراي باعىت العان ساۋداگەرلەردى تاماق، جاتىن ورىنمەن قامتىعان. ونىڭ ۇستىنە دۋبايدىڭ ءۇندىستانعا گەوگرافيالىق جاقىندىعى ونى تاياۋ شىعىس ايماعىنىڭ ماڭىزدى ورتالىققا اينالدىردى. دۋباي قالاسى ءۇندىستاننان كەلگەن شەتەلدىك ساۋداگەرلەر ءۇشىن ماڭىزدى ايالداما بولدى، ولاردىڭ كوپشىلىگى ۋاقىت وتە كەلە وسى قالاعا قونىستانۋدى ۇيعارعان.
دۋباي بيلىگىنە اعىلشىندىقتاردىڭ قانداي قاتىسى بار؟
دۋباي قالاسىنىڭ نەگىزىن XVIII عاسىردىڭ سوڭىندا باني-ياس تۇقىمى قالاعان. الايدا XIX عاسىردان باستاپ بۇل جەر ۇلى بريتانيانىڭ ىقپالىنا تۇسكەن. ⅩⅩ عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن بيلىك اعىلشىنداردىڭ قولىندا بولىپ، ولار پارسى شىعاناعى ارقىلى تەڭىز تاسىمالىن جانە دۋباي ساياساتىن باسقارىپ وتىرعان. شەتەلدىكتەردىڭ ۇستەمدىگىنە قاراماستان دۋباي تۇرعىندارى مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن ساقتاپ قالعان.
دۋبايدى تىعىرىقتان شىعارعان كىم؟
دۋباي 1930-جىلدارعا دەيىن ءىنجۋ-مارجان ەكسپورتتاۋمەن تانىمال بولدى. الايدا كەيىن قالانىڭ ءىنجۋ-مارجان ونەركاسىبى شىعىنعا ۇشىرادى. وسىلايشا، حالىق پارسى شىعاناعىنىڭ باسقا بولىكتەرىنە قاراي قونىس اۋدارا باستادى. دۋبايدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى قالاعا اينالۋىنا ۇلەس قوسقان ءامىرشىنىڭ ءبىرى شەيح سايد وسى تۇستا بالاما تابىس كوزدەرىن ىزدەۋگە ءماجبۇر بولعان. وسىلايشا، ول شەتەلدىك ساۋداگەرلەردى تارتقىسى كەلىپ، سالىقتى ەداۋىر تومەندەتكەن.
1971-جىلى دۋباي امىرلىگى ابۋ-دابي امىرلىگىمەن جانە باسقا 5 امىرلىكپەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىن قۇردى. ال ءبىر كەزدەرى بيلىكتى باسقارعان ۇلى بريتانيا 1971-جىلى پارسى شىعاناعى ايماعىنان كەتتى. كەيىن، ياعني 1973-جىلى دۋباي ۆاليۋتاسى رەتىندە ديرحام قابىلداندى.
دۋبايدىڭ ءبىرىنشى ءامىرى تۋرالى نە بەلگىلى؟
راشيد يبن سايد ال ماكتۋم - دۋباي شەيحى سايد يبن ماكتۋمنىڭ ۇلكەن ۇلى. جاس كەزىنەن بەرى ول ساياسي، شارۋاشىلىق ىستەرمەن اينالىسا باستاعان. كەيىن 1939-جىلى تاققا مۇراگەر حانزادا بولسا، 1958-جىلى دۋبايدىڭ شەيحى اتاندى.
ونىڭ كەزىندە دۋبايدا العاشقى زاماناۋي ماگيسترال، ال-ماكتۋم كوپىرى، تەڭىز ايلاعى (1967-1972)، دجەبەل اليدەگى ەكىنشى ايلاق، دۋبايداعى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ورتالىعى، دجەبەل-روكتاعى ەركىن ساۋدا ايماعى سالىندى. 1963-جىلى ۇلتتىق بانك قۇرۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. سونىمەن قاتار، وسى ۋاقىت ىشىندە كوپتەگەن حالىقارالىق كومپانيالار قۇرىلدى، سونىڭ ىشىندە Emirates Airlines- ءتى ەرەكشە اتاۋعا بولادى.
اشىق دەرەككوزدە دۋبايداعى ەكونوميكالىق رەفورمالار تۋرالى ونىڭ مىنا ءسوزى تانىمال: «اتام تۇيە مىنگەن، اكەم تۇيە مىنگەن، مەن مەرسەدەسكە ءمىندىم، ۇلىم لەند روۆەرگە مىنەدى، ونىڭ ۇلى دا لەند روۆەرگە مىنەدى، ءبىراق ونىڭ ۇلى تۇيەگە مىنەدى».
دۋبايدىڭ «دۋباي» بولۋىنا ىقپال ەتكەن نەگىزگى كۇش نە؟
راشيد يبن سايد ال ماكتۋم 1958-جىلى اكەسى سايد قايتىس بولعاننان كەيىن تىزگىندى رەسمي تۇردە ءوز قولىنا الدى. دۋبايدا مۇناي 1966-جىلى تابىلا باستادى، ال راشيد پايدانى دۋباي مۇنايىن تاسىمالداۋ ءۇشىن تەرەڭ تەڭىز پورتىن قۇرۋعا باعىتتادى؛ سونىمەن قاتار، مۇنايدان تۇسەتىن كىرىستەر اۋەجاي سالۋعا جانە جاڭا سالالار مەن قىزمەتتەردى قۇرۋعا، سونىڭ ىشىندە مەديتسينالىق كومەكتى جاقسارتۋعا جۇمسالدى.
راشيد ءوز بيلىگى تۇسىندا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى (1971-1990) جانە پرەمەر-ءمينيسترى (1979-90) بولدى. ءبىراق كەيىن دەنساۋلىعى ناشارلاپ، ۇلكەن ۇلى، سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى شەيح ماكتۋمدى مۇراگەرى ەتىپ تاعايىندادى.
مۇحاممەد يبن راشيد يبن سايد ال ماكتۋم - دۋباي امىرلىگىنىڭ بيلەۋشىسى، 2006-جىلدان بەرى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى جانە ۆيتسە-پرەزيدەنتى. ول شەيح مۇحاممەد دەگەن اتپەن دە تانىمال. مۇحاممەد 1949-جىلى 15- شىلدەدە راشيد بين سايد ءال ماكتۋمنىڭ ءۇشىنشى ۇلى بولىپ دۇنيەگە كەلدى.
ول بيلىككە ارالاسا باستاعاننان-اق ساياسي كوشباسشى رەتىندە دۋبايدى الەمدىك دەڭگەيدەگى استاناعا اينالدىرۋدى كوزدەدى. سوندىقتان ءبىرقاتار حالىقارالىق كاسىپورىننىڭ، سونىڭ ىشىندە Emirates اۋەكومپانياسىنىڭ، Jumeirah Group تۋريستىك حولدينگىنىڭ جانە DP World كونگلومەراتىنىڭ باستاۋىندا تۇردى.
شەيح مۇحاممەد دۋبايداعى ەڭ بيىك عيمارات بۋردج حاليفانىڭ قۇرىلىسىن جەكە ءوزى باقىلاعان.
دۋبايدىڭ دامۋىنا بىردەن-ءبىر اتسالىسقان شەيح مۇحاممەدتىڭ الەمدەگى ەڭ باي، تانىمال بەس شەيحتىڭ قاتارىندا ەكەنى تۋرالى دا دەرەكتەر بار.
ال اشىق دەرەككوزدە ونىڭ ۇلى بريتانيدا 140 ميلليون دوللاردىڭ جىلجىمايتىن مۇلكىنە، موناكادا 308 ميلليون دوللاردىڭ پەنتحاۋسىنا يە ەكەنى، يتاليا، فرانسيا، ا ق ش، تاعى باسقا ەلدەردە رەزيدەنتسيالارى بارى، 100 اۆتوكولىگى، ونىڭ ىشىندە بىرنەشە Mercedes ،Rolls-Royce كولىكتەرى بار ەكەنى، ءتىپتى دۋبايداعى ەڭ ۇلكەن ياحتالاردىڭ ءبىرى وعان تيەسىلى ەكەنى ايتىلادى.
