جاھاندىق ساۋدا، ا ق ش پەن قىتاي اراسىنداعى شيەلەنىس، ج ي-دى رەتتەۋ - ۆان حۋەياۋمەن سۇحبات
استانا. KAZINFORM - قىتاي جانە جاھاندانۋ ورتالىعىنىڭ نەزىگىن قالاۋشى ءارى پرەزيدەنتى ۆان حۋەياۋ Kazinform اگەنتتىگىنە ەكسكليۋزيۆتى سۇحبات بەرىپ، ا ق ش-تىڭ ەكونوميكالىق شەشىمدەرىنىڭ الەمدىك ساۋدا-ساتتىققا ىقپالى، حالىقارالىق ساياساتتى رەفورمالاۋ قاجەتتىگى، جاساندى ينتەللەكتىنى رەتتەۋدەگى قىتايدىڭ ءرولى جايلى ايتتى.
- ا ق ش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ باج سالىعىنا، ونىڭ ىشىندە قىتاي تاۋارلارىنا قاتىستى سوڭعى شەشىمدەرىن ەسكەرە وتىرىپ، جاھاندىق ساۋدا-ساتتىقتا قانداي وزگەرىستەر كۇتەسىز؟ ولار ماڭىزدى بولا ما؟ ورتاق ىمىرا تابىلادى دەپ ويلايسىز با؟ ويتكەنى، مۇنداي قاتاڭ ساۋدا-ساتتىق سوعىسى ۆاشينگتونعا دا، بەيجىڭگە دە پايدا اكەلمەيدى عوي.
- مەنىشە، پرەزيدەنت ترامپ ءبىر ايعا جۋىق قىزمەتتە بولعان كەزدە-اق بۇكىل الەممەن ساۋدا-ساتتىقتا تەپە-تەڭدىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسىپ وتىر. ونىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتتىك مەرزىمىندە قىتايعا باسا نازار اۋدارىلسا، ەندى قازىر بارىنە باعىتتالىپ وتىر. قىسقا مەرزىمدى كەلەشەكتە بۇل الەمدىك ەكونوميكاعا زيانىن تيگىزەدى. ويتكەنى بۇل دۇربەلەڭگە، بەيبەرەكەتتىككە جانە ايتارلىقتاي تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىنە اكەلەدى.
ال ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەكتە بۇل ا ق ش-تى وقشاۋلاپ، باسقا ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن ساۋدا جاساۋىنا يتەرمەلەۋى ىقتيمال. وسىلايشا، بۇل ساياسات جۇمىس ىستەمەۋى مۇمكىن بولسا دا، كەيبىر تەڭگەرىمسىزدىكتەردى جويۋى قاجەت سياقتى. اتاپ ايتقاندا، ەگەر قىتاي مەن ا ق ش ساۋدا سوعىسىنا كىرسە وندا بۇل ەكى ەل ۇشىن دە وتە ناتيجەسىز بولماق.
مەنىڭشە، قىتاي بۇل قىسىمعا ءبىرىنشى مەرزىمدە توتەپ بەرە الدى. شىن مانىندە قىتاي مەن ا ق ش اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق ءتىپتى ءبىرىنشى مەرزىممەن سالىستىرعاندا ارتا ءتۇستى. سوندىقتان، مەنىڭ ويىمشا، ا ق ش مۇنى ودان ءارى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە يتەرمەلەۋ ءۇشىن قۇرال رەتىندە پايدالانادى جانە بۇل دۇرىس. وزدەرىڭىز دە بىلەتىندەي، قىتاي ايتۋدان قورىقپايدى جانە ايتامىز دا.
ءبىز وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن شەشە الامىز. ءوزارا جانە ءتيىمدى بىرنەشە مامىلە جاسايىق. ساۋدا باج سالىعىن توقتاتايىق. ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەكتە ءبىر ۇستەل باسىنا وتىرىپ، ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەر تابا الساق، بۇل قىتايعا، ا ق ش-قا جانە بۇكىل الەمگە پايدا اكەلەر ەدى.
«دەموكراتياعا قارسى اۆتوكراتيا» سياقتى يدەولوگيالىق اڭگىمەلەرگە نەمەسە AUKUS، Quad نە كەمپ- دەۆيد سىندى گەوساياسي اليانستار قۇرۋعا بايلانىپ قالۋدىڭ قاجەتى جوق. ونىڭ ورنىنا ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە - ترانس-تىنىق مۇحيتتىق سەرىكتەستىك تۋرالى جان-جاقتى جانە پروگرەسسيۆتى كەلىسىمگە، جان-جاقتى وڭىرلىك ەكونوميكالىق سەرىكتەستىككە، ءتىپتى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ جانە رەفورمالارمەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەكتە بۇل ماسەلەلەردى شەشۋىمىز قاجەت. ءبىراق قىسقا مەرزىمدە ونى جۇزەگە اسىرۋ وتە شاشىراڭقى بولماق.
- باج سالىعى ماسەلەسى ەۋروپاداعى ساياسي شيەلەنىستىڭ كۇشەيۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. گەرمانياداعى احۋال پارلامەنتتىك سايلاۋ قارساڭىندا بەلگىسىز بولىپ تۇر. الفرانسيادا ەكونوميكالىق داعدارىس ۇكىمەتتىڭ ءجيى اۋىسۋىمەن تەرەڭدەي تۇسۋدە. وسىعان وراي ەۋروعا قاتىستى بولجامىڭىز قانداي؟ اسىرەسە، ناتوعا مۇشە ەلدەر قورعانىس شىعىندارىن كوبەيتۋگە ءماجبۇر بولارىن ەسكەرسەك ەومۇشە ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق جاعدايعا نارازىلىقتىڭ ارتۋى اياسىندا ءوزىنىڭ سىرتقى مىندەتتەمەلەرىن ساقتاي الا ما؟
- مەنىڭشە، ەۋروپالىق وداقتى الدا قيىن كەزەڭ كۇتىپ تۇر. قاقتىعىستار اياقتالعان جوق، ترامپ قورعانىس بيۋجەتىن ۇلعايتۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ەكونوميكالىق ءوسىم باياۋلاپ، ساياسي جاعداي بۇلىڭعىر بولىپ قالا بەرمەك. گەرمانيا مەن فرانسيا ۇكىمەتتەرى تۇراقسىز بولۋى مۇمكىن. بۇل قوسىمشا قيىندىقتار تۋدىرادى.
وسى تۇرعىدان العاندا، ە و بارىنشا ستراتەگيالىق ارەكەت جاساپ، تاۋەلسىزدىگىن تانىتۋى جانە قىتاي مەن ا ق ش اراسىندا ءوز ورنىن تابۋى كەرەك. ترامپتىڭ ىستەپ جاتقانى، ونىڭ ىشىندە گرەنلانديانى باسىپ الۋعا دەگەن نيەتى ەۋروپا ەلدەرىنە بارىنشا گەوساياسي قىسىم جاسايدى. قازىر ە و ۇشىن قىتايدى ستراتەگيالىق قارسىلاس سانايتىن ا ق ش- پەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتىڭ ورنىنا قىتايمەن، وزگە ەلدەرمەن جانە جاھاندىق وڭتۇستىكپەن بايلانىستاردى نىعايتۋ ءۇشىن وتە قولايلى ءسات. ويتكەنى، ەۋروپا قىتايدى ءبىرىزدى باسەكەلەس رەتىندە قاراستىرادى.
ە و الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكونوميكالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. قىتاي مەن ە و الداعى تۋربۋلەنتتى ۋاقىتتارعا توتەپ بەرۋ ءۇشىن بىرگە جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
مۇنداي ءتاسىل ەندى مۇمكىن ەمەس سياقتى. سونىمەن قاتار، قىتاي مەن ە و ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋى قاجەت. قازىر بىرنەشە جىل بويى قوزعاۋسىز تۇرىپ قالعان ە و مەن قىتاي اراسىنداعى ينۆەستيتسيالار تۋرالى جان-جاقتى كەلىسىمدى جانداندىرۋ جانە قايتا باستاۋ ءۇشىن قولايلى ۋاقىت سياقتى. ەۋروپالىق وداق پەن قىتايدىڭ وسىناۋ قيىن كەزەڭدە ىنتىماقتاستىققا ايتارلىقتاي الەۋەتى بار.
تۇپتەپ كەلگەندە ەو الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكونوميكالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. قىتاي مەن ە و الداعى قۇبىلمالى ۋاقىتقا توتەپ بەرۋ ءۇشىن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى ءتيىس.
- جىل باسىنان بەرى الەمدىك باستى ب ا ق- تار دونالد ترامپ پەن ونىڭ شەشىمدەرىنە نازار اۋدارىپ وتىر. ونىڭ گازا سەكتورىنا قاتىستى مالىمدەمەلەرىن قالاي باعالايسىز؟ ۆاشينگتوننىڭ گازا سەكتورىن باقىلاۋعا الۋ نيەتى قانشالىقتى شىندىق؟
- پرەزيدەنت ترامپتىڭ ايتقاندارى راس تا شىعار دەپ ويلايمىن. ءبىراق، بىزگە الەمدەگى تەپە-تەڭدىك قاجەت. ايتايىن دەگەنىم، قىتاي پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ جانە تاياۋ شىعىستىڭ كوپتەگەن ەلىنىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى، سونىمەن قاتار ول جاقتا ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق ىقپالعا يە. سوندىقتان 2 ميلليون پالەستينالىقتى گازادان باسقا ەلدەرگە كوشىرۋ جاقسى يدەيا دەپ ايتا المايمىن. ويتكەنى بۇل الاساپىرانعا اكەلۋى ىقتيمال.
الايدا، قىتاي ب ۇ ۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ بەس تۇراقتى مۇشەسىنىڭ ءبىرى رەتىندە ە و جانە باسقا دا كوپتەگەن ەلمەن بىرگە ا ق ش ۇسىنىستارىنا ۇيلەستىرىلگەن كوزقاراس ۇسىنا الادى. مەنىڭشە، ەۋروپالىق وداق، ارينە، قىتاي دا پالەستينالىقتاردىڭ گازادان قونىس اۋدارۋىنا قارسى. بۇرىندارى بارلىق ەل قولداۋ كورسەتكەن ەكى مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى شەشىمدى ۇستانايىق جانە مۇنى شىنىمەن جۇزەگە اسىرايىق.
قىتاي ا ق ش-تىڭ ءبىرجاقتى تاسىلىنە ماڭىزدى قاراما-قارسىلىق قىزمەتىن اتقارادى. سونىمەن قاتار قىتاي - پارسى شىعاناعى مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ جاقسى دوسى. شىندىعىندا 14 پالەستينالىق فراكسيامەن سىندارلى يدەيالار ۇسىنا الامىز. ينفراقۇرىلىم قۇرۋدىڭ كەڭ مۇمكىندىكتەرىنە قىتاي يە گازا سەكتورىن، سونداي-اق ۋكراينانى قالپىنا كەلتىرۋگە كومەك كورسەتە الادى.
قىتايدىڭ تاياۋ شىعىستى بەيبىت رەتتەۋگە قاتىسۋى جانە بريكستى قوسا العاندا ە و-مەن، باسقا ەلدەرمەن بىرلەسىپ، ەكى مەملەكەت تۋرالى دۇرىس شەشىمدى قولداۋى ۇلكەن ماڭىزعا يە بولادى. ءبىز تەك ءبىر ەلدىڭ ءبىرجاقتى ارەكەتتەرى مىڭداعان پالەستينالىقتاردىڭ تاعدىرىن انىقتاۋىنا مۇمكىندىك بەرمەۋىمىز كەرەك.
- جاساندى ينتەللەكت الەمدىك دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ نەگىزگى سالاسىنا اينالدى. كوپتەگەن ەلجاساندى ينتەللەكت دامۋىن رەتتەۋ جانە باقىلاۋ شارالارىن ەنگىزىپ جاتىر. ماسەلەن، ەۋروپالىق وداق جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىن رەتتەۋ تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلدادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا بۇل شارالار قانشالىقتى ءتيىمدى بولماق؟
- پاريجدەگى جاساندى ينتەللەكت سامميتىنەن قازىر عانا ورالدىم. مەنىڭشە، جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋ مەن رەتتەۋ - بۇل حالىقارالىق دەڭگەيدە شەشىلۋى ءتيىس مىندەت. قازىردىڭ وزىندە كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن اينالىسىپ جاتىرمىز. ەندىگى ۋاقىتتا جاساندى ينتەللەكت پەن جاھاندىق قارىز بار. ۋنيلاتەراليزم وسىناۋ جاھاندىق اۋىلدا جۇمىس ىستەمەيدى - ءبارىمىز ءبىر جەردەمىز، ءبىر عالامشاردامىز.
جاساندى ينتەللەكت - بۇل ەكى ۇشى بار تاياق. ءبىز ونى قالاي باسقاراتىنىمىزعا جانە رەتتەيتىنىمىزگە بايلانىستى جاقسى نەمەسە جامان بولۋى مۇمكىن. قىتاي، فرانسيا، ە و جانە ءۇندىستان پاريجدە جاساندى ينتەللەكت دەكلاراتسياسىنا قول قويدى. ال ا ق ش پەن ۇلى بريتانيا ودان باس تارتتى. بۇل قازىردىڭ وزىندە يدەولوگياعا نەمەسە ساياسي جۇيەلەرگە بايلانىستى ەمەس، جاساندى ينتەللەكتىنى جاھاندىق باسقارۋدىڭ بولاشاعى تۋرالى جالپى تۇسىنىككە نەگىزدەلگەن ءبولىنۋدى كورسەتەدى دەپ ويلايمىن. مەنىڭشە، بۇل جاقسى ءتاسىل.
بىزگە ا ق ش پەن ۇلى بريتانيانى جاساندى ينتەللەكت دەكلاراتسياسىنا قوسىلۋعا، سونداي-اق جاساندى ينتەللەكتىنى باسقارۋدىڭ جاڭا جاھاندىق جۇيەسىن قۇرۋعا سەندىرۋىمىز قاجەت. وسى تۇرعىدا قىتاي، فرانسيا، ءۇندىستان، ە و جانە باسقا دا كوپتەگەن ەل، ونىڭ ىشىندە ا ق ش پەن ۇلى بريتانيا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. مەنىڭشە، بۇل جاقسى باستاما جانە بىرگە جۇمىس ىستەۋدى جالعاتىرايىق.
- قىتاي DeepSeek سياقتى جۇيەلەردى دامىتا وتىرىپ، جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا ايتارلىقتاي جەتىستىككە جەتتى. كەيبىر اسپەكتىلەردە ماسەلەن ChatGPT سياقتى باتىستىق بالامادان دااسىپ ءتۇستى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قىتايدىڭ جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋداعى كەلەسى قادامى قانداي؟
- ءيا، مەنىڭشە، جاساندى ينتەللەكت - بۇل شىنىمەن دە ادامزات بالاسى ءتيىمدى باسقارۋدى ۇيرەنۋى ءتيىس قۋاتتى قۇرال. ءبىراق، مۇنى جاقسىراق جانە ەكونوميكالىق بارىنشا ءتيىمدى جاساۋىمىز كەرەك. قىتاي كومپانياسى جاساعان DeepSeek مودەلى ناعىز سەرپىلىس سانالادى. بۇل جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى رەۆوليۋتسيالىق، جاڭا قۇبىلىس. DeepSeek اشىق باستاپقى كودتاردى ۇسىنادى. بۇل اشىق جۇيە، شىعىندار تۇرعىسىنان الدەقايدا ۇنەمدى، تيىمدىرەك جانە ول قۇنىنىڭ ءبىر بولىگى عانا.
جوبا باتىستىڭ، اسىرەسە امەريكالىقتاردىڭ جەتەكشى جاساندى ينتەللەكت كومپانيالارىنىڭ مونوپولياسىن بۇزادى. ول دامۋشى ەلدەر ءۇشىن بولاشاقتا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن يگەرۋگە مول مۇمكىندىك بەرەدى. ول شاعىن بيۋدجەتپەن ازىرلەنۋىنە ميللياردتاعان، ءتىپتى تريلليونداعان دوللار قاجەت بولعان قۇرالدارداي ءتيىمدى قۋاتتى جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن جاساۋعا بولاتىنىن كورسەتەدى.
وسىلايشا، مەن ونى وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. بۇل بولاشاققا، ونىڭ ىشىندە جاھاندىق وڭتۇستىك ەلدەرىنە، دامۋشى ەلدەرگە الدەقايدا اۋقىمدى جول اشتى. جاساندى ينتەللەكتتى يگەرۋ، ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ ادامزاتتىڭ بولاشاق يگىلىگىنە اينالادى. سونىمەن قاتار سالاۋاتتى باسەكەلەستىكتى قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان بارلىق جاساندى ينتەللەكت كومپانيالارى مۇنى قۇپتايدى.
بۇل - جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى سالاۋاتتى باسەكەلەستىك. ءبىراق قىتاي جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ەڭ ءىرى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە الەمدەگى جي سالاسى تالانتتارىنىڭ ۇلكەن پۋلىنا يە. قىتاي ۋنيۆەرسيتەتتەرىن جىل سايىن 30 ميلليون ستۋدەنت بىتىرەدى، ولاردىڭ جارتىسى عىلىم مەن ينجەنەرياعا ماماندانعان. قىتايدىڭ ج ي سالاسىندا مول تاجىريبەسى بار جانە ا ق ش-تاعى بۇل سالانىڭ كوپتەگەن ساراپشىسى قىتايدان شىققان. مەنىڭشە، قىتاي، ا ق ش، ە و جانە جاھاندىق وڭتۇستىك ەلدەرى اراسىندا جاساندى ينتەللەكتىنى بارلىق ەل مەن ادامدارعا قولجەتىمدى ەتۋ جانە ونى پايدالانۋدى جاقسارتۋ ءۇشىن ىنتىماقتاستىقتىڭ مول مۇمكىندىگى بار.
دەمەك، مەنىڭ ويىمشا، DeepSeek - بۇل جاساندى ينتەللەكتتىڭ جارقىن بولاشاعى بار ەكەنىن كورسەتەتىن ج ي سالاسىنداعى رەۆوليۋتسيالىق جەتىستىك.
- تاعى ءبىر قىزىقتى وقيعا - Apple مەن Alibaba-نىڭ قىتايداعى iPhone-عا ارنالعان جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋداعى ىنتىماقتاستىق. بۇل سەرىكتەستىك قىتاي تەحنولوگيالىق نارىعى ءۇشىن دە، الەمدىك نارىق ءۇشىن دەنەنى بىلدىرەدى؟
- مەنىڭشە، بۇل كەرەمەت جاڭالىق. ايتايىن دەگەنىم، قىتاي مەن Apple سمارتفوندار ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتى ازىرلەۋدە Alibaba-مەن ىنتىماقتاسادى جانە بۇل وتە جاقسى. Apple الەمدەگى ەڭ ءىرى سمارتفون ءوندىرۋشى، ءوزىنىڭ iPhone-ىنىڭ 80-90 پايىزىن قىتايدا وندىرەدى. ەگەر Alibaba جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى سەرىكتەسىنە اينالسا، وندا iPhone قىتايدا، سونداي-اق بۇكىل الەمدە نارىقتىڭ ۇلكەن ۇلەسىن الىپ، جالعاستىراتىنىنا سەنىمدىمىن.
بۇل ا ق ش پەن قىتاي اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەرگە قاراماستان ولاردىڭ ءالى دە بىرگە جۇمىس ىستەي الاتىندىعىن كورسەتەدى. سوندىقتان TikTok قابىلدانادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. سونداي-اق، Google ،X قىتايعا كەلەدى دەپ ءۇمىت ارتامىز. شىندىعىندا دا باقىلاۋدى السىرەتەيىك، ءبىر-بىرىمىزگە اشىلايىق، قىتاي، ا ق ش جانە بۇكىل الەم اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جاقسارتايىق.
اۆتور مارلان جيەمباي
