شىعارمالارىندا جازعانى ومىردە قايتالانعان كورىكپەل جازۋشىلار
استانا. قازاقپارات - ادام تۇيسىگى الدامايدى. بۇل عىلىمدا دالەلدەنگەن نارسە. كەيدە الدىن الا ءبىر جاماندىقتى ءيا بولماسا قۋانىشتى جان دۇنيەڭمەن سەزىنەسىڭ جانە كوپ ۇزاماي سونىڭ كۋاسى دە بولاسىڭ.
جارايدى، بۇل قاراپايىم ادامداردىڭ بارىنە ءتان دۇنيە نارسە ال اتى الەمگە ءماشهۇر جازۋشىلاردىڭ ءوز شىعارمالارىندا بولاشاقتى قالاي بولجاعاندارىن شولىپ شىعاتىن بولساق، ولاردىڭ تۇيسىگىنە تۇنەپ، قالامىمەن ورنەكتەلگەن كوپ جايتتىڭ كوپ ۇزاماي جۇزەگە اسقانىنا ءشۇبا كەلتىرمەيسىڭ.
تالاي مىسال كەلتىرۋگە بولادى. اسىرەسە، بولاشاقتا بولاتىن وقيعانى وتە دالدىكپەن بولجاعانداردىڭ كوبى فانتاست جازۋشىلار.
ماسەلەن، اتاقتى فانتاست- جازۋشى مورگان روبەرتسوننىڭ « اۋرەشىلىك» اتتى رومانىندا «تيتان» اتتى كەمەدەگى وقيعا باياندالادى. سول وقيعا ارادا تۋرا 14 جىل وتكەندە تالاي كوركەم كىتاپقا، كينوعا ارقاۋى بولعان «تيتانيك» جولاۋشىلار كەمەسىندە قايتالانادى.
ءبىر قىزىعى، كەمەنىڭ ۇزىندىعى، ەنى، جولاۋشىلاردىڭ ەسەبى، ونداعى قۇتقارۋ قايىقتارىنىڭ ازدىعى، ءتۇتىن شىعاراتىن مۇرجالاردىڭ سانى، قايعىلى وقيعاعا دۋشار بولۋى، ءبارى سول مورگان روبەرتسوننىڭ رومانىندا جازىلعان.
مورگان «تيتانيك» تراگەدياسىنان كەيىن «ⅩⅩ عاسىردىڭ ەڭ كورىپكەل جازۋشىسى» دەگەن اتاققا يە بولدى. بۇل اتى شۋلى روماننىڭ يدەياسى جازۋشى قاتتى اۋىرىپ جۇرگەن كەزدە ويىنا كەلىپتى. كوز الدىنا ايسبەرگكە سوعىلعان جولاۋشىلار كەمەسى، سۋعا باتىپ بارا جاتقان ادامداردىڭ جانۇشىرعان ايقايى، جىلاۋى ەلەستەپتى. بۇل كەزدەيسوقتىق پا، الدە كورىپكەلدىك پە؟ قايسىسى دەسەڭ دە، سىيىمدى.
ەلەس جەتەگىمەن جازۋ ۇستەلىنە وتىرعان جازۋشى روماندى قىسقا ۋاقىتتا عانا جازىپ شىققان. الايدا كىتاپ بولىپ باسىلىپ شاققانىمەن، ول «تيتانيك» قاسىرەتىنە دەيىن ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولماعان. تەك الىپ كەمە اپاتقا تاپ بولعان سوڭ كىتاپتىڭ باعى جاندى. قايتا-قايتا باسىلدى. جۇرت تالاپ اكەتتى. شىعارۋشىعا دا ۇلكەن پايدا اكەلدى.
وسى رومانداعى « تيتان» جانە ومىردە بولعان « تيتانيك» كەمەسىنىڭ قايعىسى 1935-جىلى تاعى قايتالانا جازدادى. وسى جىلى كاناداعا بەت العان «تيتانيان» كەمەسنىڭ تۇنگى كۇزەتىندە ۋيليام رەۆيز دەگەن ماتروس تۇرعان. ول تۇنگى اسپانعا كوز سالىپ، جاقىندا عانا وقىپ شىققان مورگان روبەرتسوننىڭ «اۋرەشىلىك» رومانىنداعى وقيعانى وي ەلەگىنەن وتكىزۋدە ەدى. بىر ءسات رومانداعى ويدان شىعارىلعان وقيعامەن «تيتانيكتەگى» وقيعانىڭ وتە ۇقساستىعىن ەسىنە الدى دا شوشىپ كەتتى. شوشيتىنداي سەبەپ بار-تۇعىن، ويتكەنى قاسىرەتتى وقيعا ءساۋىردىڭ 14 نەن 15 نە قاراعان ءتۇنى بولعان.
بۇگىن ءدال سول داتالى كۇن ءهام ءدال سول رومانداعى «تيتان» مەن «تيتانيك» باتاتىن ايماق. ۋيليام رەۆيز ءوز ويىنان شوشىنىپ، اينالاعا كوز سالعان، قاراۋىتقان تۇننەن ارەڭ دەگەندە بىر نارسەنى اجىراتقانداي بولدى. سويتسە، كەمە الىپ ايسبەرگكە جاقىنداپ قالىپتى. ءسال بولماعاندا الىپ مۇزتاۋعا كەمە سوعىلعانداي ەكەن. وندا «تيتانيان» دا «تيتان» مەن «تيتانيكتىڭ» تراگەدياسىن قايتالار ەدى ...
ماتروس جانتالاسا قوڭىراۋ قاقتى. كەمە كومانداسى ارەڭ دەگەندە كەمەنى ايبەرگكە سوقپاي بۇرىپ جىبەردى. . . ەگەر ماتروس كىتاپتى وقىماي، ءوز ويىمەن ءوزى بولىپ ۆاحتادا تۇرا بەرگەندە كەمە اپاتقا ۇشىرار ما ەدى، قايتەر ەدى؟. . مۇنداي مىسالدى كوپتەپ كەلتىرە بەرۋگە بولادى. ماسەلەن، اتاقتى جازۋشىلار گەربەرتا ۋەللس پەن جيۋل ۆەرن كەزىندە لازەر ساۋلەسى جانە ايعا ۇشۋ جونىندە جازدى.
كەيىننەن لازەر ساۋلەسى دە جاسالدى. ادامزاتتىڭ قاجەتىنە جارادى. سونداي-اق ادامزات ايعا ۇشتى. ياعني جازۋشىلاردىڭ جازعاندارى ءدال كەلدى. 186 - جىلى شىققان جيۋل ۆەرننىڭ «جەردەن ايعا» دەگەن كىتابىندا جەردەن كوتەرىلەتىن عارىش كەمەسىنىڭ العاشقى جىلدامدىعى، جەردىڭ تارتىلىسىنىڭ قۋاتتىلىعى وتە دالدىكپەن جازىلعان. تاڭعالماسقا بولمايدى. اراعا تۋرا ءبىر عاسىر سالىپ امەريكانىڭ عارىش كەمەسى ايعا قوندى...
فانتاست- جازۋشىنىڭ كاپيتان نەمو جايىنداعى رومانىندا سۋرەتتەلگەن سۇڭگۋىر قايىق تا كەيىننەن جۇزەگە استى. . . دەمەك، جازۋشىنى كورىپكەل دەۋگە بولاتىن سەكىلدى. سونداي-اق گەربەرت ۋەللس «اسپانداعى سوعىس» رومانىندا جەر بەتىندەگى اشارشىلىق، بيلىك داعدارىسى، اقشانىڭ قۇنسىزدانۋى ت. ب دۇنيەلەردى بولجاپ جازدى. ءتىپتى ول بولاشاقتا ايىرپلان (ۇشاق)، ەلەكترستانسا، ەسكالاتور ت. ب كوپتەگەن جايتتاردى جازىپ كەتتى. سونىڭ ءبارىن كەيىننەن ادامزات ويلاپ تاپتى. يگىلىگىنە جاراتتى.
ماسەلەن، كوپتەگەن قىزىقتى فانتاستيكالىق كىتاپتاردىڭ اۆتورى، اتاقتى جازۋشى روبەرت حاينلاين ءوز شىعارمالارىندا قىسقا تولقىندى پەش، ۇيالى تەلەفون، سۋ ماتراسى، عالامتور جونىندە تالاي جازدى. سونىڭ ءبارى بۇگىندە بار. قاجەتكە جاراتىلۋدا.
تانىمال جازۋشى دجەك لوندوندا دا كورىپكەلدىك قاسيەت بولعان دەۋگە ابدەن بولادى. ماسەلەن، ونىڭ «قىزعىل وبا» دەگەن رومانىن وقىساڭ دا جەتەدى. وندا بولاشاقتا بولاتىن وقيعالار رەت-رەتىمەن تىزبەكتەلگەن. ونداعى وقيعالاردىڭ كەرەمەتتىگى، دالدىگى بۇگىنگى وقىرماندى دا، عالىمداردى دا تاڭعالدىرۋدا. نەگە؟ ويتكەنى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا جازىلىپ، جارىق كورگەن تۋىندىدا ءبىز ءومىر سۇرىپ جاتقان عاسىرداعى وقيعالار سۋرەتتەلگەن. 19 -عاسىرداعى ادامزات بالاسى كەشىپ وتىرعان تىرلىك، سول «قىزعىلت وبادا» ايتىلىپ قويعان. وسىعان قاراپ دجەك لوندون جازۋشى ەمەس، نوسترادامۋس سەكىلدى كورىپكەل مە» دەپ ويلاپ قالاسىڭ. «... مەن ۇلكەن ۇيدە جالعىز ەدىم.
ول كەزدە بىز ءبىر-بىرىمىزبەن اۋا ارقىلى سويلەسەتىنبىز. تەلەفون شالعانىم سول ەدى، ار جاعىنان اعامنىڭ داۋىسى ەستىلدى...». بۇل جەردە جازۋشى تولقىن ارقىلى سويلەسەتىن بۇگىنگى ۇيالى تەلەفوندى ايتىپ تۇر. ءيا، دجەك لوندوننىڭ بۇل اتاقتى شىعارماسىندا كورىپكەلدىكپەن بولجاعان، ايتقان دۇنيەلەرى جەتكىلىكتى. ءبىراق ءبارىن تىزە بەرۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى وركەنيەت جويىلىپ، جاڭا داۋىردە جاڭا ادامدار پايدا بولاتىنى دا ايتىلعان. . . بۇل جونىندە جازۋشى ءدال ايتتى ما، الدە. . . امان بولساق، بولاشاقتا ونى دا كورە جاتارمىز.
ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى دوستوەۆسكيي دە ءوز تۋىندىلارىندا ⅩⅩ عاسىردا بولاتىن ءىرى وقيعالاردىڭ ءبارىن كوزىمەن كورگەندەي جازىپ كەتكەن. جازعانى اينا- قاتەسىز كەلگەنىنە ەل كۋا. حالىق ونى تەك جازۋشى ەمەس، ۇلى كورىپكەل دەپ تە اتايدى. ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جايىندا دا بولجام جاساعاندار وتە كوپ. اتاقتى نوستراداۋمستىڭ ءوزى دە ول جونىندە ايتقان. ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ۋاقىتى 2044 - جىل دەلىنگەن. سوعىس مۇسىلماندار مەن كاپىرلەر اراسىندا وتپەك.
شىندىعى سول، 16 - عاسىردا ءومىر سۇرگەن فرانسۋز كورىپكەلى ⅩⅩعاسىردىڭ ورتاسىندا ەۋروپا تورىندە تۇتاناتىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى دا ءدال بولجاي بىلگەن. گيتلەرلىك گەرمانيانى ول انتيحريستا دەسە، كەڭەستىك رەسەيدى - جاڭا ۆاۆيلون دەپ اتاپ، «بۇل تەمىر تورمەن شىرمالعان، زۇلىمدىقتىڭ ورداسى بولعان ەلدىڭ ءومىر سۇرۋى نە بارى 73 جىل 7 ايعا سوزىلادى» دەپ قاداپ ايتقان. نوستراداۋمستىڭ اۋليەلىگى ءدال كەلدى. 1991 - جىلى جەلتوقساندا ك س ر و كۇيرەدى. كوممۋنيستەر بيلىكتە 73 جىل 144 كۇن عانا وتىردى. وسى جەردە ا ق ش كورىپكەلى ەدگار كەيسيدى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءارى كورىپكەل، ءارى دارىگەر ەدگار بولاشاققا بايلانىستى 26 مىڭ بولجام جاساعان.
ماسەلەن، 1929 - جىلى ا ق ش - تاعى اتاقتى داعدارىس، بيرجالارداعى اپاتتى وقيعالار، داعدارىستىڭ 1933 - جىلعا دەيىن جالعاسىپ، ودان ءارى ا ق ش ەكونوميكاسى اسا قاتتى قارقىنمەن داميتىنى، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كۋرسك دوعاسىنداعى نەمىستەردىڭ تالقاندالۋى، فاشيزمنىڭ قۇردىمعا كەتىپ، ك س ر و- نىڭ جەڭىسىن، ت. ب. وتە دالدىكپەن ايتقان.
ەدگار كەيسي 1945 - جىلى قاڭتاردا دۇنيەدەن ءوتتى. ءبىراق ولەرىنە بىرەر كۇن قالعاندا قىزىل ارميا نەمىستەردى قۋالاپ، ەۋروپا جەرىنە تابان تىرەگەنىن بىلگەن ول « ك س ر و وداق رەتىندە ۇزاق ءومىر سۇرمەيدى، بولشەكتەنىپ كەتەدى» دەگەندى ايتىپ ۇلگەرگەن. قىسقاسى، ونىڭ كۇندەلىگىندەگى جازبالاردى ءدالمە-ءدال اۋداراتىن بولساق، « ⅩⅩعاسىر اياقتالماي-اق كوممۋنيزم قۇردىمعا كەتەدى. كوممۋنيستەر بيلىكتەن تايىپ، دەموكراتتار تىزگىندى الادى» دەپتى. شىندىق پا، شىندىق. ايتقانى ءدال كەلدى مە، كەلدى.
ءبىر قىزىعى، اتاقتى كورىپكەلدىڭ بىرى ۆانگا «ك س ر و 2020 - جىلعا قاراي قايتادان قۇرىلادى» دەگەندى ايتقان. بولجامنىڭ جانى بار سياقتى. ويتكەنى ت م د كەڭىستىگىندە قۇرىلىپ جاتقان كەدەندىك وداق، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق سونىڭ العاشقى شارتتارى بولۋى دا مۇمكىن. جالپى، الەم تاريحىنا كوز سالار بولساق، الداعى ۋاقىتتان وزىپ، كورىپكەلدىك جاساپ، بولجام ايتقان ءدانىشپاندار وتە كوپ. بىراق بولجامى شىندىققا اينالاتىندار نەكەن -ساياق.
سەيسەن امىربەك ۇلى
«ايقىن» گازەتى. 2013
