«جاسىل قاعاز» جاھاندى قالاي جاۋلادى

قىسقا مەرزىمگە ءتيىمدى امال
اۋەلى تەڭگە باعامىن تۇراقتاندىرۋعا قاتىستى قانداي ءىس-شارالار جاسالعانىنا توقتالايىق. دوللار قۇنى وسكەلى ۇلتتىق بانك ءتوراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ تەڭگە باعامىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن 16-قاراشادان باستاپ 1 ميلليارد دوللارعا ينتەرۆەنسيالار جاسالعانىن مالىمدەدى.

بۇعان قوسا بازالىق مولشەرلەمەنى 15,25 پايىزعا دەيىن ارتتىردى. سەبەبى ازىق-تۇلىك قىمباتتاماعانىمەن، باسقا تاۋارلاردىڭ باعاسى وسكەنى بىلىنگەن. دەسەك تە، اتالعان امالدار بۇعان دەيىنگى جىلداردا دا اراگىدىك قولدانىلىپ كەلگەنى ەستە. ياعني، دوللار وسكەن ساتتە جاسالاتىن قالىپتى ارەكەتتەر.

ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆتىڭ ايتۋىنشا، ينتەرۆەنتسيا جاساۋ ەكىجاقتى تۇسىنىك بەرەدى. سوندىقتان ۇلتتىق بانك ارەكەتىنىڭ دۇرىس- بۇرىستىعىن سارالاۋدىڭ قاجەتى جوق.

- قازىر ۇلتتىق بانك ينتەرۆەنتسيا جاساۋ ارقىلى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامىنا ىقپال ەتۋگە تىكەلەي ارالاسىپ وتىر. وسىلايشا، ۆاليۋتا باعامىنداعى تۇراقسىزدىقتى توقتاتۋعا كۇش سالۋدا. دەگەنمەن ينتەرۆەنتسيا جاساۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىمەن قاتار كەمشىلىكتەرى دە بار. اۋەلى ارتىقشىلىقتارىنا توقتالساق.

بىرىنشىدەن، باعانىڭ تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتەدى. ۆاليۋتا باعامىنىڭ كۇرت اۋىتقۋى ينفلياتسيانى كۇشەيتەتىنىن بىلەمىز. كوبىنە ءبىز سەكىلدى يمپورتقا تاۋەلدى ەلدەر قىمباتشىلىقتى بولدىرماس ءۇشىن وسى تاسىلگە جۇگىنەدى.

ەكىنشىدەن، ينۆەستورلاردىڭ سەنىمدىلىگى. ۆاليۋتا باعامىن تۇراقتى ەتۋگە تىرىسۋ شەتەلدىك جانە وتاندىق سالىمشىلارعا جايلى ورتا ۇسىنادى.

ۇشىنشىدەن، سىرتقى قارىزدى باسقارۋعا سەپتەسەدى. ەگەر مەملەكەت قارىزىن شەتەلدىك ۆاليۋتادا وتەيتىن بولسا، ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعى قارجىلىق جۇكتەمەنى ازايتادى، - دەيدى ساراپشى.

دەگەنمەن ىسقاقوۆ كەمشىلىكتەر دە بولاتىنىن جاسىرمادى. ەڭ الدىمەن ۇزاقمەرزىمدى ينتەرۆەنتسيا رەزەرۆتەردىڭ سارقىلۋىنا اكەلەدى. مىسالى، وسى جولى 1 ميلليارد دوللارعا جاسالعان ينتەرۆەنتسيا - ۇلتتىق قور قاراجاتى. ەگەر ءداستۇرلى تۇردە جالعاسا بەرسە، قورعا تەرىس اسەرى بولادى. سوندىقتان ينتەرۆەنتسيا قىسقامەرزىمدى شارا رەتىندە عانا قۇپ كورىلەدى.

- ەكىنشى كەمشىلىك رەتىندە ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىن تۇراقتاندىرۋعا شەكتەن تىس ارالاسۋ - باعامنىڭ تابيعي قالىپتاسۋ پروتسەسىنە كەدەرگى ەتىپ، ۇسىنىس پەن سۇرانىس اراسىن بۇزاتىنىن ايتقىم كەلەدى. ال سوڭعى ءارى ەڭ باستى كەمشىلىك، ينتەرۆەنتسيا ۆاليۋتا باعامىن ۋاقىتشا تۇراقتاندىرادى، ءبىراق ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى شەشپەيدى، - دەپ تولىقتىردى ەكونوميست.

باۋىرجان ىسقاقوۆتىڭ تۇسپالى بويىنشا، بازالىق مولشەرلەمەنى 15,25 پايىزعا كوتەرۋ دە قىسقامەرزىمدى امال رەتىندە دۇرىس سانالادى. الايدا ەلىمىز ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىقتى ويلاسا، وتاندىق نارىققا مۇمكىندىك بەرۋى كەرەك. ول ءۇشىن يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ مەن ەكونوميكانى ادەتتەگىدەي مۇنايعا نەگىزدەپ جوسپارلاۋدان اۋلاق بولعانى ابزال. ەكونوميكالىق تۇسىمدەردى باسقا دا پايدا كوزدەرىنەن ىزدەسەك، تۇراقتىلىقتىڭ جولى تابىلۋى مۇمكىن.

دوللار نەلىكتەن №1-ۆاليۋتا؟
ەل نازارى «جاسىل قاعازعا» اۋعان شاقتا ءتۇرلى سۇراقتار تۋىنداپ جاتقانىن بايقاپ وتىرمىز. ماسەلەن، كوپشىلىك دوللاردىڭ نەلىكتەن الەمدە ءنومىرى ءبىرىنشى ۆاليۋتا سانالاتىنىن، ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى نەگە دوللارعا قاراي قۇبىلىپ وتىراتىنىنا باس قاتىرادى.

نەگىزى دوللار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان كەيىن، 20-عاسىردىڭ ورتاسىندا الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتاعا اينالدى. سول ۋاقىتتان باستاپ الەمدىك قارجى جۇيەسىندە ورتالىق ورىنعا يە بولدى. دوللاردى الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتا رەتىندە بەلگىلەۋدەگى باستى ءسات - 1944 -جىلى ا ق ش-تاعى كونفەرەنسيا كەزىندە قول قويىلعان برەتتون-ۆۋدس كەلىسىمى.

Bretton Woods Agreement حالىقارالىق شارتىندا الەمدىك ۆاليۋتا جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋ، تولەم بالانستارى بار ەلدەرگە قارجىلىق كومەك كورسەتۋ جانە حالىقارالىق ساۋداعا جاردەمدەسۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى، حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى سوعىستان كەيىنگى ەۋروپانى جانە باسقا دا دامۋشى ەلدەردى قالپىنا كەلتىرۋ مەن دامىتۋدى قارجىلاندىرۋ قامتىلعان. سونداي-اق، شارت بويىنشا الەمدىك ۆاليۋتالار مەن ا ق ش دوللارى اراسىنداعى تىركەلگەن ايىرباس باعامدارى بەلگىلەندى. دوللار التىنعا بەلگىلەنگەن باعامەن بايلانىستىرىلدى، ال باسقا ۆاليۋتالار دوللارعا قاتىستى ءوز باعامدارىن بەلگىلەيدى. التىن ستاندارتى قابىلدانۋى ارقىلى ءاربىر ەل التىن رەزەرۆى ارقىلى دوللارعا قاتىستى ءوز ۆاليۋتاسىنىڭ ايىرباس باعامىن ۇستاپ تۇرۋعا ءتيىس.

وسىلايشا دوللار الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتاعا اينالدى. ونى ورتالىق بانكتەر مەن ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى وزدەرىنىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرىن ساقتاۋ جانە حالىقارالىق قارجىلىق ترانزاكتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن پايدالانادى. الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتا تۇراقتى، الەمدىك قوعامداستىق تانىعان جانە قۇندى ايىرباستاۋعا، ساقتاۋ قۇرالى رەتىندە قىزمەت ەتۋگە قابىلەتتى بولۋعا ءتيىس. قازىر الەمدەگى رەزەرۆتىك ۆاليۋتالار: ا ق ش دوللارى، ەۋرو، جاپون يەنى مەن فۋنت ستەرلينگ بولىپ سانالادى. كەيدە بۇل تىزىمگە شۆەيتساريا فرانكى، كانادا دوللارى، قىتاي يۋانى جانە اۋستراليا دوللارى قوسىلادى. تاريحي تۇرعىدان العاندا، 1999 -جىلعا دەيىن ەۋرو ورنىنا رەزەرۆتىك ۆاليۋتالار نەمىس ماركاسى مەن فرانسۋز فرانكى بولدى.

1960 -جىلداردىڭ سوڭىندا ا ق ش سىرتقى ساۋدا مەن تولەمدەر بالانسىنىڭ داعدارىسىنا تاپ بولدى. باسقا ەلدەر التىن قورلارىن بەلسەندى جيناپ، التىن ستاندارتىندا كوزدەلگەن ايىرباس باعامى بويىنشا دوللارلارىن جاپپاي التىنعا الماستىرا باستادى. ياعني، ا ق ش-تان باسقا ەلدەردە التىن قورلارى ءوستى، اقىرى ا ق ش-تىڭ التىن قورى قىسىم استىندا قالدى. ا ق ش-تىڭ ۆەتنامداعى اسكەري وپەراتسيالارى جانە ەلدەگى الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ كەڭەيۋى مەملەكەتتىڭ شىعىستارى مەن قارىزىنىڭ ەداۋىر ۇلعايۋىنا الىپ كەلدى.

1971 -جىلى 15-تامىزدا ا ق ش پرەزيدەنتى ريچارد نيكسون دوللاردىڭ التىنعا ايىرباستالۋىن توقتاتۋ تۋرالى ۇكىم جاريالادى. بۇل وقيعا الەمدىك قارجى جۇيەسىنىڭ جانە جالپى قارجى تاريحىنىڭ نەگىزگى كەزەڭى بولىپ سانالادى. التىن الەمدىك قارجى جۇيەسىندە ورتالىق ءرول اتقارۋدان قالدى. ۆاليۋتالار التىنعا قاتتى بايلانباي، قىمبات مەتالداردىڭ باعاسىن نارىق ءوزى انىقتاي باستادى. التىن ستاندارتىن الىپ تاستاعانىنا قاراماستان، ا ق ش دوللارى الەمدىك ۇستەم رەزەرۆتىك ۆاليۋتا بولىپ قالا بەردى، ءالى كۇنگە دەيىن دە سولاي.

كەلەشەگى قانداي بولۋى مۇمكىن؟
2019 -جىلى ساۋد ارابياسى ءوز مۇنايىن دوللارمەن ساتۋدان باس تارتاتىنىن جاريالاپ، سەس كورسەتكەندەي كەيىپ تانىتتى. ەل بيلىگى ءىس جۇزىندە بۇل قادامعا بارمادى. الايدا بىلتىر ساۋد ارابياسىنىڭ قارجى ءمينيسترى موحاممەد ءال-دجاداان ەلدىڭ اقش دوللارىنان باسقا ۆاليۋتامەن ساۋدا جاساۋعا اشىق ەكەنىن مالىمدەدى.

ال 2023 -جىلدىڭ باسىندا ارگەنتينا مەن برازيليانىڭ پرەزيدەنتتەرى sur دەپ اتالاتىن ورتاق ۆاليۋتا قۇرۋعا كەلىستى. Perfil گازەتىندەگى بىرلەسكەن ماقالاسىندا ونى «قارجىلىق جانە ساۋدا اعىندارى ءۇشىن، وپەراتسيالىق شىعىندار مەن سىرتقى تاۋەلدىلىكتى قىسقارتۋ ءۇشىن» پايدالانۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن مالىمدەگەن.

مىنە، دوللارعا قاتىستى وسىنداي قارسىلىقتار اراگىدىك بولىپ تۇرادى. ايتسە دە الەمدە دوللاردىڭ ورنىن تولىعىمەن اۋىستىرۋعا قابىلەتتى ۆاليۋتا قازىر جوق، سوندىقتان «جاسىل قاعازدان» ارىلۋ ازىرگە مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن ساراپشىلار ءبىر مەزگىلدە يۋان جانە دوللاردان باسقا ۆاليۋتالارمەن جاسالاتىن تولەمدەردىڭ ءوسۋىن بولجاعان. بۇگىندە ۇستەم بولىپ تۇرعان دوللار مەن ەۋروعا بالاما ۆاليۋتالار كەم دەگەندە 12  جىلدان كەيىن - 2035-2040 -جىلدارى پايدا بولۋى مۇمكىن. ونىڭ وزىندە بۇل وپتيميستىك بولجام. ايتپەسە ءبىر ەۋرونى قالىپتاستىرۋدىڭ وزىنە 40 جىل قاجەت بولعانىن ەسكە سالايىق.

دوللار ۇستەمدىگىنىڭ اياقتالۋى تۋرالى قاۋەسەتتەر كەيىنگى جارتى عاسىردان بەرى توقتاۋسىز ايتىلىپ كەلەدى. 1965 -جىلى فرانسۋز پرەزيدەنتى شارل دە گولل نەلىكتەن ءبارى دوللارمەن ساۋدالاساتىنىن تۇسىنبەيمىن دەگەنى بار. ال ونىڭ قارجى ءمينيسترى جانە ەلدىڭ بولاشاق پرەزيدەنتى بولعان ۆالەري جيسكار د'ەستەن دوللارعا «ولشەۋسىز ارتىقشىلىق» دەگەن باعا بەرىپتى.

21-عاسىردىڭ باسىندا ەۋرو ۆاليۋتاسى قارقىن الىپ، ءتىپتى، دوللاردى الماستىرادى دەپ كۇتىلگەن. سودان بەرى 20 -جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى، دوللار ىقپالىنان ايىرىلا قويعان جوق. عاسىر باسىندا الەمدىك رەزەرۆتەگى دوللار ۇلەسى 70 پايىزى شەگىندە ەدى، قازىر 58,2 پايىز. بار بولعانى 10 پايىزدان استام ۇلەسىن جوعالتتى. ال ەۋرو ۇلەسى 26,5 پايىزدان اسپاي تۇر. سوندىقتان تاياۋ ارادا دوللار كەلەشەگى بۇلىڭعىرلانادى دەپ ايتا المايمىز.

اۆتور
ماديار تولەۋوۆ

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى