جىلان جايلى قىزىقتى دەرەكتەر
استانا. قازاقپارات - جەر باسىپ جۇرگەن جۇمىر باستى پەندەلەر ءۇشىن جىلاننان قورقىنىشتى تىرشىلىك يەسى جوق. ونىڭ ادامدى شاعاتىنىنا نەمەسە شاقپايتىنىنا قاراماستان، الاجازداي جىلاننان ۇركىپ جۇرەتىن جۇرتتى كورگەندە، ەزۋىڭىزگە كۇلكى ۇيىرىلەدى.
ءبىراق جانىڭىزدا تۇرعان كىسىنىڭ «جىلان» دەگەن جان داۋسى شىقسا، الگى كۇلكىنىڭ قايدا قالعانىن بىلمەي قالاسىز. وسىندايدا پاكىستادىق 17 جاسار ءبىر قىزدىڭ ۋلى جىلانداردى جاقسى كورەتىنى سونشالىق، وتىز شاقتى باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردى «باعىپ-قاعىپ»، كەشكىلىك ءبىر-ەكى جىلانعا دەنەسىن شاقتىرماسا ۇيىقتامايتىنى ويعا ورالادى. ءبىز سول بالەكەتتىڭ تەرىسىنەن سيپاپ كورۋ تۇگىلى، اتىن اۋىزعا الۋعا قورقامىز. ال جاپوندار ايەلدەرىن تىم جاقسى كورگەندە «جىلانىم مەنىڭ» دەپ ەركەلەتەتىنى قازاقتىڭ قۇلاعىنا تۇرپىدەي تيەرى انىق.
الەمدە يندونەزيا مەن فيليپپيندە عانا كەزدەسەتىن ەڭ ۇلكەن، ەڭ ۇزىن پيتوندار تۋرالى تالاي اڭگىمە بار. كوزبەن كرمەگەن سوڭ، جۇرت سوزىنە سەنەسىڭ. ءۇندىستاننىڭ مادراس ساپاسىنداعى ساياباقتا «جىلاندار پاركى» بار ەكەنىن ەستىگەندە، ءتىپتى ەسىڭىز شىعادى. سەبەبى ونسىز دا جىلانى كوپ ولكەدە قورقىنىشتى ماقۇلىققا دەگەن كوزقاراستىڭ وزگەشەلىگىنە تاڭداناسىڭ. دۇنيە-جۇزىندە تىركەۋگە الىنعان 3000 ءتۇرلى جىلاننىڭ 250 ءتۇرى ءۇندىستاندى مەكەندەيدى. مەملەكەت بۇدان پايدا دا تاۋىپ وتىر. سوندىقتان «قاۋىپتى قازىنالارىن» مەملەكەتتىك قورعاۋعا العان.
دەرەك پەن دايەك:
1846 - جىلى بريتانياداعى تابيعاتتانۋ مۇراجايىنا ءشول دالادا ءولىپ قالعان ەكى جىلان اكەلىنگەن. مۇنداعى قىزمەتكەرلەر جىلانداردى اينەك ىشىنە سالىپ، ەكسپونات رەتىندە قويادى. 1850 -جىلى ناۋرىز ايىندا جىلاننىڭ ءبىرى ءالى ءتىرى ەكەنى انىقتالادى. ونى جىلى سۋعا سالعاندا ءتىرىلىپ كەتكەن.
1960 - جىلى برازيليادا ۇزىندىعى - 3،45 مەتر، سالماعى 227 كيلو كەلەتىن جىلان ۇستالعان. بۇل - الەمدەگى رەكوردتار قاتارىنا جاتادى.
نەپالدىڭ وڭتۇستىگىندە ۇزىندىعى 4 مەتر كەلەتىن پيتون توعىز جاسار قىزدى بۋىندىرىپ، جۇتا باستاعان. ارادا جارتى ساعات وتكەندە اتا-انالارى اجداهاعا جارتىلاي جەم بولعان قىزدى كورەدى. پيتوندى ۇرىپ ولتىرگەن ولار وڭەشكە جارتىلاي ەنگەن قىزدىڭ دەنەسىن سىرتقا شىعارىپ العان. ابىروي بولعاندا قىز ءتىرى قالادى.
جىلاندى قورعاۋعا الۋدىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان بار. بۇل دەگەنىڭىز ءبىرسىپىرا مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق بايلىعى، تولاعاي تابىس كوزى. مىسالى، ۆەتنامدا جىلاننىڭ 300 گە جۋىق ءتۇرى بار. ولاردان قورعانۋدى جاقسى مەڭگەرگەن جەرگىلىكتى حالىق ۋدىمەديسينا ورتالىقتارىناتاپسىرىپ، ەتىن تاماققا پايدالانادى. ەل ىشىندە 5 پيتومنيكتەونداعان مىڭ جىلان باعىلادى. ۋاقتىلى جىينالىپ تۇراتىن ۋاستما، رەۆماتيزم،راديكۋليت، قان قىسىمىن تومەندەتەتىن، جۇيكەنى تىنىشتاندىراتىن ءدارى-دارمەك جاساۋعاپايدالانىلادى. سونداي-اقونكولوگيالىق جانە راك اۋرۋلارىن ەمدەۋدە دە مۇنىڭ اسەرى كۇشتى.
اعىلشىندىق ازامات دەرەك گروۋۆ ۇيىندە جىلان وسىرۋمەن اينالىسقان. ول ءيت پەن مىسىق ۇستاۋدان اناعۇرلىم ءتيىمدى كورىنەدى. ءار جىلاندى 300 دوللاردان ساتاتىن دەرەك مىرزا تۇرمىسىن تۇزەۋدىڭ دە جولىن تاۋىپتى. وسى تەكتەس «بيزنەس جاساۋدىڭ» ورتالىعى ت م د ەلدەرى اراسىندا تۇرىكمەنستاندا قىزىپ تۇر. بۇل ەلدە جىلىنا 150 گە جۋىق ادامدى جىلان شاعادى. وسىعان بايلانىستى ۋلى جىلانداردى زەرتتەۋ ورتالىعىندا ادامدى ولىمنەن الىپ قالۋ ماقساتىنداعى عىلىمي ىزدەنىستەر جىل بويىنا جۇرگىزىلسە، ەكىنشى جاعىنان ۋدى ەمگە پايدالانۋ اسەرىنە تاجىريبە جاسالادى.
كوبرانىڭ ۋى گيپەرتونيا مەن اسقازان جاراسىن جازۋعا كومەكتەسەتىنى دالەلدەنگەن. تاللين حيمفارم زاۋىتىنا، رەسەيدەگى ومۋتنينسك حيميا زاۋىتىناجىبەرىلەتىن ۋ ءال-ازىر تۇتىنۋشىسىن كەڭىنەن تابا الماۋدا. «تۇرىكمەن-ينتورگ» فيرماسى ىشكى رىنوكتا «ءوتىمسىز تاۋاردى» شەتەلدەرگەشىعارۋ ءۇشىن جانتالاسىپ جۇمىس ىستەۋدە. ءيا، جىلاننىڭ ۋى وتە قىمبات. سول سەبەپتەن بولار، رەسەيدە جىلان ساتۋ بيزنەسى شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن. ال ورتا ازيا ەلدەرىندە بۇل بيزنەستىڭ قارقىنىن ەشتەڭەمەن سالىستىرا المايسىز. ناقتى الۋشىنى تابا الماعان الىپ ساتارلار قاپ-قاپ جىلانداردى كوشەگە تاستاپ كەتكەن جاعدايلار دا ۇشىراسادى ەكەن.
دەرەك پەن دايەك:
يراندىق فارامارزا دەگەن ازامات ءۇش ايدا 1000 جىلان ۇستاپ، كارادجا قالاسىنداعى فارماسەۆتيكا ورتالىعىنا تاپسىرىپ، مول اقشاعا كەنەلگەن. ءار كوبرانى 150 سەنتتەن ساتقان.
گۆينەيدەگى لابە قالاشىعىنداعى اۋرۋحاناعا ءجۇزىم ءوسىرۋشى جاس جىگىت اسقازانىندا مۇزداي ءبىر نارسە قوزعالاتىنىن ايتىپ، شاعىمدانا كەلگەن. رەنتگەنگە تۇسىرگەندە دارىگەرلەر جىگىتتىڭ اسقازانىندا ۇزىندىعى 25 سانتيمەتر كەلەتىن جىلان جاتقانىن انىقتاعان.
بويىنا ۋ جينامايتىن جىلاننىڭ اسقازانعا قالاي تۇسكەنى ءتىپتى قىزىق. ءتۇس كەزىندە جۇزىمدىك اراسىنا جاتا كەتىپ، كوز شىرىمىن الىپ جاتقاندا، ونىڭ اۋزىنا جىلان كىرىپ كەتكەن.
قازاقستاندا جىلان اۋلاۋ بيزنەسى ناركوتيك تاسىمالداۋمەن سالىستىرعاندا ايدالادا قالادى. قازاقستاندا 5 تۇقىمداسقا جاتاتىن: سوقىر جىلاندار (1 ءتۇرى)، ايدعارلار (2 ءتۇرى)، سارىباس جىلاندار (12 ءتۇرى)، سۇرجىلاندار (2 ءتۇرى)، بوزشا جىلانداردىڭ 18 ءتۇرى بەلگىلى. جىلانداردىڭ كوپشىلىگى قۇرلىقتا، ادەتتە، قالىڭ ءشوپ وسكەن جەرلەردە، اعاش باسىندا، ءشولدى ايماقتاردا، كەيبىر تۇششى سۋلار مەن تەڭىز، مۇحيتتاردا تىرشىلىك ەتەدى.
ەلىمىزدە ءشولدى، شولەيتتى جەرلەر مەن تاۋ ەتەگىندە، ورمانداردا كەزدەسەتىن بوز جىلاندار، ءشول جانە شولەيتتەگى ايماقتاردا تىرشىلىك ەتەتىن سۇر جىلاندار كەزدەسەدى. سوڭعىسىنىڭ كوبىنەسە شەگىرتكەلەرمەن قورەكتەنەتىنىن ەسكەرسەك، بۇلاردى كوبەيتۋ ءتيىمدى سەكىلدى. وتە سيرەك كەزدەسەتىن قارا جىلان عانا ۋلى كەلەدى. بۇرىن تەرمەز، كۋشكا، بىشكەك، تاشكەنتتە عانا بولعان ۋلى جىلاندار پيتومنيگىن قازاقستاندا دا سالىپ، مەديسيناعا اسا قاجەتتى ءونىم جاساۋدى جولعا قويۋ قاجەت. «قىزىل كىتاپقا» ەنىپ ۇلگەرگەن باۋىرىمەن جورعالاۋشىلارعا ادامنىڭ تىكەلەي قامقورلىعى بولماسا، ولاردى وزدىگىنەن ساقتالىپ قالادى دەۋ - قاتەپىكىر. ەندەشە، ۇيگە كىرگەن جىلاننىڭ باسىنا اق قۇيىپ شىعاراتىن حالقىمىز جاز جايلاۋدا نەمەسەاۋلاسىندا كەزدەسەتىن جىلانداردى ولتىرمەي، ول دا ەلدىڭ بايلىعى ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. تەك جىلاننىڭ شاعىپ الۋىنان ساق بولعان ءجون. ال كەزدەيسوق قاتەرگە تاپ بولعاندا، مىنا جاعدايلار جادىڭىزدا ءجۇرسىن.
* جىلاندى كورسەڭىز، ونى ولتىرمەڭىز. كەزدەيسوق شاعىپ العان جاعدايدا: قولدى نە اياقتى شاققاندا سول جەردەن جوعارىراق قىسىپ تاڭىپ تاستاعان دۇرىس. سودان سوڭ جەدەل اۋرۋحاناعا جەتكىزۋ كەرەك.
* ونداي مۇمكىندىك جوق جاعدايدا، جارانى سپيرتپەن نەمەسە اراقپەن جۋىپ، پىشاقتىڭ نەۇستارانىڭ ءجۇزىن وتقا قىزدىرىپ الىپ شاققان جەردىڭ ەتىنە باتىرماي، بەتىن عانا ءتىلۋ كەرەك. سونان سوڭ قاندى سىعىپ شىعارعان دۇرىس. ەگەر ادامنىڭ اۋزىندا جارا جوق بولسا، قاندى سورىپ الىپ تۇكىرىپ تاستاۋعا بولادى. جىلان شاققان كىسىنى مۇمكىندىگىنشە قوزعاماي، توسەككە جاتقىزۋ كەرەك. دەنەدە قالعان ۋدى شىعارىپ، جۇرەك جۇمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ىستىق شاي نەمەسە كوفە بەرۋ كەرەك.
جىلان - وتە سۋىق جاندىك. ونىڭ جىلجىپ كەلە جاتقانىن ەستۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. ۋلى جىلانداردىڭ ۇستىڭگى جاقتارىندا ۋ اعاتىن وزەكشەسى بار ۋلى تىس ورنالاسقان. سول تىستەر دەنەگە تيگەن بويدا ۋدى اعزاعا جىبەرەدى. ونىڭ سەسى تالايدى ىقتىرادى. سوندىقتان دا بولار، اۆستراليا، ورتالىق افريكا ابوريگەندەرى، ەجەلگى گرەكيالىق فەسساليستەر، سولتۇستىكامەريكالىق ۇندىستەر اتا-تەگىن جىلاندار دەپ ەسەپتەيتىن كورىنەدى. سوندىقتان جىلانعا اسا قۇرمەتپەن قارايدى.
جىلاننىڭ ۋى بۇگىنگى مەديسينادا دا قىمباتتقا باعالانادى. مىسىرلىقتار جىلان ۋىنان ءتۇرلى ءدارى-دارمەكتەردى جاساۋدى ەرتە كەزدەن بىلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا مىسىرداعى سۋەسك ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇزاق، قاجىرلى ەڭبەكپەن جىلان ۋىنىڭ حيمييالىق قۇرامى زەرتتەلىپ، تاڭعالارلىق جاڭالىقتار شىلعان. قىتايدا دا ەجەلدەن پايلانىلىپ كەلەدى. ۋدان جاسالعان دارىمەن راكتى، بەلسىزدىكتى، قانت ديابەتىن ەمدەۋگە، قان توقتاتۋعا، قان قىسىمىن قالىپقا كەلتىرۋگە بولادى دەپ ەسپتەيدى دارىگەرلەر. ХVII عاسىردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ىزدەنىستەر جىلاننىڭ ۋىن كادەگە اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. ءتىلىن سۋماڭداتقان جىلان سيمۆولى XVI عاسىردان باستاپ قولدانىسقا ەنگەنى دە تەگىن ەمەس.
ەندى جىلان جىلى جايلى بىرەر ءسوز. ۇيگە كىرگەن جىلاندى اق قۇيىپ شىعارىپ سالاتىن جىلاندى حالقىمىز جاماندىققا دا جورىماعان. «جىلان جىلى جايلى بولادى» دەگەن ءسوز دە سودان قالسا كەرەك. ونىڭ تىرشىلىگىنە قايران قالعان دا قازاق. جەلماياسىنا ءمىنىپ «جەرۇيىق» ىزدەگەن اسانقايعىنىڭ «اياعى جوق، قولى جوق، جىلان قايتىپ كۇن كورەر...» دەۋى دە ويعا قالدىرادى. ءبىراق 12 جىلدا ءبىر كەلەتىن جىلان جىلىن ساتسىزدىككە جوريتىندار بار.
دۋاناباي جولداسبەك
«ايقىن». 2013
