جەتىسۋ جاۋھارلارى: ەشكىولمەس پەتروگليفتەرى
جەتىسۋ وبلىسىندا بىتىك تاستار مەن ەجەلگى قورىمداردىڭ ۇلكەن شوعىرى بار. قازىر عىلىمي نەگىزدەلىپ، تاريحي مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن تابيعي نىساندار تۋريستەردىڭ كوزايىمىنا اينالىپ وتىر.
بۇل قاتاردا ەشكىولمەس جوتاسى ماڭىنداعى پەتروگليفتەردى ايتۋعا بولادى،- دەپ حابارلايدى Kazinform.
اتاۋى ايتىپ ۇرعانداي، ەشكىولمەس جوتاسى ەجەلگى زاماننان مالعا جايلى اتاقونىس بولعان مەكەن. ءشوبى شۇيگىن، قىسى جايلى شاتقال كوشپەلى وركەنيەتتىڭ تىرشىلىك ەتەر تىرەك ورتاسى عانا ەمەس، ەجەلگى ادامداردىڭ تۇرمىس-سالتىنان دا حابار بەرەتىن كيەلى ورىنعا ۇقسايدى. قازىر عىلىمي نەگىزدەلىپ، «ەشكىولمەس پەتروگليفتەرى» دەگەن اتاۋعا يە بولعان اۋماق 1998-جىلى «يۋنەسكو الەمدىك مۇرا نىساندار» ءتىزىمىنىڭ «ارالاس (مادەنيەت+تابيعات) ساناتىنا» قوسىلىپ، ارنايى قورعاۋ مارتەبەسىن يەلەنگەن.
بۇل جۇمىستىڭ باسىندا الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى تۇر. ال شاتقالداعى ەجەلگى وركەنيەتتىڭ ءىزىن العاش رەت 1970-جىلى گەولوگ ليۋدميلا سكرىننيك تاپقان ەكەن. كەيىننەن، 1982-جىلى اكادەميك الەكساندر مارياشيەۆ باستاعان اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى رەسمي زەرتتەۋ جۇمىسىن باستاپ، ەشكىولمەس جوتاسىندا تەك تاسقا بادىزدەلگەن سۋرەتتەر عانا ەمەس، وتە ەرتە كەزەڭدەگى قورىمدار مەن ىرىم راسىمدەرى جاسالاتىن ورىنداردىڭ بولعانىن دالەلدەگەن.
- ەشكىولمەس جوتاسىنىڭ پەتروگليفتەرىندە سكيفتىك- سىبىرلىك اڭ ءستيلى ءداستۇرىنىڭ پايدا بولۋى اناعۇرلىم اشىق بايقالادى جانە سولتۇستىك-شىعىس جەتىسۋدىڭ تاس ونەرىنىڭ نەگىزگى كوركەمدىك ءداستۇرى كورىنەدى. جارتاستارعا سۋرەت سالۋدىڭ وزىندىك ەرەكشە تاسىلدەرى مەن جەرگىلىكتى ەجەلگى سۋرەتشىلەردىڭ كوركەمدىك بەينەلەۋ ونەرى بولعاندىعى ءسوزسىز. جارتاستارعا گراففيتي-قاشاۋ تەحنيكاسىمەن ويىلىپ سالىنعان، كەيدە 1-2 س م- دەن اسپايتىن كىپ- كىشكەنتاي بەينەلەر اسەمدىگىمەن ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. باسقا دا وسى تيپتەگى ەسكەرتكىش-تەرگە قاراعاندا مۇنداعى جارتاس ونەرى - وسىنداي ەرەكشەلىكتەرگە اناعۇرلىم باي جانە الۋان ءتۇرلى، ەشكىولمەس عيباداتحاناسىنىڭ سۋرەتتەرى سانى جاعىنان الەمگە تانىمال تامعالىتاس كەشەنىنەن اسىپ تۇسەدى، - دەپ جازىلعان سول كەزدەگى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەرى جازعان عىلىمي ەسەپتەردەگى مالىمەتتەردە.
ەشكىولمەس تاۋ جوتاسى تالدىقورعان قالاسىنان 30 شاقىرىم قاشىقتىقتا، وڭتۇستىك باعىتقا قاراي 1 ساعاتتىق جەردە سوزىلىپ جاتىر. تاۋ باۋرايىندا كىشىگىرىم 24 شاتقال بار ەكەن. ارحەلوگتار بۇل ماڭنان تابىلعان وركەنيەت ىزدەرىن كەشەندى ەسكەرتكىشتەر توبىنا قوسادى. ءار تۇستاعى قازبا جۇمىستارى جەرلەۋ ورىندارىن، قورعانداردى، قورعانداردىڭ ماڭىنا قويىلعان عۇرىپتىق قورشاۋلارىن تاپقان. انىقتالعان تاس مۇسىندەر، بالبال تاستار، جارتاستارداعى سۋرەتتەر مەن تاڭبالارعا قاراپ عالىمدار بۇل ماڭداعى ءبادىز ىزدەرىن ويما جازۋلار توبىنا جاتقىزادى. جالپى، ەشكىولمەس اڭعارىندا قولا داۋىرىنە جاتاتىن 4 مىڭنان استام پەتروگليفتەر ساقتالعان. تاستاعى اڭ، قۇس بەينەسى، عۇرىپتىق تاڭبالار وتە جاقسى ساپادا كورىنەدى.
ەشكىولمەس جوتاسى قازىر ەسكەلدى اۋدانىنداعى تۋريستەردىڭ نازارى اۋعان تارحي مەكەنگە اينالىپ كەلەدى. مۇنداعى ارعىسى ب. ز. د. 2 مىڭجىلدىقتىڭ ەسكەرتكىشىنە جاتاتىن، قولا ءداۋىرى كەزەڭىنە كىرەتىن تابيعي ەسكەرتكىشتەردى تانۋعا دەگەن قاراپايىم جۇرتتىڭ ىقىلاسى ەرەكشە ەكەن. ەندى اۋدان اۋماعىندا كەلۋشىلەرگە جاعداي جاساپ، تۇتاس تۋريستىك كلاستەر قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر.
وسى ماقساتتا كەلەر جىلى ەشكىولمەس پەتروگليفتەرىنە كەلەتىن تۋريستەر ءۇشىن ارنايى مۋزەي ۇلگىسىندە ۆيزيت- ورتالىعى سالىنۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى ەسكەلدى اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە وتكەن تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋى كەزىندە وبلىس اكىمى بەيبىت يسابايەۆ ايتىپ، ۋادە بەرگەن.
- تۋريستەردى تارتۋ ماقساتىندا ارنايى مۋزەي ۇلگىسىندە ۆيزيت- ورتالىعىن سالۋ ءۇشىن ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ، مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارمالارىنا ءبىرىنشى كەزەكتە تاپسىرما بەرىلەدى. ەندى تاريحي- مادەني ەسكەرتكىشتىڭ اۋماعىندا عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، مۋزەيگە اينالدىرۋ ءجۇمىسنا قاراجات قاراستىرۋ كەرەك. ەكىنشىدەن، اۋدان باسشىلىعى دەمالۋشىلارعا ءتيىستى ينفراقۇرىلىم، جول جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بولىگىندە جايلى دەمالىس ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاسايدى، - دەيدى جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەيبىت يسابايەۆ.
اۆتور
ابىلايحان جۇماشيەۆ
