شەراعاڭنىڭ كەيبىر كەزدەرى
استانا. قازاقپارات - قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، زامانىمىزدىڭ زاڭعار تۇلعاسى شەرحان مۇرتازانىڭ اۋىزەكى سوزگە ايتقىشتىعى، تابان استىندا تاۋىپ سويلەيتىنى ءبىراز جۇرتقا بەلگىلى.ەل اراسىندا «شەراعاڭ بىلاي دەپتى» دەيتىن اڭگىمەلەر از ەمەس. ول جونىندە ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا ءجۇر.
ال ءبىز بۇل جولى ءوزىمىز ەستىگەن، كوزىمىز كورگەن، ورتاسىندا بولعان سونداي ساتتەردىڭ ءبىر پاراسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنعىمىز كەلدى.
اسانالىگە ايتىلعان تىلەك
شەراعاڭنىڭ 80 جىلدىق تويىنىڭ قارساڭى بولاتىن. قازاقستان حالىق ءارتىسى، بەلگىلى اكتەر اسانالى ءاشىموۆتىڭ كۇندىز وبلىستىق دراما تەاتردا 75 جاسقا تولۋ مەرەكەسى اتالىپ ءوتتى. حالىق كوپ جينالعان جيىندا حالقى سۇيگەن ارتىسكە كوپ-كوپ قوشەمەت جاسالدى.
كەشكىسىن ەسىك الدىندا وتىر ەدىم، شەراعام دالاعا شىقتى دا:
- تەز كيىن، اسانالىنىڭ بانكەتىنە بارامىز، - دەدى. اتقوسشىدا جان قالا ما؟ ءبىر كيەرىمدى ۇستىمە ءىلىپ، ءاپ-ساتتە اعانىڭ قاسىنا كەلدىم. وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى داۋىل بەيسەنقۇلوۆ تا كولىگىمەن كەلە قالدى.
تارازداعى «ءساتتى» مەيرامحاناسىنىڭ بانكەت زالىنا كىرىپ كەلگەندە:
- مىنە، شەراعام دا كەلدى. ەندى تويدى باستايىق، - دەپ اسەكەڭ اعاسىنىڭ الدىنان اڭقىلداپ شىقتى.
30-40 كىسى جينالعان شاعىن توي باستالىپ كەتتى. اۋەلى سول كەزدەگى وبلىس اكىمى قانات بوزىمبايەۆ ءسوز الىپ، قۇتتىقتاپ، توي يەسىنە تەمىر تۇلپاردىڭ كىلتىن تاپسىردى. اسەكەڭ راحمەتىن ايتىپ، وبلىس اكىمىنە «اسانالى ءاشىموۆ قورىنىڭ» سىيىن ۇسىنىپ، ءتوس بەلگىسىن كەۋدەسىنە تاقتى.
سالتاناتتى وتىرىس دۇرىلدەپ جاتتى.
- باش نا باش، ءبىر دە ءبىر، - دەپ توي باسقارۋشى، حالىق ءارتىسى ەسمۇقان وبايەۆ ساڭق ەتە قالدى.
ءسوز كەزەگى تورگى ۇستەلدە وبلىس اكىمى، اسەكەڭنىڭ ءوزى، وزگە دە سىيلى قوناقتاردىڭ ورتاسىندا وتىرعان شەراعاڭا بەرىلدى. وزىمەن ءوزى، تەرەڭ وي ۇستىندە وتىرعان اعا ميكروفوندى اكەلگەندە سەلت ەتە قالدى. ءبىراق ورنىندا وتىرىپ-اق سويلەي بەردى.
قاۋمالاعان ەل-جۇرتقا راحمەتىن ايتتى. قۇرمەت كورسەتىپ جاتقان وبلىس باسشىلارىنا ريزاشىلىق ءبىلدىردى. ەلدىڭ بولاشاعىنا، جاستاردىڭ جارقىن ومىرىنە جاقسىلىق تىلەدى، جۇپتاسقان ەكى كىسىگە ىزگى تىلەگىن ارناپ، باتۋالى باتاسىن بەردى. ءبىراق اسەكەڭنىڭ اتى اتالىپ، مەرەيتويى جونىندە ءبىر اۋىز ءسوز بولعان جوق. قىسقا قايىرىپ بارىپ، شەراعاڭ ءسوزىن اياقتاۋعا اينالدى.
وسى كەزدە ءبىر ۇستەل باسىندا وتىرعان سىنشى ءاليا بوپەجانوۆا دەرەۋ ماعان قاراپ، دەگبىرسىزدەنە سويلەدى:
- ويباي، دۇيسەنبەك، شەراعاڭا بار، اسەكەڭنىڭ تويىن ەسىنە سال، شاماسى، ۇمىتىپ بارادى-اۋ دەيمىن، - دەدى.
مەن قوناقتاردىڭ ارتقى جاعىمەن بارىپ، توردەگى ۇستەلدە ەندى ميكروفوندى قويعالى جاتقان شەراعاڭنىڭ قۇلاعىنا سىبىرلادىم.
شەراعاڭ ساسپادى. اسەكەڭنىڭ مەرەيتويىندا وتىرعانى، سوعان ارناپ سويلەۋى كەرەكتىگىن ەسىنەن تارس شىعارىپتى. ءبىراق ۇمىتشاقتىعى جەڭىپ وتىرسا دا، ايتەۋىر، اق تىلەك، جىلى لەبىز ءبىلدىرىپ وتىرعانىن ەندى ويلاعان شەراعاڭ ەسىن تەز جيىپ الا قويدى. ونىسىن تويداعىلاردىڭ كوپشىلىگى سەزبەي دە قالدى. ءسوز ودان ارى جالعاسىن تاپتى.
شەراعاڭ ساڭقىلداعىن داۋسىمەن:
- ايتىپ وتىرعان جوقپىن با، اسانالى كەلىنمەن بىرگە باقىتتى بولسىن! تويلارى تويعا ۇلاسىپ، جاس اسانالىلەر كوبەيە بەرسىن! - دەپ ءبىراز ەكپىندى تىلەگىن ۇستەمەلەتىپ جىبەردى.
جۇرت دۇرىلدەپ كەتتى، دۋىلداتا قول سوقتى، قىزۋ قوشامەت كورسەتتى. اسەكەڭ ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، اعاسىنىڭ يىعىنا شاپان جاپتى، بەتىنەن ءسۇيدى. باعدات جەڭگەي شەراعاڭنىڭ الدىنا يمەنە كەلىپ، ءيىلىپ سالەم جاسادى. ال شەراعاڭ بولسا بارلىق قۇرمەتكە لايىق جان ەكەنىن ءوزى دە سەزدى، جۇرتقا تاكاپپار قاراپ، باسىن ءيىپ العىسىن ءبىلدىردى.
«حالىق قاهارمانىنىڭ» بوساۋى
- مەنىڭ ۇستازدارىم كوپ بولدى. اسكەري ومىردە ءار كوماندير - ءبىر تۇلعا. ءبىراق قاسيەتتى، قۇدىرەتتى باۋىرجان اعا مومىش ۇلىنىڭ ورنى بولەك. ەڭ باستى ۇستازىم دا - سول كىسى. ول كىسىگە تابىنعانىم سونشالىق - كۇندىز كوز الدىمنان، تۇندە تۇسىمنەن كەتكەن ەمەس. ءبىر توپىراقتان جارالعاننان عانا دەمەيىن، بارشا قازاقتىڭ پاتريوتتىق ەرلىك رۋحىن پاش ەتىپ تۇرعان باۋكەڭ تۇلعاسى - مەنىڭ بىردەن-ءبىر پىرىمدەي جۇرەگىمدە تۇرادى.
پارلامەنتكە دەپۋتات بولعاندا، الدىمەن شەراعاڭنىڭ وتىرعان جۇمىس بولمەسىن ىزدەدىم. اۋديتورياداعى ورنىن تاپتىم. ول - قازىر مەنىڭ ورنىم. دەپۋتاتتاردىڭ ءبارى دە بىلەدى. شەراعاڭنىڭ ويىن، يدەياسىن جالعاستىرۋعا كۇش سالىپ ءجۇرمىن. بۇل - ۇلتتىڭ، قازاقتىڭ جايى ەكەنىن كىم تۇسىنبەيدى دەيسىڭ؟
گەنەرال، پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، «حالىق قاهارمانى» باقىتجان ەرتايەۆتىڭ بىزبەن جۇزدەسكەندەگى ءبىرىنشى ءسوزى وسى ەدى. شەراعاڭا بارعاندا، اسكەري تارتىپپەن تىك تۇرىپ، وڭ قولىن شەكەسىنە قويدى. اعاسىمەن قۇشاقتاسىپ امانداستى.
- اعا، جامبىل جەرىنە اياعىم تيىسىمەن ءسىزدى ىزدەدىم، - دەپ شەراعاڭدى ەلجىرەي، ەركەلەي ءسۇيىپ، باۋىرىنا كىرە ءتۇستى.
- اينالايىن، - دەدى شەراعاڭ. بۇل ءسوز اعانىڭ جۇرەگىن جارىپ، كوكىرەگىن قارس ايىرىپ شىققانى ءتۇر-تۇلعاسىنان ءبىلىنىپ تۇردى. شەراعاڭنىڭ قولدانۋىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن ءسوز وسى جولى وتە نازىك شىعىپ، كوڭىلدى ءدىر-ءدىر سىلكىندىردى.
- اعا، سىزدەن باتا، ءارى رۇقسات سۇراۋعا كەلدىم، - دەدى باقىتجان ەرتايەۆ.
«حالىق قاهارمانى» 60 جاسقا تولار قۋانىشى الدىندا شەراعانىڭ ۇيىنە كەلدى. شەراعاڭنىڭ سەكسەنىنەن بۇرىن جيىن وتكىزۋدىڭ رەتى كەلىپتى. سونى مەڭزەپ تۇرعانى عوي. ونى قاسىنداعى «نۇر وتان» ح د پ وبلىستىق بولىمشەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ماسات بەرىك جانە جۋالى اۋدانىنىڭ بۇرىنعى اكىمدەرى، قازىر وبلىستىق دەڭگەيدەگى باسشىلىق قىزمەتتەردە جۇرگەن ەركىنبەك سولتىبايەۆ پەن مەيىربەك پىراليەۆتەر قوشتاپ وتىردى.
شەراعاڭ باتىر ىنىسىنە ءىلتيپات كورسەتتى، باتاسىن تەز ءارى قىسقا قايىردى:
- ءبىزدىڭ قازاق «شابان ۇيرەك بۇرىن ۇشادى» دەيتىن ەدى. مەن شاماسى، شابان ۇيرەك شىعارمىن، كەشتەۋ قيمىلداپ جاتىرمىن. سەن تابان ۇيرەك، امان ۇيرەك بول، الدىعا سامعاي ۇش! مەن بۇرىنعىلاردىڭ جولىنان اينىمايمىن: «تۇلپار ءمىن دە، تۋ ۇستا». جولىڭ بولسىن! - دەدى.
ەرتايەۆتىڭ جۇرەگى ەزىلىپ، كوڭىلى بوساپ كەتكەندەي بولدى. ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ، تاعى دا اعاسىنىڭ بەتىنەن ءسۇيدى. قاهارمان ۇلدىڭ وسى ءبىر ارەكەتىنىڭ استارىندا تۋعان جەرگە، وسكەن ەلگە، اعا-باۋىر، ەل-جۇرتقا دەگەن سارقىلماس ساعىنىش جاتقانى بەلگىلى ەدى.
«وقۋشى شالدار»
شەراعاڭنىڭ تارازداعى بيلىك باسشىلارى سىيلاعان كەڭ، كەلبەتتى ۇيىندەگى مول داستارقان باسىندا مەكتەپتە بىرگە وقىعان سىنىپتاستارى وتىر.
- مىنا كىسىلەر بار، كەشەگى قاراتاي تۇرىسوۆ ورتامىزدا - ءبارىمىز جامبىلداعى جالعىز قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ ينتەرناتىندا جاتىپ، ءبىر سىنىپتا وقىدىق. 1950 - جىلى مەكتەپتى تاۋىستىق. كەيىن وسى تورتەۋمىز سول كەزدەگى وداقتىڭ باستى-باستى قالالارى ماسكەۋ مەن لەنينگرادتىڭ بىلىكتى وقۋ ورىندارىندا وقىپ، تاعى بىرگە جۇردىك. قاراتاي ەكەۋمىز، بەرىدە پارلامەنتتىڭ پارتاسىندا تاعى ۇزاق جىلدار بويى قاتار وتىردىق. ال مىنالاردىڭ جولى بولەك-بولەك بولىپ كەتتى، - دەپ شەراعا ءسوز باستادى.
- ءيا، سولاي، - دەدى جامالبەك اعا، - مەن قىزمەت جاعدايىمەن ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى قالالارىندا ءجۇردىم. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ ساربازى قايدا بارمايدى؟ شاكەڭمەن بۇدان وتىز جىل بۇرىن، ال ابەكەڭمەن جيىرما بەس جىل بۇرىن جولىقتىم. ءبىراق سىرلاسىپ، ۇزاق وتىرا المادىق. بارىمىز دە ات ۇستىندەگى ادامدار ەدىك. ايتەۋىر، سىرتتاي حابار الىسىپ، اماندىعىمىزدى تىلەپ جۇردىك قوي.
جامالبەك راحماتۋللايەۆتىڭ قىزمەت ءىزى سان جەردە قيىر-شيىر بولىپ كەلىپ، اقىرى اقتاۋ قالاسىندا مارەسىنە جەتتى. ۇزاق جىلعى ەڭبەكتەن سوڭ وسى قالاداعى قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنەن زەينەتكە شىقتى. سول جەرگە ورنىعىپ، تامىرىن جايىپ كەتكەن-دى. ءسويتىپ، سوندا تۇراقتاپ قالدى. ۇلىن ۇياعا، قىزىن قياعا قوندىردى. نەمەرەلەرى، شوبەرەلەرى بار، ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى ۇلكەن اۋلەتتىڭ وتاعاسى اتاندى.
قۇرداستارى ابەكە دەپ وتىرعان - ءابدۋالى دانايەۆ نەگىزىنەن كوپ سويلەمەيتىن، ءبىر توعا كىسى ەكەن. باكەنە بويلى، قاعىلەز ادام قاعازداي جەپ-جەڭىل مە قالاي، قيمىلى شيراق، الگىندە كولىگىن دە ءوزى جۇرگىزىپ كەلدى. ۇستىندە تەمىرجول قىزمەتكەرىنىڭ فورماسى، جاپ-جاڭا. «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ وبلىستىق باسقارماسىنان زەينەتكەرلىككە شىقتى. باسقارمانىڭ باستىعى دا بولدى، باسقا دا قىزمەتتەردى اتقاردى. قازىر دە تەمىرجول كوللەدجىندە بىلىمگەرلەرگە ءدارىس بەرىپ ءجۇر ەكەن.
سىنىپتاستار كەزدەسۋدىڭ العاشقى كۇنى وزدەرى وقىعان مەكتەپكە باردى. «جامبىل اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبى» دەگەن جازۋ كوزگە ىستىق كورىندى. كوڭىلدى بوساتتى.
- مەكتەپ ءالى دە جاكەمنىڭ اتىندا ەكەن عوي، - دەدى جامالبەك اعا. وعان قاراپ:
- ءاي، ول نەگە وزگەرۋى ءتيىس، - دەپ شەراعاڭ وقىس شاڭق ەتە ءتۇستى.
جانىنداعىلار ساسىپ قالدى.
- اتا، سىزدەر نەمەرەلەرىڭىزدىڭ سىنىبىن ىزدەپ جۇرسىزدەر مە؟ - دەپ كەزەكشى مۇعاليما الدارىنان شىقتى.
- ءبىزدىڭ نەمەرەلەرىمىز جوعارى سىنىپتا وقيدى. ءبىراق ءبىز وزىمىز وقىعان سىنىپتى ىزدەپ ءجۇرمىز، - دەپ ابەكەڭ جىلى جاۋاپ قاتتى.
جينالىپ تۇرعان مۇعالىمدەر بايەك بولدى، وقۋشىلار اڭ-تاڭ كۇيدە قاراپ تۇر. «مىنا ءۇش شالدىڭ ەسى ساۋ ما؟» دەگەن سۇراق بار كوزدەرىندە.
ارينە، باياعى مەكتەپ ءۇيى وزگەرگەن، جاڭادان سالىنعان. 70 جىل بۇرىن وزدەرى وقىعان وقۋ ورنى دا بۇل جەردە ەمەس ەدى. ەندىگى ول توقال تامنان ءىز دە قالماعان شىعار. جاڭا مەكتەپ ءۇيى ءبىر اسەم عيمارات ەكەن، ءىشى-سىرتى جايناپ تۇر.
كەزدەيسوق، ەش ەسكەرتۋسىز، توسىننان كەلگەن قوناقتاردى مەكتەپ باسشىلىعى قۋانا قارسى الدى.
- بىزدەر قوناق ەمەسپىز، وقۋشىلارمىز. جىلى ۇيامىزعا قايتا كەلىپ تۇرمىز، - دەدى شەراعاڭ.
كەزدەسۋ ءوتتى. ەستەلىكتەر ايتىلدى. وتكەن جىلدار ويعا ءتۇستى. كوڭىلدەر سان قۇبىلدى، كوزدەر مۇڭايدى، كۇلىمدەدى. اقىرى كۇلىپ، جادىراپ تارقاستى «وقۋشى شالدار».
دۇيسەنبەك ايبەكوۆ، تاراز قالاسى
«جاس قازاق» گازەتى. 2014-جىل
