جيرەنشەنىڭ حاننىڭ قىزىن قالاي العانىن بىلەسىز بە؟
استانا. قازاقپارات - ءاز جانىبەك جاياۋ مال قاراپ جۇرگەن بالاعا كەز بولادى. - شىراعىم، ەلسىز جەردە نەعىپ ءجۇرسىڭ؟، - دەپ سۇرايدى.
- جالعىز تۇيەمنەن كوز جازىپ قاپ، سونى ىزدەپ ءجۇر ەدىم، - دەپ جاۋاپ بەرەدى بالا.
- تۇيەڭدى تۇساپ قويساڭ بولماي ما؟
- تۇيەمنىڭ تۇساۋى ءولىپ قالىپ ەدى، - دەيدى بالا. ول اكەم ءولىپ قالىپ ەدى دەگەن ءسوزى ەكەن.
- بالام، ءبىز قاي ۇيگە قونامىز؟
- ءبىر قوي جەيمىن دەسەڭىزدەر، قاي ءۇي بولسا دا قونا بەرەسىزدەر! ەكى قوي جەيمىن دەسەڭىزدەر، ءبىزدىڭ ۇيگە قوناسىزدار، - دەيدى بالا. حاننىڭ قاسىنداعىلار:
- مىناۋ ءبىر مىرزا بالا ەكەن، وسىنىڭ ۇيىنە قونايىق، - دەيدى. كەلگەن سوڭ بالا ءبىر بۋاز ساۋلىقتى جەتەكتەپ كەلىپ «يللاهي امين!» دەگەندە: «شىراعىم، بويداق قوي جوق پا؟ - دەپ ەسكەرتەدى حان.
- مەن بويداق قويدىڭ جوعىن مانا دالادا ايتپاپ پا ەدىم؟ ەكى قوي جەسەڭىزدەر، ءبىزدىڭ ۇيگە قون دەگەنىم وسى ەمەس پە ەدى؟، - دەيدى بالا.
قوناقتار جاۋابىنا قايران قالادى.
ءبىر كۇندەرى ءاز جانىبەك حان قىرىق ءۋازىرىن جيىپ الىپ: «ماعان وتىرىك پەن شىننىڭ اراسى نەمەن ايىرىلادى، سونى تاۋىپ بەرىپ قالاعاندارىڭدى الىڭدار. تابا الماساڭدار، باستارىڭدى الامىن، ويلانۋعا قىرىق كۇن مۇمكىندىك بەردىم»، - دەپتى. ۋازىرلەرى قىرىق كۇن ويلاپ، تابا الماپتى، قىرقىنشى كۇن بولعاندا حان ۋازىرلەرىنە «وتىرىك پەن شىننىڭ اراسىن نەمەن ايىرا الاتىنىن تاپتىڭدار ما؟» - دەيدى. «جوق، تاقسىر، تابا المادىق»، - دەپتى ۋازىرلەرى. حان «باستارىڭدى الارمىن» دەپ قاهار قىلعاندا اڭگىمە ەستيمىن دەپ جاي كەلىپ وتىرعان جيرەنشە بالا ۋازىرلەرگە:
«اناۋ كۇنى حان حاندىعىمەن باس-باسىڭا ءبىر كۇننەن قىرقىڭا قىرىق كۇن مىللەت بەردى عوي، ەندى وزدەرىڭ تىلەنىپ ەر باسىنا ءبىر-ءبىر كۇننەن مىللەت الساڭدارشى! سوعان شەيىن ءبىرىڭ بولماسا، ءبىرىڭ تابارسىڭدار!» - دەپتى. حان «جارايدى، بۇل بالانىڭ ءسوزى دۇرىس كورىنەدى. مەنىڭ ماقساتىم سەندەردى ءولتىرۋ ەمەس، سىناۋ. اقىلدى بولساڭدار ءارقايسىسىڭنان ءبىر-ءبىر اقىل العانىمدا مەندە قىرىق كىسىنىڭ اقىلى بولار ەدى؛ سەندەردە اقىلدان شاينام جوق. قىرىق كىسىدە جوق اقىل ءبىر كىسىدەن قايدان تابىلا قويسىن! ەر باسىنا قىرىق كۇننەن مىللەت بەردىم»، - دەپ تاعى دا ويلاندىرىپ جىبەرەدى.
حاننىڭ الدىنان شىققان سوڭ ون ەكى جاسار بالا جيرەنشە «بۇل ءسوزدى بىرەۋ بولماسا بىرەۋ بىلەر، سونى ىزدەپ تابامىن» دەپ ايلاپ ەل كەزەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ قورعانى بار شاهارعا دا جەتەدى. قاقپانىڭ اۋزىندا سۇلىكتەي قارا كوك ات مىنگەن، ۇستىنە ساۋىت كيىپ، ساداق اسىنىپ، نايزاسىن جارعا شانشىپ بىرەۋ تۇر ەكەن. وعان سول قاقپادان كىرگەن-شىققان ادامنىڭ ءبارى دە سالەم بەرىسىپ وتەدى. جيرەنشە وعان سالەم بەرمەي، موينىن بۇرماي، كەرەك قىلماي وتە شىعادى. سوندا نايزاسىن جەرگە تىرەپ، ات ۇستىندە شىرەنىپ تۇرعان الگى جىگىت:
«اي بالا، سەنەن باسقا وسى قاقپادان كىرگەن-شىققاننىڭ ەشبىرى سالەم بەرمەي وتپەۋشى ەدى، سەن نەگە موينىڭدى بۇرماي باراسىڭ؟» - دەيدى. «ءبىرىمىز اتتى، ءبىرىمىز جاياۋ، سالەمىمىز كەلىسە مە؟» - دەيدى بالا. «بۇل شاهاردىڭ ءجونىن بۇرىن كورىپ پە ەدىڭ؟ كورىپ-بىلمەگەن جان سياقتى ەكەنسىڭ! كەل، ارتىما مىنگەس تە بىزدىكىنە قوناق بول!» - دەيدى جىگىت.
«ەر توقىمدى اتتىڭ الدىن بىزگە، ارتىن سەندەرگە بۇرىننان بۇيرىق قىلعان جانە «ات يەسى الدىنا مىنەدى» دەگەن ءسوز بار، جۇرتىڭدى جۇر دە كورسەت، جاياۋ-اق بارايىن»، - دەيدى بالا. ول اتتى، بۇل جاياۋ، ۇيىنە ەرتىپ كەپ مەيمانحاناسىنا كىرگىزەدى. اسىن جەپ بولعان سوڭ مىرزا كەلىپ: «ا، قوناعىم، اڭگىمە ايت!» دەيدى. بالا: «ءبىرىمىز جارتى، ءبىرىمىز بۇتىن، اڭگىمەمىز كەلىسە مە؟» دەيدى.
بۇل سوزگە شىداپ وتىرا الماي ءۇي يەسى ۇيالىپ شىعىپ كەتەدى. سۇيتسە الگى جىگىت قىز ەكەن. ەركەك كيىمىن كيىپ، داربازانىڭ الدىندا تۇرىپ، كەلگەن-كەتكەندى سىناۋعا، سىنىنان وتكەن جانعا تيۋگە اتاسىنان رۇقسات الىپتى. ولاي وتكەن، بىلاي وتكەن جولاۋشىنىڭ ءبارى دە مۇنىڭ ايەل ەكەنىن بىلمەي، سالەم بەرۋمەن بولىپتى. تەك جيرەنشە كورگەن جەردەن اتقا وتىرىسىنان ايەل ەكەنىن بىلە قويىپ «ءبىرىمىز اتتى، ءبىرىمىز جاياۋ» دەگەنى «ءبىرىمىز ەركەك، ءبىرىمىز ايەل، قالاي سالەم بەرىسەمىز» دەگەنى ەكەن.
ءوزىنىڭ ايەل ەكەنىن ابدەن تانىعانىن ءبىلىپ «ءبىرىمىز ءبۇتىن، ءبىرىمىز جارتى» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە قىزدىڭ ۇيالىپ تۇرا جونەلگەنى سول ەكەن. «وزىمنەن ءبىلىمى اسقان ءبىر ادام كەز كەلدى، مەنى وسىعان بەرسىن» دەپ قىز اكەسىنە ءسوز سالدىرادى. ونى اتاسى قوش كورىپ، قابىل الادى. جورعا بيە سويىپ جوعارعى ەلدى شاقىرىپ، توبەل بيە سويىپ تومەنگى ەلدى شاقىرىپ، ۇلكەن تاماشا قىلىپ، قىزىن جيرەنشەگە قوسادى.
ەكەۋى قوسىلعان سوڭ جيرەنشە شەشەن «مەن قايتامىن» دەيدى. قالىڭدىعى: «ءسىز قايدا قايتاسىز، اكەمنىڭ مەنەن باسقا ۇلى دا جوق، قىزى دا جوق. اكەم ولگەننەن كەيىن وسى داۋلەت كىمگە قالماق؟ ەسىكتەن تابىلسا، تورگە وزبا دەگەن بار ەمەس پە؟» - دەيدى. وعان جيرەنشە بىلاي دەيدى: «ءاز جانىبەك دەگەن حانىمىز قىرىق ۋازىرىنە: «وتىرىك پەن شىننىڭ اراسىن ايىرىڭدار»، - دەپ قىسىم قىلىپ ەدى. سونى تابا الماي ۋاقىتشا مىللەت الىپ ەدى. مەن سونى بىلۋشىلەر بولار ما دەپ ىزدەپ شىققان ەدىم، - دەيدى.
«وتىرىك پەن شىننىڭ اراسى ءبىر-اق تۇتام جەر. ونىڭ ءمانىسى: كوزبەن كورگەن شىن، قۇلاقپەن ەستىگەن وتىرىك. قۇلاق پەن كوزدىڭ اراسى ءبىر-اق تۇتام عوي. كوزبەن كورگەن انىق، قۇلاقپەن ەستىگەن تانىق ەمەس پە؟» - دەيدى قىز.
جيرەنشە:
- بارەكەلدى، ىزدەگەنىم تابىلدى؛ ەندى مۇنى مەن بارىپ، ءاز جانىبەك حانعا ەستىرمەسەم، قىرىق ۋازىرىن جوق جەردە ءولتىرىپ، قىرىپ تاستار، - دەپ جۇرۋگە ىڭعايلانادى. ونى بىلگەن سوڭ قىز اتاسىنا كىسى سالدىرىپ: «جات جۇرتقا جارالعان مەن ايەل، مىنا كۇيەۋ ەر، ەل جۇرتىنا قايتامىن دەپ جاتىر. ءبىزدى ۇزاتسىن!» - دەپتى. اتاسى قىزىنىڭ ايتقانىن قابىل كورىپ ۇزاتادى. ءسويتىپ ەكى كىسى پانالارلىق ءۇيى جوق جيرەنشە ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنىن بىلەمىن دەپ ءجۇرىپ، قالىڭسىز حاننىڭ قىزىن الادى. حان قىزىنىڭ اقىلىمەن، ءاز جانىبەك حاننىڭ باس ۋازىرى بولدى دەيدى.
ءاز جانىبەكتىڭ قىرىق ۋازىرى حانعا: «جيرەنشەنىڭ قاتىنى سىزگە لايىق كىسى ەكەن، ايەلدىڭ سۇلۋى ەكەن»، - دەپ ماقتاپ، ءوسىرىپ سويلەپ كەلەدى.
سونىمەن ءبىر كۇنى اڭعا شىققاندا حاننىڭ لاشىن قۇسى قاشىپ كەتىپ، جيرەنشەنىڭ ءۇيىنىڭ توبەسىنە كەلىپ قونادى. جيرەنشەنىڭ ايەلى ۇستاپ الىپ تۇلەتىپ-جەلپىنتىپ قويادى. ونى ەستىپ، قۇسىن الۋعا حاننىڭ ءوزى بارادى. جيرەنشە ۇيدە جوق ەكەن، قاتىنى بۇركەنىپ شىعىپ، حانعا قۇستى الىپ بەرەدى. حان قاراسا، قۇسقا توماعا تىگىپ كيگىزىپ، قولعاپ تىگىپ قۇلپىرتىپ، بالاق باۋ ەسىپ جاراستىرىپ قويعان ەكەن. بۇرىن توماعانى، قولعاپتى بۇل جۇرتتا كورگەن-بىلگەن جان جوق ەكەن، جەڭدەرىمەن ۇستاپ، «جۇمساق ءجۇن» دەپ قۇستىڭ اياعىنا ۋىقتىڭ باۋىن تاعادى ەكەن. ۇشقاندا ونىسى ءبىر قۇلاش بولىپ شۇبالىپ اياعىنا ورالىپ جۇرەدى ەكەن. سوندىقتان حان نە قۇسىنا قارارىن دا بىلمەي، نە قاتىنعا قارارىن بىلمەي، اتىنان اۋىپ ءتۇسىپ قالا جازدايدى.
- ءبىز بۇگىن وسىندا قونامىز، - دەيدى حان.
- ۇيدە ەركەك جوعىن كورىپ تۇرسىز. الدا-جالدا ەركەك جوقتا قوناق بولامىن دەسەڭىز، ءبىراز كۇن اراعا سالىپ، ءبىر اينالىپ كەلىڭىز. كىرىمىز بولسا جۋىنىپ، قوناق جابدىعىن حال كەلگەنىنشە دايارلاپ تۇرايىق. جانە جىگىت-جەلەڭمەن كەلمەڭىز؛ كوپ قوناقتى كۇتۋگە شامامىز كەلمەيدى، ءوز باسىڭىز عانا بولسىن! - دەيدى جيرەنشەنىڭ جۇبايى. حان «جارايدى» دەپ، «وڭاشا كەلىڭىز» دەگەنىنە دامەلى بولىپ، كوڭىلى ءوسىپ قايتا بەرەدى. سونىمەن بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ حان جالعىز ءوزى كەلەدى. حان كەلگەن سوڭ ايەل الدىنان شىعىپ، قولتىعىنان سۇيەپ ءتۇسىرىپ، قولىنان ۇستاپ ۇيگە كىرگىزەدى. بار دۇنيەلىگىن جايناتىپ، حاننىڭ زىعىرىن قايناتىپ قويعان ەكەن. كورپە جايۋلى، توسەك سالۋلى، شىمىلدىق قۇرۋلى تۇر.
حاندى وتىرعىزىپ قويىپ، ايەل تاماق جابدىعىمەن اينالىسادى. حان جالعىز ءوزى وتىرىپ وعان-بۇعان كوز سالسا، قاتىننىڭ نارسەسىنىڭ ءبارى كەستەلى ەكەن. جاستىقتا دا، كورپەدە دە، شىمىلدىقتا دا، ورامال، داستارقاندا دا بارىندە دە كەستەمەن تىككەن ءبىر جازۋ بار. ول «بىرەۋدىڭ ەسىگىن قولىڭمەن قاقساڭ، ءوز ەسىگىڭدى بىرەۋ اياعىمەن تەبەر» دەگەن ءسوز ەدى.
حان بۇل سوزگە تۇسىنگەن جوق، ەسى-دەرتى ايەلدىڭ ەتەگىندە، ءناپسىنىڭ جەتەگىندە بولىپ وتىرا بەرەدى.
ۋازىردىڭ ايەلى ءبىر ۋاقىتتا پالاۋ باسىپ، ءارتۇرلى ىدىسقا سالىپ اكەلىپ، حاننىڭ الدىنا قويىپتى. حان بۇرىن پالاۋ جەپ كورمەگەن بولسا كەرەك، ءار ءتۇستى ىدىستا بولعان سوڭ باسقا-باسقا عوي دەپ ءار قايسىسىنان ءبىر-ءبىر الىپ تاتادى. ءبارىنىڭ دە ءدامى بىردەي بولعان سوڭ، «بۇل قالاي» دەپ قايران قالادى.
- تاقسىر-اۋ، ىدىسىنىڭ باسقالىعى بولماسا، ءبارى ءبىر تاماق، - دەيدى
ايەل. حانمەن ءبىراز بىرگە وتىرىپ ءازىلى جاراسقان سوڭ:
- تاقسىر، اس اينىسا، نە تۇزەيدى؟» - دەيدى.
حان: «ماي تۇزەيدى»، - دەيدى.
قاتىن: «ماي اينىسا، نە تۇزەيدى؟» - دەيدى.
حان: «تۇز تۇزەيدى»، - دەيدى.
قاتىن: «تۇز اينىسا نە تۇزەيدى؟» - دەيدى.
حان بالەن دەي المايدى. تاعى دا ايەل: «حالىق اينىسا نە تۇزەيدى؟» - دەيدى.
«حالىق اينىسا، حان تۇزەيدى»، - دەيدى.
«حان اينىسا، كىم تۇزەيدى؟» - دەيدى.
سوندا حان دانەمە دەي الماي، ۇيالعانىنان بەتىنىڭ تەرىن سۇرتە بەرەدى. اقىرىندا ايىبىنا قولىنداعى جۇزىگىن سىيلاپ، حان قايتىپ كەتىپتى.
«الاش ايناسى»
