جالدامالى جەندەتتەر
بۇگىندە جۇرتقا كيللەردىڭ كىم ەكەنىن ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ءتىپتى ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن ونىڭ جالدامالى جەندەت ەكەنىن بىلەدى. الەمدەگى ەڭ كونە كاسىپتىڭ ءبىرى سانالاتىن تاپسىرىسپەن كىسى ءولتىرۋ جايلى تالاي كينو ءتۇسىرىلىپ، كىتاپتار جازىلدى.
بىرەۋدىڭ تاپسىرماسىمەن ادام ءولتىرۋ قازاق دالاسىندا دا بولعانى انىق. بۇعان ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» شىعارماسى دالەل. وسى كىتاپتا ابىلاي حانعا قاستاندىق جاساماق بولعان جەندەتتى اق بۋرانىڭ جانشىپ ولتىرەتىنى سۋرەتتەلەدى. اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرىنە قاستىق قىلعان باتىراشتى دا كيللەر دەۋگە بولاتىن شىعار. جالپى قاي ەلدە بولسىن، «باتىراش، قوتىراشتاردىڭ» ءومىر سۇرەتىنى انىق. بۇل كاسىپتى اركىم ءارقالاي اتايدى. تاپسىرىسپەن كىسى ولتىرەتىندەرگە «ورىنداۋشى»، «تازالاۋشى»، «قاساپشى»، «جويعىش»، ت.ب. دەگەن اتاۋلار تاڭىلادى.
ەل بيلەۋشى پاتشالار، ديكتاتورلار، حانزادالار، پرەزيدەنتتەردىڭ اراسىندا جالدامالى جەندەتتەردى دايىنداپ، ۇستاعان تۇلعالار جەتەرلىك. ءتىپتى «جارتى الەمدى جالپاعىنان باسادى» دەۋگە كەلمەيتىن بارون، ماركيز، گراف، كنياز، ۆيكونتتاردىڭ وزدەرى دە وسى كاسىپ يەلەرىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. ويتكەنى بيلىك پەن اقشا جۇرگەن جەردە اركەز زورلىق-زومبىلىق تا ورىن الىپ وتىرعان. بۇل رەتتە كيللەرلەرگە دەگەن سۇرانىس ءوز-وزىنەن پايدا بولاتىنى انىق.
و باستا جالدامالى جەندەتتەر شوقپار، ساداق، قىلىش، قانجار سياقتى قارۋلاردى قولدانىپ كەلسە، قازىرگى ۋاقىتتا نەشە ءتۇرلى وزىق تەحنولوگياعا سۇيەنەتىن بولدى. ايلا-ءتاسىل، قۋلىق-سۇمدىقتىڭ نەبىر جاڭا تۇرلەرى شىعىپ كەلەدى. تاريحقا بويلاپ كورەلىك. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 1250 - جىل. ترويا شايقاسىن جان-جاقتى سۋرەتتەپ جازعان گومەر پاريستىڭ تاسادا تۇرىپ، احيللدى ساداقپەن اتىپ تۇسىرگەنىن باياندايدى. ترويالىقتاردىڭ قاتارىنداعى تالاي جاۋجۇرەك ەردى جەر جاستاندىرعان احيللدى ول ۋلانعان جەبەنىڭ كۇشىمەن ولتىرەدى. ءيا، بەرتىن كەلە بۇل قارۋدى حاس مەرگەندەرگە ارنالعان مىلتىقتار الماستىردى.
ەجەلگى كارفاگەندەگى ايگىلى سوعىستا دا گاميلكاردىڭ تاق مۇراگەرى گاسدۋربال جەرگىلىكتى تايپالاردىڭ تاپسىرىسى بويىنشا ولتىرىلەدى. گاميلكاردىڭ اتاقتى ۇلى گاننيبالدى وداقتاستارى ريمدىكتەردىڭ بۇيرىعى بويىنشا اجال قۇشتىرادى. ەجەلگى ريمنىڭ تاريحىندا دا جالدامالى جەندەتتەر ماڭىزعا يە بولعان. فارسالداعى شايقاس كەزىندە يۋلي سەزاردان جەڭىلگەن داڭقتى قولباسشى گنەي پومپەي مىسىردان پانا ىزدەيدى. الايدا ول جاقتا ونى مىسىرلىق پاتشا پتولومەيدىڭ جاندايشاپتارى جالداعان كيللەر ولتىرەدى. ال يۋلي سەزار ريمدى تولىق بيلەۋ قۇقىعىنا يە بولا سالا-اق برۋت، كاسسي، كاسكا سىندى قاراقشى-سەناتورلاردىڭ قولىنان قازا تابادى. ولار يمپەراتوردى قانجارمەن ولتىرەدى. وسى وقيعانىڭ قارساڭىندا كورىپكەلدەر مەن تۇسىندە كۇيەۋىنىڭ ءولىمىن كورگەن ايەلى پاتشاعا سەناتقا بارماۋعا كەڭەس بەرەدى. ءبىراق ايتقانىنان قايتپاعان سەزار باسىن بايگەگە تىگىپ، قاۋىپتىڭ ورتاسىنا ءوزى كىرەدى.
ريمنىڭ تاعى ءبىر يمپەراتورى كاليگۋلا دا جالدامالى جەندەتتەردىڭ نىساناسىنا اينالعان. سول سياقتى دوميسيان دا كيللەردىڭ قولىنان قازا تاپقان.
ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 466 - جىلى ەجەلگى ريمدى بيلەگەن يمپەراتور فلاۆي گونوري ءوز اسكەرىنىڭ قولباسشىسى، ۆەستگوتتاردى جەڭۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان فلاۆيا ستيليحوندى تاپسىرىسپەن جەر جاستاندىرادى. يمپەراتور اسا دارىندى قولباسشىنىڭ تابىستى ىستەرىنە قىزعانىشپەن قاراعان ەكەن.
ورتا عاسىرداعى جاپونيادا تاپسىرىسپەن كىسى ولتىرەتىندەردى دايارلايتىن قۇپيا مەكتەپتەر جۇمىس ىستەي باستادى. ونىڭ شاكىرتتەرى نيندزيا دەگەن اتتى يەلەندى جانە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بار. دىبىس شىعارماي جۇرە الاتىن، بيىكتەن سەكىرىپ، مۇقيات جاسىرىنا الاتىن نيندزيالار ادام ءولتىرۋدىڭ نەشە ءتۇرلى ءتاسىلىن مەڭگەردى. تاريحشىلار بىردە ءبىر نيندزيانىڭ تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن دارەتحانانىڭ ىشىنە ءتۇسىپ، كليەنتىن كۇتكەنىن جانە ءىش بوساتۋعا كەلگەن ونى اقىرى ءولتىرىپ كەتكەنىن جازىپ قالدىرعان. سول زامانداعى ەڭ اتاقتى سامۋرايدىڭ ءبىرى، كيللەر، كەرەمەت اقىن ۋەسەگي كەنسين ەكەن. بۇل جالدامالى جەندەتتىڭ ءومىربايانى ءوز الدىنا جەكە ءبىر تاقىرىپ. 1389 - جىلى وسمان يمپەرياسى بالقاندى باسىپ العان تۇستا سەرب جانكەشتىسى ميلوش وبيليچتىڭ تۇرىك سۇلتانى مۋرادتى قىلىشپەن ولتىرەتىنى دە تاريحتا قاتتاۋلى تۇر.
ХVІ عاسىردىڭ ورتاسىندا كيللەردىڭ جۇمىسى ايتارلىقتاي جەڭىلدەدى. ويتكەنى وسى ۋاقىتتا يتاليالىق ونەرتاپقىش، پيستويا قالاسىنىڭ تۇرعىنى كاميل ۆەتەللي پيستولەتتى ويلاپ تاپتى. بۇل قارۋ جالدامالى جەندەتتەر ءۇشىن تاپتىرماس قۇرالعا اينالدى.
كيللەردىڭ قولىنان قازا تاپقان اتاقتى ادامداردىڭ ءتىزىمى دە سالا-قۇلاش. 1821 - جىلى اۋليە ەلەنا ارالىندا جازاسىن وتەپ جاتقان داڭقتى يمپەراتور ناپولەون بوناپارت ۋلانىپ ءولدى. ونىڭ كوزىن جويۋشىلار ءوز ويلارىن تاماققا كۇشالا (مىشياك) قوسىپ، جۇزەگە اسىرعان ەكەن.
1865 - جىلى ا ق ش-تا پرەزيدەنت اۆراام لينكولن كيللەردىڭ قولىنان قازا تاپتى. جالدامالى جەندەت تەاتردا وتىرعان ەل باسشىسىن ءولىمشى ەتىپ جارالايدى. ءدال وسى ا ق ش-تاعى ازامات سوعىسى كەزىندە وپتيكالىق ۆينتوۆكا كەڭ قولدانىلا باستايدى. بۇل مەرگەن كيللەرلەر شوعىرىنىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتتى. ال 1836 - جىلى امەريكالىق سامۋەل كولت وتە ىڭعايلى تاپانشا ويلاپ تاپسا، 1913 - جىلى ورىس شەبەرى فەدوروۆ العاشقى اۆتوماتتى قولدانىسقا وتكىزدى. تاپسىرىسپەن ادام ءولتىرۋ ەندى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى.
ءۇندىستاندىقتار ەرەكشە قادىر تۇتاتىن فيلوسوف ءارى ساياساتكەر ماحاتما گانديدىڭ دە جالدامالى جەندەتتىڭ تۇزاعىنا تۇسكەنى ءمالىم. ناتحۋرام گودزي دەگەن ەكسترەميست 1948 - جىلى 30 - قاڭتاردا گانديدى ءۇش وقپەن اتتى. ونىڭ العاشقىسى ساياساتكەردىڭ ىشىنە تيسە، ەكىنشىسى قابىرعاسىنىڭ اراسىنان وتەدى. سوڭعى وق كەۋدە تۇسىنا ءتيىپ، گاندي قان جوعالتۋدىڭ كەسىرىنەن قايتىس بولادى. كەيىنىرەك ءۇندىستان پرەزيدەنتى بوپ سايلانعان ونىڭ قىزى ينديرا گاندي دە كيللەردىڭ قولىنان قازا تاپتى. پاكستاندىق ەكسترەميستەردىڭ تاپسىرىسى بويىنشا ساياساتكەر ايەل 1984 - جىلى 31 - قازاندا ءولتىرىلدى. ونى وزىنە ون بەس جىل قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن كۇزەت قىزمەتىنىڭ وفيسەرى سيكح اتىپ تاستايدى.
1963 - جىلى 22 - قاراشادا ا ق ش پرەزيدەنتى دجون كەننەدي دە توبەسى اشىق ليمۋزيندە كەتىپ بارا جاتقان جەرىندە مەرگەننىڭ جەمتىگىنە اينالدى. موينىنا جانە باسىنا تيگەن وق پرەزيدەنتتىڭ ءومىرىن جالماپ كەتتى. بۇكىل الەمدى بيلەمەك بولعان ادولف گيتلەر دە جالدامالى جەندەتتەرگە تاپسىرما بەرىپ وتىرعان. ماسەلەن، ول 1934 - جىلى جاندايشاپتارىنا بىرنەشە بۇرىنعى وداقتاستارى مەن ساياساتكەرلەردى ءولتىرۋدى تاپسىرادى. دەگەنمەن 1944 - جىلى گيتلەردىڭ ءوزى دە كيللەردىڭ نىساناسىنا اينالدى. ونىڭ كوزىن ادميرال كاناريس جويماق بولادى. ورىنداۋشى - وتتو فون شتاۋفەنبەرگ. ولار جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ساعات مەحانيزمى ارقىلى ىسكە قوسىلاتىن بومبانى پايدالانعاندى ءجون كورەدى. ءبىراق كاناريس دەگەنىنە جەتە المادى، پورتفەلدىڭ ىشىنە جاسىرىلعان بومبا ىسكە قوسىلعانىمەن، فيۋرەردى جەر جاستاندىرا المادى. ول ازداپ جاراقات الدى. سوڭعى ساتتە بىرەۋ پورتفەلدى ۇستەلدىڭ اياعىنا قاراي جىلجىتىپ، جارىلىستىڭ اسەرى ازايعان ەكەن.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە جاپوندار كيللەردىڭ جاڭا ءتۇرىن تانىستىردى. ولار - كاميكادزەلەر بولاتىن. جانكەشتى ۇشقىشتاردىڭ ەرلىگىن جاپون حالقى اركەز ماقتان ەتەدى. وتان ءۇشىن ەشتەڭەدەن ايانىپ قالماعان كاميكادزەلەر ۇشاقتارىن امەريكالىقتار مەن اعىلشىنداردىڭ اسكەري نىساندارىنا باعىتتاپ، باستارىن ولىمگە تىكتى. اسكەري قيمىلدار كەزىندە 1465 كاميكادزە وداقتاستاردىڭ 129 تەڭىز كەمەسى مەن 3048 جاۋىنگەرىنىڭ كوزىن جويدى. جۋىردا رەسەيدىڭ اۋماعى عانا ەمەس، كوپتەگەن ەلدەرگە «ءامىرىن» جۇرگىزگەن قىلمىس الەمىنىڭ سەركەسى دەد حاسان كيللەردىڭ قولىنان قازا تاپتى. ونى ولتىرگەن مەرگەننىڭ ارەكەتىنە كاسىبي ماماندار تۇرلىشە باعا بەرۋدە. بىرەۋلەر كيللەردى وتە بىلىكتى دەپ تانىسا، ەندى بىرەۋلەر ونىڭ بىرنەشە قاتەلىك جاساعانىن العا تارتادى. ءبىراق قالاي بولعاندا دا كەز كەلگەن جالدامالى جەندەتتىڭ جۇرەگى داۋالاي بەرمەيتىن قاۋىپتى ىسكە تاۋەكەل ەتتى جانە وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ورىندادى. كيللەر ءۇشىن تاپسىرىس ورىندالسا بولعانى. ودان كەيىنگىسىنە ۋاقىتتىڭ ءوزى تورەشى.
شالقار ەستەن
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2013
