شەرتپە كۇيدىڭ اناسى - اققىز
استانا. قازاقپارات - قازاق تاريحىندا كۇيشىلەر سانى كوپ ەمەس. تۇپتەپ كەلگەندە «مىنە» دەپ ءار كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ بىرنەشە عانا كورنەكتى وكىلىن ايتا الامىز. قالعانى قوستاۋشىلار.
ⅩⅩ عاسىردا ارقا دالاسىندا كۇيشىلىك ونەر كوپ ناۋبەت كوردى. كوپ ونەرپازدار اشارشىلىقتان امان قالمادى. ودان قالعاندارى رەپرەسسيا قاھارىنا ۇشىرادى. قۋدالاندى. اتىلدى. جابىلدى. ىشىندە قانشاما كۇي مايتالمانى كەتتى دەسەڭىزشى. سەمبەك، ءابدي، احمەتجان… ءبارى دە كۇيشىلىك ونەردىڭ مارقاسقالارى ەدى. ارتىنان قالعان مۇراسىن ابىكەن حاسەنوۆ پەن اققىز كۇيشى سىندى از عانا ونەرپازدار جەتكىزدى. بۇگىنگى اڭگىمە وسى اققىز جايلى بولماق.
اققىزدىڭ شىن اتى - مۇگىلسىن. اكەسىنىڭ اتى - احمەت. ءۋالي بەكەنوۆ «كۇي تابيعاتى» ەڭبەگىندە مىناداي دەرەك كەلتىرەدى: «بۇل كىسىنىڭ شىن اتى - مۇگىلسىن. بالا كەزىندە «قۇبىلتايدىڭ احمەتىنىڭ مۇگىلسىنى» دەپ اتايدى ەكەن. جاراتىلىسىنان سۇلۋ بولعان مۇگىلسىن وسە كەلە وتە دارىندى دومبىراشى ءارى ءانشى بولىپ، جۇرت نازارىن وزىنە اۋدارا بەرەدى. ەجەلدەن ونەردى قۇرمەت تۇتاتىن قازاق سالتى، ەل ىشىندەگى توي-دۋماندى ونەرلى قاۋىمسىز وتكىزگەن بە؟ مىنە، وسىنداي جيىن-تويلارداعى ونەر باسەكەلەرى مۇگىلسىننىڭ دارەجەسىن ورلەتىپ، ەل ىشىندە ەندىگى جەردە حالقى ونى ەركەلەتىپ اققىز اتاندىرىپ جىبەرگەن ەكەن» دەيدى. سونىمەن قاتار، مۇگىلسىننىڭ اققىز اتانىپ كەتكەنىن ونىڭ جيەنى ءارى مۇراگەرى بولات تاكىشەۆ: «...اپپاق اقشىل ءوڭدى، بويى سۇڭعىلا كەلگەن سۇلۋ، سىمباتتى مۇگىلسىندى جەڭگەلەرى، قۇربى- قۇرداستارى ەركەلەتىپ، «اققىز» دەپ اتاپ كەتكەن»، - دەيدى.
مۇگىلسىن احمەت قىزى 1897 -جىلى قازىرگى قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋدانىندا توقىراۋىن وزەنىنىڭ بويىندا ەسالى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. 1986 -جىلى وسى اتا مەكەنىنەن توپىراق بۇيىرىپتى. اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ جازۋىنشا، «اققىزدىڭ اكەسى توبىقتى ىشىندەگى اقساق اتاسىنان تارايتىن قۇبىلتايدىڭ احمەتى دەگەن كىسى توقىراۋىن بويىنداعى مىڭدى ايداعان داۋلەتتى ادام بولىپتى».
بۇل سۋرەت جايلى سۇلتان ىبىراي مىناداي پىكىر جازدى: «مىناۋ ءبىر عالامات سۋرەت. ءبىر ءداۋىردىڭ كۇيشىلەرى جينالعان، اققىز، ماعاۋيا، جاقسىلىق (شوپىر). كۇيشىلەر عانا ەمەس، اقىن-جازۋشىلار دا، كەڭشىلىك، قويشىعارا مەن اقسەلەۋ اعالار… سۋرەت 1977 -جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا تۇسىرىلگەن بولۋى كەرەك... سۋرەت اقسەلەۋ اعامىزدىڭ مۇراعاتىنان الىنعان».
ادام ءبارىن ءبىلىپ تۋا سالمايدى. بىرەۋدەن ۇيرەنىپ، باسقادان جيرەنىپ، ايتەۋىر جەتىلەدى. كۇيشىلىك تە سول. اققىز كۇيشىنىڭ قولىنا دومبىرا ۇستاتىپ، كۇي الىپپەسىن ءتامامداعاننان كەيىن ارقا دالاسىنا اتاعى جايىلعان قىزداربەك، ءاشىمتاي سىندى ونەرپازدارعا شاكىرت اتانادى. كۇيدىڭ شەرتۋ قۇپياسىن تانيدى. ءوزى دە كۇي شىعارىپ، كومپوزيتورلىققا بەت بۇرادى.
ونەر تانۋشى جارقىن شاكارىم 1967 -جىلى جاريالانعان «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندەگى «كۇيشى اققىز» اتتى ماقالا بار. كۇيشى اپانىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ جازىپ الدىم دەپ، كەلەسىدەي جازادى: «1920 -جىلدىڭ قايناعان شىلدەسى ەدى. ءبىزدىڭ اۋىلعا جولاۋشىلاپ كەلىپ ءبىر توپ ادام اتتان تۇسە قالىستى. «ويىن-ساۋىق قۇرامىز، ءانشى-كۇيشى كەلدى» دەسىپ قىز-بوزبالا ءبىزدىڭ ۇيگە جينالىستى. جولاۋشىلاردىڭ ىشىندە مارقۇم ابىكەن حاسەنوۆ تە بار ەكەن. بۇل مەنىڭ ونى ءبىرىنشى كورۋىم. ەڭگەزەردەي اققۇبا جىگىت. ول وسى جولى جيىرماعا جۋىق كۇي تارتتى. كوبى تاتتىمبەتتىكى. بۇدان كەيىن دومبىرانى مەن الدىم. «قولىڭ ورمەك توقىعانداي ءجۇرىپ تۇر ەكەن، تەگى كۇيشى بولارسىڭ» دەپ اقىلىن ايتتى ابىكەن. تاتتىمبەتتىڭ «بەستورە» كۇيىن سوندا ۇيرەندىم. سودان باستاپ ۇلكەن جيەنىم حاميت جاساپ بەرگەن قارا دومبىراممەن اۋەستەنىپ ۇيرەنە بەردىم، سىرلاس سەرىگىم بولدى».
اققىز جايلى وقىپ وتىرىپ، قيىن تاعدىرىنا كوز جەتكىزدىك. اسىرەسە، كامپەسكە ۋاقىتىندا كەزىندە «ەل جاقسىسى» اتانعان اكەسى رەپرەسسياعا ۇشىراپ، بارىنان ايىرىلادى. ءوزى دە «بايتال تۇگىل باس قايعى» دەپ جان ساۋعالاپ كەتەدى. كۇيلەرى دە سول ۋاقىتتا دۇنيەگە كەلگەن. جارقىن شاكارىمگە العاشقى كۇيلەرىنىڭ ءبىرى جايلى بىلاي ايتىپتى.
«توي دەسە قۋ باس دومالايدى ەمەس پە، ويىن-ساۋىق دەسە مەن دە دومبىرامدى ارقالاي جونەلەتىنمىن. مىنا، ءوزىمىزدىڭ قالي، ماناربەكتەر سياقتى سىلقىلداعان ءانشى جىگىتتەر مەنى قويار دا قويماي، ويىن-ساۋىقتىڭ ورتاسىنا اكەلەتىن. قىز كۇنىمنەن دومبىراعا اۋەستەنىپ، كۇيشى اتانىپ ءجۇردىم. 1932 -جىلدىڭ اۋىر قىسى كەلدى. جاڭا تۇسكەن كەلىن ەدىم. ارتىمنان تۋعان انامنىڭ قايتىس بولعانى تۋرالى حابار دا كەلدى. ەندىگى جەردە مەنىڭ سۇيەنىشىم تەك قانا دومبىرا بولدى. ويلانىپ كوپ وتىرىپ، دومبىرا ءۇنى ارقىلى زار-مۇڭىمدى بىلدىرەتىنمىن. وسى تارتقان «جەتىم قىز» اتتى كۇيىم سول ءبىر جىلداردىڭ قالدىرعان ءىزى».
جالپى، ءبىر كۇيشىلىك ءداستۇرى دەمەسەڭىز، ارقا دالاسىندا كۇيشىلەردىڭ شەرتىسى بولەك بولعان. ءبىر- بىرىنەن ايىرماشىلىعى بارشىلىق. مىسالعا جانعالي ءجۇزبايدىڭ «سارىارقانىڭ ءۇش قوڭىرى» ماقالاسىنداعى مىنا ءبىر قىسقا ويى سوزىمىزگە دالەل.
«اققىز - سىرشىل، ابىكەن - ويشىل، ماعاۋيا - سوزشەڭ. ۇشەۋى بىرىگە كەلگەندە، ارقا كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ بارلىق قىر-سىرىن اشىپ تاستايدى».
«شاكىرتسىز - ۇستاز تۇل» دەمەكشى، اققىز كۇيشىنىڭ قولىنان كۇي تىڭداعان ءارى ۇيرەنگەندەر كوپ. ⅩⅩ عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ارقا دالاسىنان شىققان كۇيشىلەردىڭ كوپشىلىگى «اق اجەنىڭ شاكىرتىمىن» دەپ ايتىپ وتىراتىن. اسىرەسە، حالىق ءارتىسى ماعاۋيا حامزيننىڭ ورنى بولەك. ول جايلى اققىزدىڭ ءوزىنىڭ ەستەلىگى بار: «بالقاش، قوڭىرات وڭىرلەرىندە بولعان تويلارعا بارا ءجۇرىپ، حامزامەن ارالاس بولدىم. بۇل كىسى دومبىراشى ەدى. كىشكەنتاي سارى بالاسى بار ەكەن. وعان كىشكەنتاي دومبىرا جاساپ بەرىپتى. الگى بالا دومبىراعا وتە ءۇيىر ەكەن.
«اپا، ءسىز ماعان دومبىرا ۇيرەتىڭىز»، - دەدى. مەن بالاعا دومبىرا ۇيرەتتىم. كەيدە ماعان ەرىپ كەلىپ، ۇيدە جاتىپ كۇي شەرتۋدى ۇيرەنەدى. قىستاۋىندا كورشىلەس وتىرعان كەزىمىزدە ءبىزدىڭ ۇيدە كوپ بولدى. اكەسى حامزا قايتىس بولعاننان كەيىن ول بالا بىزدەن قاشىقتاپ، الىس جەرلەرگە وقۋعا كەتىپ قالدى. بۇل وسى كۇنى اتى شىعىپ جۇرگەن ماعاۋيا حامزين بولاتىن»، - دەپ جازادى ءۋالي بەكەنوۆ.
بۇگىندە اققىز كۇيشىگە ارناپ كۇي مەن جىر بايقاۋى ۇيىمداستىرىلىپ ءجۇر. قوس قولداپ قولدايمىز. دەسە دە ءبىر جايتقا توقتالىپ كەتپەسە بولماس. سوندىقتان وسى Aikyn.kz ارقىلى ۇيىمداستىرۋشىلارعا ءبىر ۇندەۋىمىز بار. اققىز كۇيشى اتىنداعى كۇي بايقاۋىنا ەش ءسوزىمىز جوق. ورىندى. ال جىر، ياعني اقىندار بايقاۋى جايلى ءوز ويىمىز بار.
ارينە، مۇگىلسىم كۇيشى احمەت قىزىنىڭ ءوزى مەن ونەرىن جىرعا قوسۋعا بولادى. دەسە دە سول ۇيىمداستىرۋشىلىق ۋاقىت پەن قارجىلاي شىعىندى باسقا ارناعا سالسا دەيمىز. مىسالعا ابىكەن، اققىز، ماعاۋيا كۇيلەرىن شەرتەتىن ونەرپازداردى باسقا ايماققا اپارىپ، كونسەرت پەن شەبەرلىك دارىستەردى نەگە ۇيىمداستىرماسقا؟! قالاي دەسەك تە اققىز اۋىلىنىڭ ونەرپازدارى سول كۇيلەردى التاي مەن قاراتاۋ، ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋداعى دومبىراشىلاردان ارتىق بىلەدى. بۇل تەك ارقا كۇيلەرىنە قاتىستى اڭگىمە ەمەس. كەز كەلگەن كۇي مەكتەبى وكىلدەرى باسقا وڭىرگە بارىپ، ونەر الماسىپ وتىرسا، تەك ۇتار ەدىك.
حالىق اراسىندا «توكپە كۇيدىڭ اناسى - دينا، شەرتپە كۇيدىڭ اناسى - اققىز» دەگەن ءسوز بار. كىم، قاشان العاش قولدانعانىن بىلمەيمىز. ءبىراق وسى ءبىر اۋىز سوزبەن-اق جيىرماعا جۋىق ءان مەن كۇي شىعارعان اققىز كۇيشىنىڭ ارقا دالاسىنداعى ابىرويىن كورۋگە بولادى.
