جاپونيا ەلشىسى: توكيونىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىندا قازاقستاننىڭ ءرولى ارتىپ كەلەدى

وندا ديپلومات ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق، «ورتا ءدالىزدى» دامىتۋ، بيزنەس باستامالار، كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەسى جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ بويىنشا بىرلەسكەن كۇش-جىگەر تۋرالى اڭگىمە ءوربىتتى. سونداي-اق توكيونىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىندا قازاقستان ءرولىنىڭ ارتۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.

- قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ 18-20-جەلتوقساندا جاپونيادا بولادى. بۇل ساپار بارىسىندا قانداي نەگىزگى تاقىرىپتار تالقىلانادى؟

- جاپونيا مەن قازاقستان زاڭ ۇستەمدىگىنە نەگىزدەلگەن ەركىن جانە اشىق حالىقارالىق ءتارتىپتى ساقتاۋ ءارى نىعايتۋدا ستراتەگيالىق سەرىكتەستەر سانالادى. سونىمەن قاتار، ەكى تاراپ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق، ەنەرگەتيكا، تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالار جانە ەكولوگيا ماسەلەلەرى سياقتى كەڭ اۋقىمدى سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتىپ كەلەدى. بۇل ساپار قازىرگى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتا تۇسەدى. ساۋدانى كەڭەيتۋ جانە ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋ باستامالارى تالقىلانادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق، حالىقارالىق جاعداي مەن وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كۇش-جىگەر تۋرالى پىكىر الماسادى.

قازاقستان مينەرالدى رەسۋرستارعا باي جانە ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كولىك-لوگيستيكالىق حابى رەتىندە دامۋدىڭ تاريحي مۇمكىندىگىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. «ورتا ءدالىز» كولىك-لوگيستيكالىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ ارقىلى ورتالىق ازيا ىشىندە جانە ودان تىس جەرلەردە كولىك بايلانىستارىن جاقسارتۋ، سونداي-اق ترانسكاسپي حالىقارالىق باعىتىن قوسا العاندا، جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن نىعايتۋ دا وتە ماڭىزدى.

- «ورتالىق ازيا + جاپونيا» سامميتى اياسىندا وتەتىن بيزنەس-فورۋمدا قاي تاقىرىپتار تالقىلانادى؟

- بيزنەس-فورۋمدا كەلەسى باعىتتار قاراستىرىلادى:

1. كولىك جانە لوگيستيكا؛

2. ەنەرگەتيكا جانە ونەركاسىپ سالالارىندا «جاسىل» شەشىمدەردى ەنگىزۋ؛

3. سيفرلاندىرۋ پروتسەستەرىن ىلگەرىلەتۋ.

سونىمەن قاتار، جاپون جانە قازاقستاندىق كومپانيالار اراسىندا ناقتى ءوزارا تۇسىنىستىك جونىندەگى ونداعان مەموراندۋمعا قول قويۋ ەسكەرىلگەن.

- جاپونيا - «ورتالىق ازيا پليۋس» ديالوگ فورماتىن باستاعان العاشقى ەل. «ورتالىق ازيا + جاپونيا» پلاتفورماسىنىڭ قازاقستان ءۇشىن ماڭىزى قانداي؟ بۇل ىنتىماقتاستىقتان قانداي ناقتى ناتيجەلەر كۇتۋگە بولادى؟

- 2004-جىلى ورتالىق ازيانىڭ تاۋەلسىز جانە تۇراقتى ايماق رەتىندە دامۋى ءۇشىن وڭىرىشىلىك ىنتىماقتاستىق وتە ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنە وتىرىپ، سونداي-اق قازاقستاننىڭ بەلسەندى قولداۋىمەن، جاپونيا ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان بىرەگەي «ورتالىق ازيا + جاپونيا» فورماتىنا باستاما كوتەردى. وسى ديالوگتىڭ العاشقى وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ دەلەگاتسيانى باستاپ، سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رەتىندە قاتىسقان ەدى.

سودان بەرى 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى بۇل ديالوگ فورماتى جاپونيا مەن ورتالىق ازيا اراسىندا بەرىك بايلانىستى ورناتىپ، كوپتەگەن ساياسي ديالوگتى وتكىزۋگە ىقپال ەتتى.

وسى كەزەڭدە ورتالىق ازيا تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋعا قول جەتكىزدى جانە ونىڭ ەۋروپا مەن ازيانى جالعايتىن ساۋدا جولى رەتىندەگى ماڭىزدىلىعى ودان ءارى ارتا ءتۇستى. ەندى «ورتالىق ازيا + جاپونيا» ديالوگى مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندە العاش رەت وتكىزىلمەك. جاپونيا ورتالىق ازيامەن قارىم-قاتىناسىن ودان ءارى نىعايتۋعا مۇددەلى.

- قازاقستاندىق ماماندار ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن، تاعىلىمدامالاردى جانە اكادەميالىق ءوزارا الماسۋلاردى كەڭەيتۋ جوسپارى بار ما؟

- شەتەلدە وقۋ مۇمكىندىكتەرىن قوسا العاندا، قازاقستاندىق ماماندار ءۇشىن اكادەميالىق الماسۋ باعدارلامالارىن تەك ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى عانا ەمەس، سونداي-اق جاپونيا ۇكىمەتى دە ۇيىمداستىرادى.

جاپونيا ۇكىمەتى، ياعني ءبىلىم، مادەنيەت، سپورت، عىلىم جانە تەحنولوگيا مينيسترلىگى (MEXT) جىل سايىن قازاقستاندىقتارعا ارنالعان ءارتۇرلى ۇكىمەتتىك ستيپەنديا باعدارلامالارىن ۇسىنادى.

وسىنداي باعدارلامالاردىڭ ءبىرى - MEXT- تىڭ «تاعىلىمداماشى-زەرتتەۋشى» جوباسى. بۇل تۇرعىدا زەرتتەۋشىلەرگە جاپونيادا عىلىمي قىزمەت جۇرگىزۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى. MEXT- ءتىڭ «مۇعالىمدەر تاعىلىمداماسى» باعدارلاماسى تاجىريبەلى مۇعالىمدەرگە جاپونيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە كاسىبي دەڭگەيىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان.

جاس كوشباسشىلار باعدارلاماسى قازاقستاندا مەملەكەتتىك لاۋازىمداردى اتقاراتىن كادرلار اراسىنان جاس كوشباسشىلاردى دايارلاۋ ءۇشىن شەتەلدە وقۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار، قازاقستاندا جاپون ءتىلىن ۇيرەنەتىندەر سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. بيىل استانا مەن الماتىدا وتكەن جىل سايىنعى جاپون ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ تەستىلەۋىنە (JLPT) قاتىسۋشىلار سانى رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاندىقتاردىڭ جاپونياعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتۋىن، سونداي-اق قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر، ماماندار مەن عالىمدار ءۇشىن زەرتتەۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ تەك ەۋروپا مەن ا ق ش- تا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار جاپونيادا دا قامتاماسىز ەتىلگەنىن كورسەتەدى.

ەكى ەل اراسىنداعى اكادەميالىق الماسۋ باعدارلامالارى بولاشاقتا ودان ءارى كەڭەيە تۇسپەك.

- جاپونيا مەن قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىندە ورتاق ۇستانىمدى جاريالادى. بۇل سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى قانداي جوبالار ودان ءارى نىعايتا الادى؟

- يادرولىق سىناقتار وتكىزىلگەن قازاقستاندا ادامداردىڭ كوبى ءالى كۇنگە دەيىن رادياتسيانىڭ سالدارىنان زارداپ شەگىپ جاتىر. جاپونيا - سوعىس كەزىندە اتوم بومباسىنان زارداپ شەككەن جالعىز ەل. جيناقتالعان تاجىريبەسى مەن بىلىمىنە سۇيەنە وتىرىپ، جاپونيا بەلسەندى تۇردە ءوز كومەگىن ۇسىنىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە مەديتسينالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە مامانداردى دايارلاۋدا قولداۋ كورسەتۋ ەسكەرىلگەن.

جاپونيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى يۆايا تاكەشيدىڭ بيىلعى تامىز ايىنداعى ساپارى بارىسىندا يادرولىق سىناقتان زارداپ شەككەندەردى قولداۋ ءۇشىن مەديتسينالىق جابدىقتار جەتكىزىلەتىنى جاريالاندى. مۇنىمەن قوسا، حيروسيما، ناگاساكي جانە اباي وبلىسى اراسىندا يادرولىق سىناقتان زارداپ شەككەندەرگە كومەكتەسۋ جونىندە ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتىلعان.

جاپونيا مەن قازاقستان بۇۇ قارارى ارقىلى يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتتى. اتاپ ايتقاندا، جاپونيا حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى تۋرالى قازاقستان باستاماشىلىق ەتكەن قاراردى بىرلەسىپ قولدادى.

ال قازاقستان جاپونيانىڭ يادرولىق قارۋدى جويۋ تۋرالى قارارىن قولدادى. وسى تۇرعىدا ەكى ەل دە ءوزارا قولداۋعا نەگىزدەلگەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتىپ كەلەدى.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى