حاليفالىق يمپەريا قالاي رەسپۋبليكاعا اينالدى؟

سۇلتان ۆاحيدەدديننىڭ ۇرپاقتارى قالاي ەلگە ورالدى؟ مىڭداعان قازاقتى پانالاتقان پرەمەر-مينيستر ادنان مەندەرەس كىم؟ مەندەرەستى نەگە دارعا استى؟ حاليفالىق يمپەريا قالاي رەسپۋبليكاعا اينالدى؟

جولدامامەن كەلىپ، قازۇۋ- ءدى بىتىرگەن (1997)، جۋرناليست، ب ا ق سالاسىنىڭ توپ- مەنەدجەر احمەت اليازبەن بولعان سۇحبات.

- وسمان يمپەرياسىنىڭ سوڭعى جەڭىلىستەرىنە نە سەبەپ بولدى؟ ۇلانعايىر دالانى مەكەندەگەن رۋحى بيىك حالىقتىڭ السىرەۋىنىڭ سىرى نەدە؟ ولار نەدەن قاتەلەستى؟ نەندەي كەمشىلىكتەر جىبەردى؟

- 1711 - جىلى، ياعني ون سەگىزىنشى عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە تۇرىكتەر مەن ورىستار پۋرىت وزەنىنىڭ جاعاسىندا سوعىستى. وسى سوعىستا تۇرىكتەر ورىس ارمياسىن باتپاققا تىرەپ قويادى. ورىس ارمياسىنىڭ تىعىرىققا تىرەلگەن كەزى دە وسى. سان مىڭ اسكەردىڭ قاشاتىن جەرى بولمادى. ءدال وسى تۇستا ورىس اسكەرى اجالدىڭ اۋزىندا تۇردى. بۇل ۋاقىت ورىس پاتشاسى - I پەتردىڭ كەزى. ايەلى ەكاتەرينا پاتشايىم تۇرىك ءۋازىرى بالتاشى مەحمەت پاشامەن كەلىسىمگە كەلۋ ءۇشىن تۇرىكتەرگە كەلەدى.

پاتشايىم ۋازىرگە جالعىز بارادى. ءبىر ءتۇن بويى ءۋازىر مەن پاتشايىم شاتىردا ساۋدالاسادى. ول قانداي ساۋدا بولعانى، ەكەۋىنىڭ شاتىردا نەنى ساۋدالاسقانى، قانداي كەلىسىمگە كەلگەنىن ناقتى ەشكىم بىلمەگەن؟! ءبىر بىلەرىمىز، ەكاتەرينا پاتشايىم ءوز اسكەرىن امان الىپ قالىپ، كەلىسىمگە كەلگەنى. ورىس پاتشاسىنىڭ ايەلى قانداي ايلاكەرلىك جاسادى، ول ءالى كۇنگە دەيىن جۇمباق. ول جۇمباقتىڭ جاۋابىن تاريحشىلارىمىز دا شەشە الماعان. بىرەۋلەر پاتشايىمنىڭ ۋازىرمەن كوڭىلدەس بولعانىن جازسا، ەندى بىرەۋى پارا بەردى دەپ ايتادى. ايتەۋىر، ءارتۇرلى الىپقاشپا اڭگىمەلەر وتە كوپ. ونىڭ ناقتىسىن ءبىر قۇداي بىلەدى.

وكىنىشكە قاراي، وسى سوعىس جالپى تۇركى تاريحىن وزگەرتكەن ۇلكەن وقيعا بولىپ ەسەپتەلەدى. ياعني، سول كەزدە يمپەريا كەلىسىمگە كەلمەي، تۇگەلىمەن جەڭىسكە جەتكەندە، مۇمكىن، بۇگىندە ورتا ازيا مەملەكەتتەرى، كىشى جۇزدەن باستاپ، ۇلى جۇزگە دەيىن قازاق باۋىرلارىمىز ورىسقا بەرىلمەس پە ەدى، كىم ءبىلسىن؟! مۇمكىن، ورىستار كوتەرىلىپ، ءدال قازىرگى كەزەڭگە جەتپەس پە ەدى. بۇل تاريحتاعى بەتبۇرىس كەزەڭىنىڭ بىرەۋى بولىپ ەسەپتەلەدى.

سول كەلىسىمشارتتى جاساعان بالتاشى مەحمەت پاشا ەلگە ۇلكەن جەڭىسپەن كەلدىم دەپ ويلايدى. ءبىراق ءارميا بۇل جەڭىسكە ريزا بولماعان. ونىڭ سەبەبى، مەحمەت پاشانىڭ جەڭىسكە جەتىپ وتىرعان ءارميانى توقتاتىپ، كەلىسىمگە كەلگەنى بولسا كەرەك. ەلگە كەلگەن سوڭ، پاتشا وسى سەبەپتى دە پاشانى قۋعىندايدى. بالتاشى پاشا سول جىلى قايتىس بولادى. ۋازىرگە بەرىلگەن جازا ءبارى ءبىر پاتشانى اقتاي الماعان.

- بۇل سوعىس وسمان يمپەرياسىندا قانداي وزگەرىستەر الىپ كەلدى؟

- وسمان يمپەرياسىنىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ارتقا كەتۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى وسى بولسا، ەكىنشى ءبىر سەبەبى، بۇرىن پاتشالار سوعىس كەزىندە ارميامەن بىرگە مايداندا جۇرەتىن بولسا، سوڭعى جىلدارى پاتشانىڭ ورنىنا ۋازىرلەر باراتىن بولعان. ءۋازىردىڭ شەشىمدەرىنە پاتشانىڭ كەيدە كوڭىلى تولسا، كەيدە كوڭىلى تولماعان تۇستارى وتە كوپ.

وسىلايشا، يمپەريا ۇلكەن قاتەلىكتەرگە ۇرىنىپ وتىرعان. وسىنداي قاتەلىكتىڭ ءبىرى تۇرىك-ورىس سوعىسىندا ورىن الىپ وتىر. بۇل قاتەلىك تۇرىكتەردىڭ السىرەۋىنە اكەلىپ سوقتىردى. اسىرەسە، بۇل كەلىسىم بالقان تۇبەگىندەگى ورىستارمەن ءبىر ءدىندى ۇستانىپ جاتقان حالىقتاردىڭ كۇشەيۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى.

قىرىم ەلىنىڭ كەيىنگى سوعىستاردا ورىستارعا ءوتىپ كەتۋىنە دە وسى سەپ بولعان. بۇرىن تۇرىكتەرگە قىرىم تاتارلارى ارقىلى كومەك كەلەتىن بولعان. بۇل سوعىستان كەيىن ول كومەك توقتاپ قالادى. ارميانىڭ وڭ قاناتى كەتىپ قالعان سوڭ، يمپەريا سول قاناتىمەن جانە ورتا كۇشتەرىمەن عانا جۇرەتىن بولعان. تاعى ءبىر سەبەپ، پاتشالاردىڭ بالا كۇيىندە تاققا وتىرۋى، بيلىكتى انالارىنىڭ قولىنا الۋى يمپەريانىڭ السىرەۋىنە الىپ كەلدى.

ءارى وسى جىلدارى I پەتر مەن سلاۆيان تەكتەس حالىقتار اراسىندا «پانسلاۆيزم» اعىمى كۇشەيە باستادى. ۇلتشىلدىق اسىرەسە بالقان ەلدەرىنىڭ اراسىندا ۋشىقتى. تۇرىكتەر «پانسلاۆيزمگە» قارسى «ءپانتۇركيزمدى» اراعا ەكى عاسىر سالىپ تۇرىپ 19-عاسىردىڭ اياعىندا قولدانا باستادى. العاش رەت ساياسي تۇلعا رەتىندە ءانۋار پاشانىڭ «پانتۇركيستىك» قوزعالىسى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ىسكە اسقان، ءبىراق ناتيجەسى ءانۋار پاشانىڭ تاجىكستاندا ورىس ارمياسىمەن شايقاسىندا ولتىرىلۋمەن بىتەدى. نەگىزىنەن سوناۋ 18-عاسىردا ورتا ازيا تۇركى ەلدەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقاندا، ماسەلە مۇلدەم باسقا ارناعا بۇرىلۋى مۇمكىن ەدى. سوندىقتان بۇگىنگى ايتىلىپ جاتقان «پانتۇركيزم» نەگىزى سوناۋ 18-عاسىردا I - پەتر مەن باستاعان «پانسلاۆيزمگە» قارسى شىققان اعىم.

اسىرەسە، XVIII عاسىردىڭ اياعى مەن XIX عاسىردىڭ باسىندا تۇرىكتىڭ سۇلتاندارى باتىستا، ەۋروپاشىل ۇستازداردىڭ تاربيەسىندە ءبىلىم الا باستايدى. فرانسۋز مادەنيەتى، فرانسۋز ءبىلىمى پاتشالاردىڭ ەرمەگىنە اينالادى.

باتىسشىل كوزقاراستاعى پاتشالار مەملەكەت باسىنا كەلدى. پاتشالىق قانا ەمەس، اقسۇيەكتەردىڭ بالالارى دا شەت ەلدە ءبىلىم الا باستايدى. ەۋروپانىڭ جاسامپاز رەفورمالارىنىڭ ءوزىنىڭ جەمىسىن بەرگەن كەزەڭى. 1789-99 -جىلدارى ارالىعىنداعى فرانسۋز مونارحياسى قۇلاتىلىپ، ورنىنا رەسپۋبليكالىق جاڭا مەملەكەت ورناتۋ شۇباسىز الەمدەگى بۇتكىل مونارحيالىق باسقارۋ جۇيەلەرىنىڭ تاعىن ورنىنان قوزعالتتى. سول جىلدارى «بىزدە نەگە باسقاشا؟ بىزدە نەگە ەركىندىك جوق؟» دەگەن اڭگىمەلەر تۋا باستادى. پاتشالىق بيلىك ەل ىشىندەگى ءارتۇرلى رەفورمالارعا قارسى كۇرەسە الماي قالدى. ويتكەنى يمپەريانىڭ بيلىگى السىرەي باستاعان كەز ەدى بۇل.

بۇرىن ەل ىشىندە ەشقانداي جاۋ جوق ەدى. جاۋدىڭ ءبارى سىرتتان كەلەتىن. ەندى جاۋ ساراي ىشىندە پايدا بولا باستادى. بۇل 1800 - جىلدار بولاتىن. وسى كەزەڭدە تۇرىكتەر العاش رەت گازەت شىعارا باستايدى /تاقۆيمي ۋاقايە 1831ج.1. / ەلدەگى وزگە ۇلت وكىلدەرىنە، سونداي-اق شەت ەلدەردە ءبىلىم الىپ كەلگەن جاستارعا، اقىن-جازۋشىلارعا تولىق بولماسا دا، شەكتەۋلى ەركىندىك بەرە باستايدى. بۇل كەزەڭ «تانزيمات» كەزەڭى دەپ اتالادى. تانزيمات تۇرىكتىڭ باتىستىڭ مادەنيەتىن مويىنداعان العاشقى كەزەڭى بولىپ سانالادى. رەسمي تۇردە. بۇل كەزدەردە تاقتا ءابدۋلماجيت سۇلتان پاتشالىق ەتكەن كەزەڭ.

كەيىن وسى گازەتتەن باسقا، پەسالار، روماندار شىعا باستايدى. وسىلاردىڭ ءبىرازى سىني سارىندا بولادى. بۇلاردىڭ ءبارىن پاتشا توقتاتا الماي قالادى. ويتكەنى بۇل جازبالاردا بىرەۋلەر تۇرىكشىلدىكتىڭ تۋىن كوتەرەتىن بولسا، ەندى بىرەۋلەر ۇلتشىلدىقتىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ تۋىن كوتەرەدى. وسىلايشا، ەلدىڭ اراسىندا الاۋىزدىق پايدا بولادى. ءسويتىپ، پاتشا ولارعا يەلىك ەتە الماي قالادى. وسى كەزەڭدەردە يمپەريا قانشاما قينالسا دا، بىرەۋىن ەلدەن الىستاتۋ ارقىلى، بىرەۋىنە جاعداي جاساۋ ارقىلى ەلدەگى وزگەرىستەردى قالىپقا كەلتىرۋگە تىرىسادى.

اقىرى ىشتەگى جانە سىرتتاعى قارسىلىقتار 1876 - جىلى وسمان يمپەرياسىندا ۇلكەن وزگەرىس الىپ كەلەدى. سۋلتان ءابدۋلازيزدى جاۋلارى تۇنشىقتىرىپ ولتىرگەننەن كەيىن، نەبارى ءتورت-بەس اي تاققا جىندى 5 - مۇرات وتىرادى. بۇل پاتشامەن ايلالارىن ىسكە اسىرا الماعان سارايلىقتار باتىستىڭ جانە زيالى قاۋىمنىڭ قولداۋىمەن مونارحيالىق رەسپۋبليكا قۇرۋ شارتىمەن 1876 - جىلى تاققا سۇلتان ІІ - ابدۋلحاميتتى وتىرعىزادى.

وكىنىشكە قاراي، كەلەسى جىلى ياعني 1877 دە ورىس-تۇرىك سوعىسى باستالادى. پاتشا وسى سوعىستى پايدالانىپ ءماجىلىستى جابادى. بۇرىنعىداي بيلىك جالعىز پاتشاعا وتەدى. ءبىراق شەگىنىس ورىس-تۇرىك سوعىسىمەن جالعاسادى. وسى سوعىس تۇركيا تاريحىندا ارتقا قاراي كەتۋدىڭ سوڭعى نۇكتەسى بولدى. سول سوعىستا قىستىڭ كۇنى ەشقانداي دايىندىقسىز شىققان توقسان مىڭ اسكەر قىرىلىپ قالادى. ولار ءتىپتى كاۆكاز جەرىنە جەتە الماي، سوعىسپاستان قىرىلادى. مۇلدە سۋىق كورمەگەن، كورسە دە، جەڭىل، جۇقا كيىممەن سوعىسقا اتتانعان اسكەرلەر ەكى-ءۇش اي جۇرگەننەن كەيىن السىرەپ قالادى.

وسى سوعىستا يمپەريا امال جوق جەڭىلەدى. جەڭىلىستەن كەيىن يمپەريا تەرريتورياسىنىڭ ءبىرازىن جوعالتادى. سودان كەيىن، يمپەريانىڭ نەگىزگى ورتالىعى قيرايدى. ورىستار ستامبۇلعا دەيىن كەلەدى. تۇرىكتەر كيپر ارالىن اعىلشىندارعا كەپىلدىككە بەرۋ ارقىلى ولاردىڭ كومەگىنە سۇيەنەدى. سول كۇننەن باستاپ ءالى كۇنگە دەيىن كيپر ارالىنداعى شيەلەنىس بىتكەن ەمەس. دەگەنمەن ورىستار ارتقا شەگىنىپ يمپەريانىڭ قول استىنداعى سەربيا جەرىن جانە رۋمىنيانىڭ ازاتتىعىن الىپ بەرەدى، بولگاريانىڭ اۆتونوميالىق ەلگە اينالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.

- سوندا سۇلتان ІІ - ابدۋلحاميتتىڭ يمپەرياعا قوسقان ۇلەسى قانداي؟

- سۇلتان ІІ - ابدۋلحاميت پاتشالاردىڭ بالالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ مومىنى بولعان. ءارى شەبەرحانادا اعاش ويۋشى ۇستا بولىپ جۇمىس ىستەگەن، قاق-سوقپەن ءىسى جوق، ءسال بۇكىرلەۋ بولعان كىسى ەكەن. ءوزى دە كوزگە ونشا كورىنە بەرمەگەن. بەلسەندىلەر پاتشالىق رەسپۋبليكانى قۇرۋدى ارماندايدى. ال پاتشالىق رەسپۋبليكا قۇرۋدىڭ بىردەن-ءبىر شارتى «ءبىزدىڭ سوزىمىزدەن شىقپايتىن، ايتقانىمىزبەن جۇرەتىن ادامدى قويۋ كەرەك» دەپ ويلايدى. وزگە بالالارىنىڭ ءبارى بۇعان كونە بەرمەيتىنىن بىلەدى. ال ابدۋلحاميت بولسا، ىزدەگەنگە سۇراعانداي بولادى.

سويتسە، بۇل بالانىڭ ءوزىنىڭ ۇستانعان ساياساتى ەكەن. بۇل كەيىن ءبىلىنىپ قالادى. ابدۋلحاميت سۇلتان جاستايىنان بانك جۇيەسىن ۇيرەنىپ الادى، ءارى سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزۋدى دە ۇيرەنەدى. اعىلشىنداردىڭ سىرتقى بارلاۋ ساياساتىن تەرەڭ مەڭگەرىپ الادى. وسىنىڭ ءبارىن مەڭگەرىپ العاننان كەيىن، ءۇنسىز شەبەرحانادا اعاش ويىپ جۇرە بەرەدى. ۇندەمەي جۇرگەن مومىن بالانى بەلسەندى توپ ۇمىتكەر رەتىندە ۇسىنادى. ءسويتىپ، ابدۋلحاميت سۇلتان 1876 - جىلى بيلىككە كەلەدى. بيلىككە كەلگەننەن كەيىن «ءماجىلىستى اشىپ بەرەمىن، پاتشا سول ماجىلىسكە باعىناتىن بولادى» دەپ ايتادى.

ءسويتىپ، ءماجىلىس اشىلىپ، ءماجىلىس بويىنشا، پاتشا تاققا وتىرادى. تۇرىك-ورىس سوعىسى باستالعاننان كەيىن سۇلتان ءماجىلىستى جابادى دا، بار بيلىكتى ءوز قولىنا الادى. ءارى سوعىس كەزىندە ءبىر عانا پاتشا، ءبىر عانا بيلىك بولۋى كەرەك دەپ شەشەدى. ءسويتىپ اينالاسىنداعى ءوزىن بيلىككە الىپ كەلگەن جىگىتتەردىڭ ءبارىن تۇگەلىمەن قۋعىنعا ۇشىراتادى. بۇلىك شىعارىپ جاتقانداردىڭ ءبارىن جەر اۋدارىپ جىبەرەدى. ابدۋلحاميت سۇلتان وتىز ەكى جىل تاقتا وتىرادى. وتىز ەكى جىل بويى مىقتى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا يمپەريانىڭ بىردە ءبىر شارشى مەتر جەرىن ەشكىمگە بەرمەيدى. اعىلشىننىڭ سىرتقى بارلاۋ ساياساتىن تەرەڭ مەڭگەرگەنىنىڭ ارقاسىندا قاي ەلدە نە بولىپ جاتىر، قاي ەلدە قانداي ساياسات ءجۇرىپ جاتقانىنان حاباردار بولىپ وتىرىپ، الدىن-الا ولارعا قارسى ساياسات ۇستانۋ دا قيىنعا سوقپايدى. وسىلايشا، ەلدىڭ ىشىندەگى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاعان.

وسى پاتشا تۇرىكتىڭ تاريحىندا سوڭعى ەكى پاتشانىڭ ءبىرى بولىپ، ەسىمى اتالادى. جانە دە باستاپقى كەزدەگى بۇل كىسىنىڭ ساياساتىن، قۋعىنداۋىن تۇسىنبەگەن زيالى قاۋىمدار مەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءبارى سۇلتانعا قارسى وپپوزيسيالىق جىرلارىن شىعارا باستاعان. اقىرىندا سول كەزدەرى ءارمياندار مەن ەۆرەيلەردىڭ كومەگىمەن سۇلتاندى تاقتان تايدىرادى. سۇلتان قالاي بيلىكتەن كەتەدى، سولاي بالقان سوعىسى باستالادى. وسى سوعىستا تۇرىك ارمياسى ارتقا قاراي شەگىنۋگە تۋرا كەلەدى. جەڭىلىستىڭ سالدارىنان بولگاريا، ماكەدونيا سياقتى ەلدەر ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالايدى. وسمان يمپەرياسىنىڭ قول استىنداعى افريكانىڭ ءبىراز ەلدەرى، اعىلشىنداردىڭ، فرانسۋزداردىڭ، يتاليانىڭ قول استىنا ءوتىپ كەتەدى.

ابدۋلحاميت سۇلتان تاقتان تۇسكەننەن كەيىن، اقىن-جازۋشىلار سوعىستىڭ نە سەبەپتى باستالعانىن، بۇل سوعىستان كەيىن قانشاما جەردى جوعالتىپ العانىن تۇسىنەدى. سۇلتاننىڭ ۇلكەن ساياساتكەر بولعانىن كەش بىلەدى. ءارى ودان كەشىرىم سۇرايدى. ولاردىڭ كەشىرىم سۇراعانى اقىن-جازۋشىلاردىڭ ولەڭدەرىندە كوپتەپ كەزدەسەدى.

بۇل كىسى ءارمياندار ۇستانعان ساياساتى ءۇشىن «قىزىل سۇلتان» دەگەن، ال ەۆرەيلەر بولسا مۇلدە ۇناتپاعان. ونىڭ دا سەبەبى، ەۆرەيلەر سۇلتان ІІ - ابدۋلحاميتتەن بۇگىنگى يزرايلدىڭ جەرىن سۇراپ كەلەدى. «وسمان يمپەرياسىنىڭ بۇتكىل سىرتقى قارىزىن وتەپ بەرەمىز، بىزگە قاسيەتتى جەرىمىزدى بەرىڭىز»، - دەيدى. سوندا پاتشا: «تۇرىكتەر قانمەن العان جەردى اقشاعا ساتپايدى»، - دەپ ەلشىلەرىن قۇزىرىنان قۋادى. ەلشى كەتەردە «مەنى قورلاعانىڭ وسى بولسىن، ءبىزدى ەندىگى جەردە دوس دەمە» دەپ كەتەدى. بۇگىنگى پالەستينا جەرىن ەۆرەيلەر قوماقتى اقشاعا ءبىر-بىرلەپ ساتىپ الا باستايدى. پاتشا وسىنى ەستىپ شەتەلدىكتەرگە، اسىرەسە ەۆرەيلەرگە جەر ساتۋعا تىيىم سالادى جانە ءبىر قور قۇرىپ جەرىن ساتاتىن پالەستينالىقتاردان جەرىن ءوزى ساتىپ الادى. ءبىراق امال قانشا، 1909 - جىلى توڭكەرىستە تاقتان ءتۇسىرىلىپ ورنىنا مەحمەت رەشات كەلەدى. سول كۇننەن باستاپ، پالەستينا مەسەلەسى شەشىلمەي كەلە جاتىر.

- ابدۋلحاميت سۇلتاننان كەيىن قانداي جاعدايلار ورىن الدى؟

- ابدۋلحاميت سۇلتاننان كەيىن تاققا مەحمەت رەشات كەلەدى. 8 جىل تاقتا وتىرادى. ول باقيلىق بولعاننان كەيىن تاققا سۇلتان ۆاحيدەددين كەلەدى. سۇلتان ۆاحيدەددين وسمان يمپەرياسىنداعى تاققا وتىرعان سوڭعى پاتشا. وتە تاقۋا جانە ادىلەتتى كىسى بولعان. ەڭ وكىنىشتىسى، سۇلتان ۆاحيدەددين تاققا وتىرعان كەزەڭ قيىن- قىستاۋ كۇندەرمەن تۋرا كەلەدى. ويتكەنى 1912 - جىلعى بالقان سوعىسىندا يمپەريانىڭ قول استىنداعى كوپتەگەن ەلدەر تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان. جانە ىشكى وپپوزيسيا كۇشەيگەن كەزەڭ. سونداي-اق يمپەريا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى اياقتاۋ ۇستىندە بولعان. بۇل سوعىستا تۇرىكتەر جەڭىلمەسە دە، نەمىستەر جانە ءبىزدىڭ وداقتاسىمىز بولعان بولگارلار جەڭىلگەننەن كەيىن، امال جوق، ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا اعىلشىن، فرانسۋز، ورىس جانە يتالياندىقتاردىڭ وداقتاسقان ەلدەرىنەن جەڭىلگەنىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى.

سول كەزدە تۇركيانىڭ بۇگىنگى تەرريتورياسىن جەتى بىردەي جاۋ جاۋلاپ الادى. ونىڭ باتىس ايماعىن گرەكتەر، وڭتۇستىك ايماعىن يتالياندىقتار، قيىر-شىعىس ايماعىن فرانسۋزدار، شىعىس ايماعىن ورىستار جانە ارمياندار جاۋلاپ الادى. تەك تۇرىكتەرگە ورتا انادولى جەرىندەگى ەكى-ءۇش قالا عانا قالادى. قالعان جەرلەردىڭ ءبارى تۇگەلدەي وتارلاۋشى ەلدەردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتەدى. بۇل XX عاسىردىڭ العاشقى شيرەگى 1918 - جىلى بولاتىن.

سۇلتان ۆاحيدەددين بۇرىن وزىمەن بىرنەشە رەت ساپارلاس بولعان جانە 1905 - جىلى سيريا ەلىندە، 1911 - جىلى ليۆيا جەرىندەگى ۇلت-ازاتتىق كۇرەستى باستاعان جانە تۇرىك ارمياسىندا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ۇلكەن ەرلىك كورسەتكەن اتاتۇرىكتى انادولى جەرىنە جىبەرىپ، حالىقتىڭ باسىن قوسىپ، ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس ۇيىمداستىرۋعا جىبەرۋدى ۇيعارادى. ءارى وسى ارقىلى وسمان يمپەرياسىنا تيەسىلى جەرلەردەگى وزگە ەلدەردىڭ ارمياسىن شىعارۋدى دا ماقسات ەتەدى. ول ءۇشىن ۇلت-ازاتتىق كۇرەستى باستاۋ كەرەك. وسى ءۇشىن اتاتۇرىكتى شاقىرتادى.

ءبىراق بۇعان ءبىراز ادام قارسىلىق بىلدىرەدى. اسىرەسە انۋار پاشا سۇلتانعا: «اتاتۇرىك مىقتى قايراتكەر. ءبىراق وعان سەنۋگە بولمايدى» دەپ ايتادى. ەكەۋىنىڭ اراسىندا باسەكەلەستىك بار ەدى. ءبىراق پاتشا: «قازىر مۇنى اتاتۇرىكتەن اسىرىپ جاسايتىن ەشكىم جوق. سوندىقتان دا، قايتكەن كۇندە مۇستافا كەمالدى جىبەرۋىمىز كەرەك»، - دەيدى. ءسويتىپ، پاتشا ون مىڭ التىن بەرىپ، اعىلشىنداردان اتاتۇرىكتى شىعىس ارمياسىن وتارلاۋشى ەلدەردىڭ تالابى بويىنشا تارتىپكە كەلتىرۋ ماقساتىندا انادولى جەرىنە جىبەرۋگە رۇقسات الادى. نەگىزگى ماقسات انادولى جەرىندە وتارلاۋشىلارعا قارسىلىق كورسەتۋ ماقساتىندا حالىققا ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋ.

ءبىراق وكىنىشكە قاراي، رەسمي تاريح كۇنى كەشەگە دەيىن مۇنى باسقاشا وقىتتى. سول كەزدە سۇلتان ۆاحيدەددين ەلگە قيانات جاسادى دەۋمەن كەلدى. «وسمان يمپەرياسى وتارلاۋشى ەلدەرىنە جەڭىلىستى مويىنداپ بەرگەننەن كەيىن اتاتۇرىك ءوزىنىڭ دوستارىمەن انادولى جەرىنە جامان قايىقپەن سۋ جاعاسىمەن سامسۇن قالاسىنا جەتىپ ۇلت-ازاتتىق كۇرەستى باستادى» دەپ وقىتتى. پاتشانىڭ ۇلەسىن ايتپاق بىلاي تۇرسىن، ونى «قياناتشىل، جەكسۇرىن» دەپ بالاعاتتادى. اتاتۇرىكتىڭ ستامبۇلدان سامسۇن قالاسىنا جەتكەن ياحتاسى ءالى كۇنگە دەيىن قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى سامسۇن قالاسىندا مۋزەيگە اينالدىرىلىپ ساقتاۋلى تۇر. ياعني ول جامان قايىقپەن ەمەس، ارنايى ياحتامەن سامسۇنعا جەتكەن.

شىندىعىنا كەلگەندە، ونى پاتشانىڭ ءوزى ارنايى ميسسيامەن جىبەرگەنى بايقالادى. سودان سامسۇن قالاسىنداعى ءبىرىنشى قادامىنان كەيىن تۇركيادا ۇلت-ازاتتىق كۇرەستى باستايدى. ول كەزدەرى تۇركيانىڭ بارلىق ارمياسى تارقاتىلعان بولاتىن. تەك قانا شىعىستاعى ارمياسى عانا تارقاتىلماعان. كازىم كارەمەبەكىر دەگەن پاشانىڭ قاراماعىنداعى ارميا ساقتاۋلى بولاتىن. وسى ارميا باسشىلارىمەن مۇستافا كەمال العاش رەت ۇلت-ازاتتىق كۇرەستى باستايدى. بۇل 1919 - جىلى بولاتىن.

اراعا ءبىر جىل سالىپ، اتاتۇرىك ءبىرقاتار قالالاردا ۇلكەن جيىندار وتكىزىپ، ارنايى شەشىمدەر قابىلدايدى. سول شەشىمدەردىڭ ءبىرى - «وتانىمىزدى بارلىق جاۋلاردان ساقتاۋىمىز جانە قورعاۋىمىز كەرەك. بۇل ءۇشىن ايانباي كۇرەسۋىمىز قاجەت» دەگەن قاعيدادان تۇرادى. مۇنى ەستىگەن اعىلشىندار پاتشاعا كەلىپ، قىسىم جاساي باستايدى. «توقتاتۋعا كەتتى» دەپ ايتىپ ەدىڭدەر. سەندەردىڭ ءبىزدى الداعاندارىڭ عوي»، - دەپ پاتشاعا مۇستافا كەمالدى توقتاتۋدى بۇيىرادى. «ايتپەسە، ءبىز سىزدەرگە باسقاشا شارا قولدانامىز» دەپ ماجبۇرلەيدى.

پاتشالىق بۇل ماجبۇرلىكتەن كەيىن، ءارى اتاتۇرىككە ۋاقىت بەرۋ ءۇشىن شەيحيسلامنان اتاتۇرىكتىڭ جاساپ جاتقان جۇمىسىنىڭ مەملەكەتكە قارسى ىستەلىپ جاتقان جۇمىس ەكەنىن ايتىپ، ءپاتۋا شىعارتقىزادى. مۇنىڭ ءبارى اعىلشىنداردىڭ قىسىمىمەن جاسالادى. ول كەزدە اعىلشىندار ستامبۇلدى جاۋلاپ العان. پاتشا ولاردىڭ تۇتقىنىندا جۇرگەن. ءبىراق پاتشا دا ءوزىنىڭ تاكتيكاسىن دۇرىس پايدالانادى. ۇلت-ازاتتىق كۇرەستى توقتاتۋ جونىندە اسكەر دايىنداتىپ اتاتۇرىككە قارسى شابۋدىڭ ورنىنا جاي عانا ءپاتۋا شىعارتقىزادى. اتاتۇرىك پاتشانىڭ ۇكىمىن تىڭدامايتىنىن بىلەدى. ويتكەنى وعان بەرىلگەن ميسسيا ەلدى جاۋلاردان تازارتۋ ەدى.

ءسويتىپ كۇرەس باستالادى. كۇرەستى جۇرگىزەردە وسمان يمپەرياسى كوپتەگەن كومەكتەر كورسەتەدى. بىرىنشىدەن، ستامبۇلدان انادولى جەرىنە وتەتىن قارۋ-جاراقتى ۋاقىتىلى جەتكىزىپ وتىردى. ءارى حالىققا تاراتۋدا دا كوپتەگەن شارۋالار اتقارىلدى. حالىق اتاتۇرىكتىڭ بۇل جۇمىستى اتقاراتىنىنا كوزدەرى جەتتى. ءسويتىپ، ءومىرى بوداندىق كورمەگەن ەل اتاتۇرىكتىڭ اينالاسىنا توپتاسادى. «قاۋايى ميلليە» دەپ اتالاتىن ۇلتتىق كۇش دەگەن ماعىناعا كەلەتىن ارميا قۇرىلا باستايدى. وسى توپتاسۋدىڭ ارقاسىندا ۇلكەن شايقاس باستالادى. بۇل شايقاس ءار قالادا جۇرگىزىلەدى. ءار قالاداعى ارميا ءوزىنىڭ قالاسىندا قونىستانعان وزگە ۇلت ارمياسىن شىعارىپ سالۋ كەرەك. بۇعان بارىنشا ايانباي كىرىسەدى. نەبارى ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە بۇتكىل تۇركيا جەرىن جاۋلاپ العان ارميا ارتقا قاراي شەگىنەدى.

ەڭ العاشقى شەگىنگەن ارميا بۇل ورىس ارمياسى بولدى. ورىس ارمياسىنىڭ شەكارادان كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى، 1917 - جىلى رەسەيدەگى لەنين جاساعان توڭكەرىسكە بايلانىستى بولدى. سول توڭكەرىستەن كەيىن لەنين ءوزىنىڭ جاڭا مەملەكەتىن بەكىتۋ ماقساتىندا، ءوز ىشىندەگى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن تۇركيا شەكاراسىنان شەگىنەتىنىن ايتادى. ءارى اتاتۇرىكپەن كەلىسىمگە كەلەدى. وسى كەلىسىمنىڭ ارقاسىندا بۇرىنعى تۇركيا جەرىنەن ورىس-تۇرىك سوعىسىندا الىنعان جەرلەردىڭ ىشىندە ەكى قالانى قايتارادى. ءسويتىپ، تۇرىكتىڭ شەكاراسى ورىسپەن بەكىتىلىپ قويىلادى.

وسى شەكارادان شەگىنىستەن سوڭ، شىعىس ايماقتاعى قاۋىپ بىتكەننەن كەيىن باتىسقا قاراي شايقاس باستالادى. اسىرەسە، ەڭ ۇلكەن شايقاستار گرەكتەرمەن ءوتتى. وسىلايشا، وزگە ەلدىڭ ارميالارىنىڭ ءبارى بىرتىندەپ ەلدەن قۋىلادى. وسىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى تۇركيا مەملەكەتىنىڭ تەرريتورياسى بەكي باستايدى. سول كەزدە اعىلشىندار كۇردتەردىڭ ماسەلەسىن قوزعاپ، سولاردى كوتەرىلىسكە شاقىرادى. ءبىراق اتاتۇرىك ولاردىڭ بارىمەن جەمىستى جۇمىس جاساعاندىقتان، ولاردىڭ ەشقايسىسى اعىلشىنعا ەرمەيدى. ەرمەگەننەن كەيىن اعىلشىندار اتاتۇرىكتىڭ ەرلىگىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى.

ءبىراق بۇل ەرلىك ۇلكەن ءبىر كەزەڭنىڭ اياقتالۋىمەن بىتەدى. ول وسمان يمپەرياسىنىڭ قۇلاۋى جانە جاڭا رەسپۋبليكانىڭ قۇرىلۋى بولىپ ەسەپتەلەدى. ناقتىلاپ ايتقاندا، 23 - ءساۋىر 1920 - جىلى انكارادا تۇركيا ۇلتتىق ءماجىلىسى قۇرىلادى. تۇركيانىڭ جان-جاعىنان كەلگەن دەلەگاتتار ەندىگى جەردە يمپەرياعا باعىنبايتىنىن، تۇركيا رەسپۋبليكاسىن ۇلتتىق ءماجىلىستىڭ باسقاراتىنىن، ستامبۇل شىعارىپ جاتقان ۇكىمدەردى بۇلار ەندى تىڭدامايتىندىقتارىن جەتكىزەدى.

- سۇلتان ۆاحيدەدديننىڭ ەندىگى تاعدىرى نەمەن اياقتالدى؟

- سوعىس جالعاسىپ جاتىر. وڭتۇستىك جاقتاردا. فرانسۋز، اعىلشىن، گرەكتەرمەن سوعىسىپ جاتقان ۋاقىت. بۇل ءۇش ەل مىنانداي تاكتيكاعا كوشەدى. ولاردىڭ كوزدەگەنى اتاتۇرىكتىڭ جاقتاستارى مەن پاتشانىڭ جاقتاستارىن ءبىر-بىرىمەن شايقاستىرۋ ەدى. سول ءۇشىن لوندون كونفەرەنسياسىنا شاقىرادى. كونفەرەنسياعا تۇركيانىڭ رەسمي وكىلى رەتىندە انكارا شاقىرىلادى. پاتشالىق شاقىرىلمايدى. سول جەردە پاتشالىقتى شاقىرماعاننان كەيىن، انكاراعا قارسى نە سوعىسۋ كەرەك، نە ولاردىڭ بيلىگىن مويىنداۋ كەرەك بولدى. سول كەزدە كوزى اشىق، تۇلعالارىمىز انكارامەن جاسالىپ جاتقان كەلىسىمدى قابىلدايتىنىن جەتكىزەدى دە، وسىلايشا، جاۋدىڭ كوزدەگەن ماقساتىن بۇزادى. 1923 - جىلى سوعىس جەڭىسپەن اياقتالادى. لوزان كەلىسىم شارتىمەن 29 - قازان 1923 - جىلى تۇركيا رەسپۋبليكاسى قۇرىلادى.

رەسپۋبليكا قۇرىلعاننان كەيىن ۇلكەن ءبىر تارتىس بولدى. ەلدىڭ باسقارۋ جۇيەسى پاتشالىق بولىپ جالعاسا ما، الدە جاڭا جۇيە ەنگىزىلە مە؟ پاتشالىق بولىپ جالعاسپاسا، حاليفاتتىق قالاي بولادى؟ وسى ماسەلەنى شەشۋ الدىڭعى كەزەكتە تۇردى. اتاتۇرىك باستاپقىدا حاليفاتتىقتى قالدىرۋدى ويلايدى. سول ءۇشىن سۇلتان ابدۋلمەجيتتى حاليفاتتىققا الىپ كەلەدى. ءبىراق تۇبىندە تۇركيا رەسپۋبليكاسىن زايىرلى مەملەكەتكە اينالدىرۋ كوزدەلەدى. نەگىزگى ماقسات تا وسى.

كەيبىر تاريحشىلار لوزانداعى بەي رەسمي كەلىسىم بويىنشا حاليفاتتىقتى جويۋعا قارسىلىق جاڭا رەسپۋبليكانى رەسمي تۇردە تانيتىندىقتارىن، ايتپەسە تۇركيا رەسپۋبليكاسىن تانىمايمىز دەگەندەرىن ايتادى. بۇنىڭ قانشالىقتى شىندىق ەكەنىن بىلمەيمىن، ءبىراق ءبىر جىل ىشىندە، ياعني 1924 - جىلى حاليفاتتىق تۇبىمەن جويىلادى.

نەگىزىنەن حاليفاتتىق مۇسىلمان ەلدەرى ءۇشىن ۇلكەن كۇش بولعان، وسمان سۇلتاندارى بۇل كۇشتى وتە ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن. ويتكەنى حاليفاتتىق مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ باسشىلىعى ەدى. الايدا ءارى مۇسىلماندىقتى، ءارى مۇسىلمان ەلدەرىن بولشەكتەپ قۇرتۋدى كوزدەگەن باتىس ەلدەرى وسىلايشا كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتەدى. ونىڭ نە سەبەپتى بولعانى جانە قالاي بولعانى بۇگىندە ماڭىزدى ەمەس بولدى!

وسى ارادا ەڭ ءبىر ايانىشتى جاعداي، ءوزىن انادولى جەرىنە جىبەرگەن، انادولى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن باستاتۋعا تىكەلەي تاپسىرما بەرگەن، ون مىڭ التىن بەرىپ، جولداستارىمەن اتتاندىرعان، بارعان جەرىندە پاتشانىڭ ادامى دەپ، قولىنا پارمەنىن بەرگەن پاتشاعا اتاتۇرىكتىڭ اينالاسىنداعى ادامداردىڭ قياناتى بولدى. ولار: «ەگەر وسى پاتشالىق ءسىزدىڭ ەلىڭىزدە قالاتىن بولسا، ياعني تۇركيا شەكاراسىندا تۇراتىن بولسا، بۇل مەملەكەت كۇندەردىڭ كۇنىندە ىدىراپ، يمپەريا قايتا ءوزىنىڭ قالپىنا كەلۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن قايتكەن كۇندە دە بۇلاردان قۇتىلۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىس ايتىپ، پاتشا جانە ونىڭ اۋلەتىن تۇگەلىمەن ەلدەن الىستاتادى.

سول كەزدە اتاتۇرىك «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەندە، «نە ولاردى ءولتىرۋ كەرەك، نە تۇتقىنداۋ قاجەت، نە ايداۋ كەرەك؟» دەيدى. سوندا اتاتۇرىكتىڭ نەگىزگى ساياساتى بىلمەگەن بولايىن دەگەنگە سايادى. سول كەزدەگى باسشىلىقتاعى ارانداتۋشىلار، اتاتۇرىكتىڭ جەڭىسكە جەتكەندىگىن، جاڭا رەسپۋبليكا قۇرىلعاندىعىن، تۇركيا حالقىنىڭ اتاتۇرىكتى ەرەكشە جاقسى كورەتىندىگىن، سوندىقتان دا، «كەزىندە ءسىز بەرگەن ءپاتۋالارىنىڭ جامان بولاتىنىن بىلەسىزدەر، سول ءۇشىن سىزدەردىڭ ەلدەن كەتۋلەرىڭىز كەرەك» دەپ، پاتشاعا ۇرەي سالا بەرەدى. سۇلتان ۆاحيدەددين بولسا: «مەن اتاتۇرىكتى تانيمىن. ونى مەن جىبەردىم. بۇلاي بولۋى مۇمكىن ەمەس»، - دەيدى.

ارانداتۋشىلار وسى باعىتتا ساراي ماڭىندا ايقاي-شۋ دا شىعارتقىزادى. سول كەزدە سارايدىڭ اينالاسىندا بۇلىك شىعاراتىن بىرنەشە توپتى ادەيى قولدان ۇيىمداستىرادى. ول توپتار «پاتشا كەتسىن» دەگەن ميتينگى جاسايدى. پاتشالىق بۇل ميتينگىلەردەن شوشىپ، امال جوق، ەلدەن كەتۋگە شەشىم قابىلدايدى. سول كەزدە تاعى دا ارادا جۇرگەن ارانداتۋشىلار: «سىزدەرگە جيىرما ءتورت ساعات ۋاقىت بەرىلەدى. جيىرما ءتورت ساعاتتىڭ ىشىندە ەلدەن شىعۋلارىڭىز كەرەك. وسى ۋاقىت ىشىندە ەلدەن كەتپەسەڭىزدەر، ءسىزدىڭ دە، سارايىڭىزدىڭ دا تاس-تالقانى شىعارىلادى» دەپ ايتىلادى.

- سونىمەن، سوڭعى پاتشا ەلدەن كەتتى...

- سۇلتان ۆاحيدەددين پاتشا جانە اۋلەتى اعىلشىن كەمەسىمەن ەلدەن كەتەدى. وسى كەزدە ورىن العان تاعى ءبىر ايانىشتى جاعداي، پاتشا ءوزىنىڭ بالالارىمەن، تۋىس-تۋعانىمەن، قىرىق شاقتى اداممەن ەلدەن شىعىپ كەتەدى. كەتەرىندە قىزمەتكەرى قازىنادان ءبىراز ۋاقىتقا جەتەرلىك التىن الادى. ول التىندى پاتشا كورىپ: «مىنا التىندى نەگە الدىڭ؟» دەپ سۇرايدى. قىزمەتكەرى «بۇل التىن ەرتەڭ بىزگە قاجەت بولماي ما؟ بارعان جەرىمىزدە نە ىستەيمىز؟» دەپ ايتادى. پاتشا بولسا: «بۇل حالىقتىڭ قازىناسى. حالىقتىڭ قازىناسىنا قول سۇعۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ مۇنى الىپ كەتۋگە قاقىمىز جوق»، - دەپ التىندى المايدى. ەشتەڭە الماي، ۇستىنە ارتىق كيىم دە الماي، ۇستىندەگى ءبىر جاپىراق كيىمىمەن ەلدەن شىعىپ كەتتى دەپ ايتىلادى.

جيىرما ءتورت ساعاتتىڭ ىشىندە ەلدەن شىققان پاتشا الدىمەن مالتاعا، سوسىن يتالياعا قونىستانادى. يتاليادا ۇلكەن ءبىر جەر ءۇيدى جالعا الادى. ايەلىنىڭ سىرعاسىن ساتادى، قولدارىنداعى بارىن وتكىزەدى. ولاردىڭ تاپقان-تايانعاندارى قىرىق كۇننەن اسپاي قالادى. قىرىق كۇننەن كەيىن، پاتشانىڭ جەيتىن نانى دا بولماي قالادى. سارايدىڭ قىزدارى بولعاننان كەيىن ءبىرىن مىسىرعا، ءبىرىن يندياعا تۇرمىسقا ۇزاتادى. پاتشا ءسويتىپ، وتە قيىن ساتتەردى باستان وتكەرەدى. ءتىپتى، ءبىر كۇنى جالعا العان ءۇيدىڭ اقشاسىن تولەي الماي قالادى. ءۇيدىڭ اقشاسىن تولەمەگەن سوڭ، ولاردى ۇيدەن شىعارىپ جىبەرەدى. ءارقايسىسى جەكە-جەكە ءارتۇرلى جۇمىستار ىستەي باستايدى. ءمۇساپىر حالگە تۇسەدى.

سۇلتان ۆاحيدەددين 1926 - جىلى قايتىس بولعاندا، جانازاسىن شىعاراتىن اقشاسى بولماي ەسەسىنە ناۋبايشىعا قارىزى بولعاندىقتان، ناۋبايشى جانازانى شىعارۋعا رۇقسات بەرمەي قويادى. مۇنى ەستىگەن سيرياداعى مۇسىلماندار، تۇرىكتەر، ارابتار باس قوسىپ، وزدەرىنىڭ اراسىندا اقشا جيناپ، سوڭعى حاليفانىڭ جانازاسىن شىعارادى. سوڭعى پاتشانىڭ دەنەسىن يتاليادان الىپ كەلىپ، بۇگىنگى سيريانىڭ استاناسىنداعى سۇلتان سەليم مەشىتىنىڭ اۋلاسىنا جەرلەيدى. وسىلايشا، وسمان يمپەرياسىنىڭ سوڭعى پاتشاسى دۇنيەدەن وتەدى. سوڭعى پاتشا قايتىس بولعاننان كەيىن، ونىڭ تۋىستارى، بالالارى شارتاراپقا تاراپ كەتەدى. ءبىرى - فرانسياعا، ءبىرى - بەلگياعا، ءبىرى - انگلياعا دەگەندەي. ءسويتىپ ءمۇساپىر حالگە تۇسەدى. ولاردىڭ ەلگە كەلۋىنە، ەلدەن كومەك الۋىنا تىيىم سالىنعان.

1950 - جىلدارى عانا پاتشانىڭ بالالارىنىڭ ءبىرى فرانسۋزدىڭ اسحاناسىندا ىدىس جۋاتىن قىزمەتكەر ەكەندىكتەرىن مىنادان بىلەمىز. سول كەزدەرى تۇركيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ادنان مەندەرەس شەت ەلگە ساپارعا بارعاندا، وسماننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ فرانسيا جەرىندە تۇرىپ جاتقانىن ەستيدى. ءبىزدىڭ ەلشىگە: «جيىرما ءتورت ساعاتتىڭ ىشىندە ماعان وسمان ۇرپاقتارىن تاۋىپ بەر» دەپ، تاپسىرما بەرەدى. ەلشى: «ولاردى تابۋ قيىنداۋ. ولارمەن ەشقانداي بايلانىس جوق»، - دەيدى. «تابا الماساڭ، باسىڭمەن جاۋاپ بەرەسىڭ. قايتكەن كۇندە دە تابۋىڭ كەرەك»، - دەيدى مەندەرەس.

ءسويتىپ، جيىرما ءتورت ساعاتتىڭ ىشىندە ۇرپاقتارىنىڭ ەكەۋىن تابادى. ەكەۋى دە الپىس ءۇش-الپىس بەستىڭ ارالىعىندا ەكەن. فرانسۋزدىڭ اسحاناسىندا ىدىس جۋىپ جۇرگەن قىزمەتكەرلەر كورىنەدى. ولاردى ادنان مەندەرەس سول جەرگە ىزدەپ بارادى. ەكەۋىنىڭ قولدارىن ءسۇيىپ، امانداسادى. تۇرىكتەر سىيلاعان ۇلكەن كىسىلەردىڭ قولىنان ءسۇيىپ ماڭدايىنا تيگىزەدى. ولار اڭ-تاڭ قالادى. تۇرىكشەنى دە ۇمىتىپ كەتكەن. «كىمسىزدەر؟» دەپ سۇرايدى. سوندا ادنان مەندەرەس: «مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترىمىن» دەپ ايتادى. الگى انالارىمىزدىڭ كوزىندە ەرەكشە نۇر ويناپ، ولاردىڭ كەلگەنىنە قۋانادى. وزدەرىنىڭ جاعدايلارى انانداي.

«بىزدەن نە تالابىڭىز بار؟» دەپ سۇرايدى مەندەرەس ولاردان. ولار: «ءبىزدىڭ ءبىر عانا ارمانىمىز بار. قايتكەن كۇندە دە ءبىزدى تۋعان ەلىمىزگە، وتانىمىزعا اپارىڭىزشى. ولسەك تە، سول جەردە ولەيىك. ىدىس جۋساق تا، سول جاقتا جۋايىق» دەپ ايتادى. ءسويتىپ، ادنان مەندەرەس قاتتى تولقىپ، نە ىستەرىن بىلمەي، قالتاسىنان اقشا شىعارىپ بەرەدى. سوندا انالارىمىز: «بىزگە اقشاڭىزدىڭ قاجەتى جوق. ءبىز مۇنى الا المايمىز. اقشامىز جەتەدى. ءسىز ءبىزدى وتانىمىزعا جەتكىزىڭىز» دەپ ايتادى. ادنان مەندەرەس كوزىنە جاس الىپ، سول جەردەن شىعىپ كەتەدى. ەلگە كەلگەننەن كەيىن پرەزيدەنتكە كەلەدى. ول كەزدەرى وپپوزيسيا، اسكەريلەر وتە كۇشتى. ولارعا قىزمەت ەتەتىن جۋرناليستەر وتە بەلسەندى. ولار پرەمەردىڭ بيلىككە كەلگەنىن ونشا ۇناتا بەرمەيتىن. سوندا دا مەندەرەس ون جىل پرەمەر-مينيستر بولعان كىسى.

- ادنان مەندەرەس ەلىمىزدەن كەتكەن قانداستارىمىزعا دا قامقورلىق تانىتقان جان ەكەن. مىڭداعان قازاقتى پانالاتقان وسى كىسى دەپ ەستىدىك. راس پا؟

- ءيا. قازاقتاردى ەڭ العاش قابىلداعان دا وسى كىسى. وتە مەيىرىمدى ادام بولعان. فرانسيادان كەلگەن سوڭ، پرەزيدەنتكە حات جازادى. ءوز حاتىندا مەندەرەس: «ەگەر دە ماعان وسىنشاما تەرريتوريانى سىيلاپ كەتكەن جانە ماعان سالتىمدى، ءداستۇرىمدى قالدىرىپ كەتكەن اتا بابالارىمنىڭ ۇرپاقتارى باسقا ءبىر ەلدىڭ اسحاناسىندا ىدىس جۋاتىن بولسا، مەن ونداي ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولعىم كەلمەيدى»، - دەپ جازادى. پرەزيدەنت جالەل بايار: «سەنىڭ مۇنىڭ نە؟ قازىر وپپوزيسيا مۇنى ەستىسە سەنى دە، مەنى دە تىنىش قالدىرمايدى. دارعا اسادى. ەسەسىنە، اسكەر ەستىسە، قاتتى اشۋلانادى. ساعان دەگەن نيەتتەرى ونسىز دا ءتۇزۋ ەمەس. جۋرناليستەر ەستىسە، بۇل دا ۇلكەن ماسەلەگە اينالادى. بۇل ويىڭنان باس تارت»، - دەيدى. ادنان مەندەرەس: «جوق. قايتكەن كۇندە دە، وسمان يمپەرياسىنىڭ ۇرپاقتارىن ەلگە الدىرتۋىمىز قاجەت. ەگەر ولاي بولماسا، مەن دە جۇمىستان كەتەمىن»، - دەيدى.

ءسويتىپ، ادنان مەندەرەس ءوزىنىڭ ايتقانىن ورىنداتادى. ەكى انامىز تۇركيانىڭ يزمير قالاسىنا قونىستانادى. ادنان مەندەرەس يزميرگە جولى تۇسكەندە، وسى ەكى انامىزدىڭ ۇيىنە باس سۇعادى. ەسىكتى اشا سالىسىمەن، پرەمەر-ءمينيستردى كورگەن سۇلتاندار قۋانىپ: «الدىن-الا ايتپادىڭىز با؟ دايىندالار ەدىك قوي» دەپ ايتادى. «ماعان ەشقانداي دايىندىقتىڭ قاجەتى جوق. راحمەت. سىزدەردىڭ اماندىقتارىڭىزدى ءبىلۋ ءۇشىن كەلدىم» دەپ، كەتەرىندە كونۆەرتپەن ەكى كەيۋاناعا اقشا ۇسىنادى.

1960 - جىلى ەلدە اسكەري توڭكەرىس بولادى. پرەمەر ادنان مەندەرەس جانە مينيسترلەرى تۇتقىندالىپ سوتتالادى. ءبىر جىلدان سوڭ، ونى دارعا اسادى. ونىڭ دارعا اسىلۋىنا 13 پۋنكتتەن تۇراتىن كىنا سەبەپ بولعان. ونىڭ بىرەۋى قازىنانىڭ اقشاسىن ءجون-جوسىقسىز تاراتتى دەگەن ايىپ ەدى. ول ايىپتىڭ ىشىندە ەكى كەيۋاناعا بەرگەن كونۆەرتى دە بار. ءبىراق تا ونىڭ ءبارى ساياسي قاستاندىق ەدى. كەيىن ونى ساياسات اقتاپ الدى.

1990 - جىلى تۇركيا ۇلتتىق ءماجىلىسى ادنان مەندەرەستىڭ كىناسىز ەكەنىن، مۇنىڭ ءبارى ساياساتتىڭ كەسىرى ەكەنىن مويىنداپ، تۇركيانىڭ العاشقى دەموكرات شاحيدين جانە ونىڭ ەكى ءمينيسترىن اقتادى. اقتالعاننان كەيىن، ادنان مەندەرەسكە ماۆزولەي سوقتى. بۇگىنگى تاڭدا مەندەرەس پەن تۇرعىت وزالدىڭ جاتقان جەرى ءبىر-بىرىنە جاقىن. ستامبۇلدىڭ ەڭ ادەمى، ەڭ كورىكتى جەرىندە جاتىر. وسىنداي ۇلكەن ەرلىك جاساعان ازاماتتاردىڭ جاتقان جەرى جايلى، مەكەندەرى جۇماق بولسىن!

اڭگىمەلەسكەن

گۇلزينا بەكتاسوۆا

«تۇركىستان» گازەتى. 2013-جىل

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى