جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن ىم ءتىلى قازاقشالانادى

ول ءۇشىن وتكەن جىل جەمىستى بولدى. اتاپ ايتساق، 12-ساۋىردە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ «قۇرمەت» گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى، 25-قازاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنە يە بولدى.

- موڭعوليا ەلىنىڭ تۋماسىمىن، 1993 -جىلى اكەم وتباسىمەن العاش كوشپەن ەلگە كەلدى. اكەم - الماتىداعى اباي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى، مۇعالىم، موڭعوليادا ءجۇرىپ قازاقستاننان گرانت الىپ، جوعارى ءبىلىمدى ەلدە الدى. اكەمنىڭ ارمانى - وتباسىمەن وتانعا ورالۋ، قىزمەت ەتۋ بولدى، قازىر سول ارمانىنا جەتتى دەپ ويلايمىن.

پاۆلودار وبلىسى مايقاراعاي اۋىلىنا كوشىپ كەلدىك، سول اۋىلدا ورتا ءبىلىم الدىم. 2002 -جىلى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە «ينفورماتيكا» ماماندىعىنا گرانتقا ءتۇستىم. توپتا جالعىز ستۋدەنت بولعاندىقتان، استاناعا ل. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ماماندىعىم بويىنشا اۋىستىم. جوعارى ءبىلىمدى العان سوڭ ماگيستراتۋرادا جالعاستىردىم، 2007 -جىلدان باستاپ عىلىم سالاسىنا كەلدىم دەسەم بولادى. اراسىندا پاۆلوداردا قىزمەت ەتىپ كەلدىم، 2019 -جىلى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ورالدىم، دوكتورانتۋراعا ءتۇستىم، سول جىلدان باستاپ عىلىممەن تەرەڭ اينالىسا باستادىم، - دەدى نۇرزادا امانگەلدى سۇحبات بەرە وتىرىپ.

ل. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جاساندى ينتەللەكت كافەدراسىنىڭ زەرتتەۋشىسى قولعا العان تاقىرىپ - ەستۋ، سويلەۋ قابىلەتى ناشار جانداردى قوعامعا بەيىمدەۋ، ياعني ولاردىڭ قاراپايىم ادامدارمەن تىلدەسۋ ماسەلەلەرى. ناقتى ايتقاندا، جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن ىم ءتىلىن قازاقشالاپ جاتىر.

- بىلتىر دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى (PhD) قورعاپ شىقتىم، ءبىراق زەرتتەۋىمدى ءالى دە جالعاستىرىپ جاتىرمىن. ءقازىر عىلىمي- زەرتتەۋ ارقىلى ىم تىلىندە سويلەيتىن جانداردىڭ ءسوزىن ماتىنگە تۇسىرە الاتىن ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. ول جەردە قولدىڭ قيمىلىن، ەرىن فورماسىن تانيمىز، سونىمەن قاتار ەلەكتروندى اقپاراتتاردى ىم تىلىنە بەيىمدەپ جاتىرمىز.

قازاق تىلىندە 40 مىڭ ءسوز قورى بار بولسا، ىم ءتىلىنىڭ قورى - 2500-3000 ءسوز. الەمدە بەكىتىلگەن 120 ىم ءتىلى بار، ءبىراق قازاق الىپبيىنە سايكەس ىم ءتىلى جوق. دەگەنمەن، وعان قىنجىلمايمىز، انا تىلگە بەيىمدەپ جاتىرمىز.

قازاق ىم ءتىلىنىڭ ستاندارتى جوق، ول ءۇشىن مەن قازاق، ورىس، اعىلشىن جانە تۇرىك ءتىلىنىڭ 1 مىڭ ءسوزىن الىپ ۇقساستىعىن سالىستىرىپ شىقتىم. ارينە، سايكەس كەلمەيتىن سوزدەر بار، مىسالى، اقساقال، بايبىشە دەگەن سوزدەر وزگە تىلدە قولدانىلمايدى، سول سوزدەر قازاقى ىم تىلىنە بەيىمدەلدى. وسىلايشا، ىم ءتىلىن قازاقشالاۋعا بولادى دەگەن تۇجىرىممەن عىلىمي ماقالا جاريالاپ، زەرتتەۋىمدى وسى ماقالانىڭ نەگىزىندە ودان ءارى جالعاستىرىپ كەلەمىن، - دەيدى عالىم.

قازىر عالىم ەستۋ، سويلەۋ قابىلەتى ناشار جاندارعا ارنالعان مەكەمەلەرمەن كەلىسىمشارت جاساپ، قازاقشا ىم ءتىلى جوباسى پيلوتتىق رەجيمدە اپروباتسيادان ءوتىپ جاتىر.

- سونىمەن قاتار بالاباقشا، مەكتەپتە پەداگوگتەرمەن دە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. مەن ولارعا ىم تەحنولوگياسىن ۇسىندىم، ءبىراق ونى ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى ناشار بالانىڭ تىلىنە بەيىمدەۋ كەرەك.

جوبانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلادى، سەبەبى ول - كوپ كولەمدى اقپاراتتى وڭدەپ، بەيىمدەي الاتىن جالعىز قۇرال. وسى ورايدا ماعان پەداگوگتەردىڭ ساراپشى رەتىندە كومەگى كەرەك، ويتكەنى ولار بالالارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيدى. بۇل جوبا - قاراپايىم ادامدار مەن ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى ناشار جاندار اراسىنداعى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بايلانىس كوپىرى، سول ءۇشىن SignBridge دەپ اتادىق، - دەپ ءتۇسىندىردى.

زەرتتەۋشى اڭگىمە بارىسىندا جوبانى بيىل ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى.

- العاش 2022 -جىلى ۋنيۆەرسيتەت ىشىندە وتكەن جاڭا اسۋ بايقاۋىنا قاتىسىپ گرانت ۇتىپ الدىم، سول سياقتى جاس عالىم گرانتىنىڭ يەگەرى بولدىم، ودان بولەك حالىقارالىق بانكتىڭ ينكليۋزيا باعدارلاماسى بويىنشا بايقاۋعا قاتىسىپ جەڭىمپاز اتاندىم. جاقىندا الماتىدا وتكەن Digital Almaty 2025 ستارتاپ شاراسىنا قاتىسىپ كەلدىم، سول جەردە ءبىراز ماڭىزدى بايلانىستار ورناتىلدى. سونداي-اق 2023 -جىلى ءبىزدىڭ جوبا بۇۇ- نىڭ يننوۆاتسيالىق باعدارلامالار بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى بولدى. جالپى SignBridge ازىرلەۋشىلەرى قاتارىندا قۇرمەتبەك بەكبولات پەن نازەركە عازيزوۆا بار، - دەيدى زەرتتەۋشى.

وسى ورايدا IT مامانىنان قازىرگى تاڭدا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ادام ومىرىنە كەڭىنەن ەنىپ جاتقانىنا قاتىستى پىكىرىن بىلگەن ەدىك.

- جاساندى ينتەللەكتىدەن قورقۋدىڭ قاجەتى جوق، ءبارى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن باعدارلاما ازىرلەۋشىنىڭ نيەتىنە بايلانىستى. جاساندى ينتەللەكت - ادامنىڭ نيەتىن جۇزەگە اسىراتىن قۇرال، ال ادام ونى قالاي قولدانادى، ماسەلە وسىندا. سوندىقتان جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ جاعىن زاڭداستىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن، - دەگەن تۇسىنىك بەردى.

سونىمەن قاتار عالىم ەلدەگى ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى ناشار جانداردىڭ پروبلەماسىن كوتەردى.

- ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى ناشار جانداردىڭ رەسمي ستاتيستيكاسى بويىنشا 33 مىڭ، ال بەيرەسمي ستاتيستيكا ءبىر جەردە 80 مىڭ، ءبىر جەردە 200 مىڭ دەپ ءجۇر. مەنىڭ ويىمشا، بۇل ساناتتاعى ازاماتتار قوعامدا كورىنبەيدى، ءبىز ولاردىڭ پروبلەمالارىن بىلمەيمىز.

ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى ناشار جاندارعا العاش جوبام تۋرالى ايتقاندا، ولار ماعان قويا تۇرشى، باسقا دا شەشىلمەگەن ماسەلەمىز تولىپ جاتىر دەدى. وسى ورايدا، ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى ناشار جانداردىڭ ساۋاتىن اشا تۇسسەك، ولار قوعام ومىرىنە تىكەلەي قاتىسسا ماسەلە شەشىلەدى دەپ ويلايمىن. مىسالى، بالاباقشادا بۇل جانداردى مەكتەپكە دايارلايتىن ماماندار از، تاپشى. مەكتەپكە دايىن بولماي بارعان بالا، ىم ءتىلىن الىپ كەتە المايدى، مەكتەپ ەرەكشە بالا بولعاندىقتان اتتەستاتىن بەرىپ شىعارىپ سالادى، ودان ءارى وقۋعا ءتۇسۋ كەرەك، جۇمىس ىستەۋ كەرەك. پروبلەما وسى جەردە باستالادى، ەلىمىزدە ىم تىلىنە بەيىمدەلگەن 3-4 قانا كوللەدج بار، ولاردا دەنى جيھاز جاساۋ، تىگىنشى، اسپاز تاعى سول سياقتى ماماندىقتى مەڭگەرەدى. ماسەلەنى بالاباقشادان باستاپ كوتەرۋ كەرەك جانە بۇل جانداردىڭ ساۋاتتىلىعىنا اسا ءمان بەرۋ كەرەك.

ايتا كەتسەم، مەن قازاقشا 4000 ءسوزدى الىپ ىم تىلىنە سالعاندا ولار تۇسىنەتىن 400 ءسوز عانا قالدى، دەمەك مەن 2 بەت ءسوز وقىسام، سونىڭ %20 ىن عانا تۇسىنەدى. ماقسات - اقپاراتتار مەن مالىمەتتەردى ىم تىلىنە بەيىمدەۋ ارقىلى، ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋ، ساۋاتتى ازامات قوعامعا تەز بەيىمدەلەدى، جۇمىس تا تابادى. وسى ساناتتاعى ەرەكشە جاندارعا جاقىن بولۋ ءۇشىن ىم ءتىلىنىڭ بازالىق كۋرسىن وقىپ، العان اقپاراتىمدى زەرتتەۋ بارىسىندا قولدانىپ ءجۇرمىن. ونىڭ ۇستىنە جاساندى ينتەللەكتىگە كوپ ءارى جان-جاقتى اقپارات كەرەك، بارلىق دەرەكتى وڭدەپ كەرەگىن قالدىرادى. مەن ءۇشىن باستى ماقسات ءارى كورسەتكىش - ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى ناشار جاندار مەن ازىرلەگەن دۇنيەنىڭ پايداسىن كورۋى، - دەپ تولىقتىردى ن. امانگەلدى.

سونداي-اق زەرتتەۋشىدەن وتاندىق عىلىمنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى، عىلىمداعى نازىك جانداردىڭ ۇلەسى تۋرالى سۇراعان ەدىك.

- سوڭعى ۋاقىتتا عىلىمعا بولىنگەن كوڭىلدىڭ ارقاسىندا ءوز جوبامدى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىن، ياعني مەن عىلىمعا كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋعا دالەلمىن. ءقازىر ەلىمىزدە عالىمداردى كەڭ دارىپتەپ جاتىر، ال عىلىممەن اينالىسۋ مارتەبەگە اينالىپ كەلە جاتىر. عىلىم مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دارىپتەلگەن سوڭ، جاستاردىڭ كوڭىلى اۋىپ كەلەدى. مۇنى ۋنيۆەرسيتەتتەگى زەرتتەۋشى مامان رەتىندە ايتا الامىن.

ءوز باسىمدا ءبىر جاعداي بولدى. وسى جوبامدى ەنگىزۋىم كەرەك كەزدە، «عىلىمي جوبانى ەنگىزۋ قيىن، باسىڭ بالەگە قالادى» دەپ ايتقان جاندار بولدى، ياعني ماعان «جوباڭدى قويا سال» دەدى.

بۇل تۇرعىدا ۇستانىمىم - مەن مەملەكەتتىك گرانتتا وقىدىم، عىلىم گرانتىن ۇتىپ الدىم، ياعني مەملەكەت ماعان كاپيتال قۇيدى، مەن ودان ناتيجە شىعارۋىم كەرەك، پايدامدى تيگىزۋىم قاجەت، بۇل - زور جاۋاپكەرشىلىك.

جالپى، عىلىم فوكۋستى تالاپ ەتەدى، ياعني ءسىز باستاعان ىسكە بەرىلىپ، ناتيجە شىعارماي توقتاماۋ قاجەت. سول سياقتى عالىمنىڭ ويىندا جوبانى قورعاپ، ەسەپتى تاپسىرۋ دەگەن ماقسات بولماۋ كەرەك، ماقسات - جوباڭىزدىڭ قولدانىسقا ەنۋى، ادامعا، قوعامعا پايدا اكەلۋى. وسى جايتتى ستۋدەنتتەرىمە ءجيى ايتامىن. عىلىمداعى ايەلدەرگە كەلسەك، ءوز ويىم - ەر ادامدار عىلىمدى قولعا السا، كوپ ناتيجە شىعارادى، ايەلدەردە ءۇيدىڭ تىرلىگى، بالا- شاعا، تاعى باسقا جاۋاپكەرشىلىك بار. جالپى، قازاق عىلىمىنىڭ بولاشاعى جارقىن، - دەپ قورىتىندىلادى عالىم.

ايتا كەتسەك، بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا عىلىممەن 11982 (2023 ج - 9316) ايەل عىلىمي قىزمەتكەر اينالىسادى. ونىڭ ىشىندە 848 - عىلىم دوكتورى (2023 ج - 682)، عىلىم كانديداتى - 2872 (2023 ج - 2214)، PhD دوكتورى - 1806 (2023 ج - 991) جانە 48 سالا (پروفيل) دوكتورى بار.

عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك- كونسترۋكتورلىق جۇمىستار قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ ۇلەسى - %55,6.

سونداي-اق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى بويىنشا 3444، ينجەنەرلىك جوبالار جانە تەحنولوگيادا - 2310، مەديتسينا عىلىمدارى - 1147، اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمدارى - 975، الەۋمەتتىك عىلىمدار - 1447، گۋمانيتارلىق عىلىمدار - 2659 ايەل ادام عىلىممەن اينالىسادى.

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى دەرەكتەرى بويىنشا بىلتىر ەلىمىزدە 75 عالىمعا مەملەكەتتىك سىيلىقتار مەن ستيپەنديا تاعايىندالعان، ونىڭ ىشىندە 50 جاس عالىم بار. نازىك جاندىلاردىڭ ۇلەسىنە كەلسەك، مەملەكەتتىك سىيلىق العان 25 عالىمنىڭ 15 ى - ايەل، مەملەكەتتىك ستيپەنديا يەگەرى اتانعان 50 جاس عالىمنىڭ ىشىندە 19 نازىك جان بار.

اۆتور

داۋلەت ىزتىلەۋ

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى