شاڭىراق كۇنى: ۇيادان ۇلتتىق قۇندىلىققا دەيىن
استانا. KAZINFORM - ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىنا ساي اتاۋلى ءار كۇن ۇلتتىق بولمىستى دارىپتەۋگە، بۇگىنگى قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋعا سەپتەسىپ كەلەدى. اسىرەسە، «شاڭىراق كۇنى» اياسىندا ناسيحاتتالاتىن كوزقاراس حالىقتىڭ كەلەشەك ۇستانىمىن جاڭا باعىتقا بۇرادى. Kazinform ءتىلشىسى ەلدەگى وتباسى ينستيتۋتىنىڭ جاي-كۇيىن، ونىڭ زامان تالابىمەن ساباقتاستىعىن ساراپتاپ كوردى.
ءمان مەن ماڭىز
قازاق ۇعىمىندا «شاڭىراق» ءسوزىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. اتا-بابالار اينالاداعى ءار زاتتان ءپالساپالىق وي ىزدەپ، ءومىر سالتىمەن بايلانىستىرۋعا كۇش سالدى. شاڭىراقتى دا كيەلى دەڭگەيگە كوتەرۋى تەگىن ەمەس. سەبەبى قاسيەتتى ءسوز كوشپەندىلەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى، تانىم-تۇسىنىگىنەن تۋعان: كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعى ىرگەنى نىعايتىپ، ءۇي ىشىنە ساۋلە تۇسىرەدى. وعان قوسا تاۋەلسىز ءارى دەربەستىكتىڭ ۇلگىسى رەتىندە قابىلدانىپ، جەكە شىققان نەكەلى جاستاردى «شاڭىراق كوتەردى» دەپ دارىپتەدى. بۇل ەسەپپەن الساق، شاڭىراق كوك اسپان كۇمبەزى، مەنشىك بەلگىسى، قاۋىپسىزدىك كەپىلى ءارى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى رەتىندە قابىلدانعانىن كورەمىز. دەمەك، «شاڭىراق كۇنى» - جەكەلەگەن وتباسىنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ۇلتتى بىرىكتىرۋ بەلگىسى.
قازىر دە ماعىنا الاسارعان جوق. قوعام جانۇيا بولمىسى مەن ەگەمەندىكتى شاڭىراقتان ىزدەيدى. مەملەكەت ساپالى ۇلت قالىپتاستىرۋ جولىندا تاتۋلىق، تىلەۋلەستىك سەكىلدى قاسيەتتەردى وتباسى ينستيتۋتى ارقىلى سىڭىرۋگە تىرىسىپ جاتىر. ناۋرىزناما ونكۇندىگىندە وسى كوزقاراس قالىس ەمەس. «شاڭىراق كۇنىندە» تۋىستىق قاتىناستى نىعايتۋعا ارنالعان شارالار ۇيىمتاستىرىلىپ، وتباسى قۇندىلىعى باسا ايتىلۋدا.
ۋىز تاربيە تارماعى
2021-جىلعى ۇلتتىق حالىق ساناعىنداعى دەرەككە سەنسەك، ەلدەگى وتباسى سانى 5,5 ميلليونعا جەتتى. كەيىنگى 10 جىلداعى ءوسىم 1,1 ميلليوندى قۇراعان. اجىراسۋ دەڭگەيى 5 جىلدا 48,6 پايىز ازايدى. اقپار جاستار اراسىندا وتباسىلىق قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزى ەداۋىر ارتقانىن كورسەتسە كەرەك.
ەندىگى ماسەلە «ءۇي ىشىندەگى تۇراقتىلىقتى قالاي ساقتايمىز؟»، «ۇلتتىق تاربيەنى ىلگەرىلەتۋدىڭ جولى قايسى؟» دەگەن ساۋالداردان تۋىنداماق. بۇل ورايدا الەۋمەتتانۋشىلار الدىمەن ەر مەن ايەلدىڭ ءرولى مەن تاربيە قۇرالىنا باسا نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى. سەبەبى وتباسى ينستيتۋتىنىڭ تىرەگى ەرلى- زايىپتىلاردىڭ قارىم-قاتىناستاعى كوزقاراسىنان، ولاردىڭ بالالارعا بەرگەن تاربيەسىنەن تۋىندايدى دەپ وتىر.
الەۋمەت تانۋشى التىنشاش ماتايەۆانىڭ ايتۋىنشا، وتباسى ينستيتۋتى اشىقتىق پرينتسيپىن العا ۇستاعان ءجون. اتا-انا ءداستۇر مەن زاماناۋي وتباسى قۇندىلىعىن بالا بويىنا ءسىڭىرۋى كەرەك. جاس ۇرپاقتىڭ نە قالايتىنىن بىلۋمەن شەكتەلمەي، الداعى ءومىر سىناعىنا دايىنداۋ وزەكتى. ءتىپتى جاس وسپىرىمگە شاڭىراق كوتەرۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ەرتە ۇيرەتۋ دە ماڭىزدى.
- قوعامدا ۇيلەنۋگە ۇيرەتپەيدى. جالپى، جار تاڭداۋ ماسەلەسىنە نەمقۇرايلى قارايدى. كەيبىر ەر ازاماتارىمىز قىزبەن تانىسقاندا ونىڭ جىلتىر بەينەسى مەن دۇنيەسىنە قاراپ ۇيلەنۋگە بەكىنەدى. سوندىقتان جاس ءوسپىرىم شاقتا ۇيلەنۋگە قاتىستى سۇراقتار قويىپ، اتا-انامەن اشىق اڭگىمە بولۋى شارت. بۇعان ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى قولداۋ بىلدىرسە، ارتىق ەمەس. تاقىرىپقا قاتىستى جۇيەلى ءبىلىم قالىپتاستىرۋعا بولادى دەپ سانايمىن. ەر بالا قانداي بولۋى قاجەت، قىز بالا قانداي بولۋعا ءتيىس ەكەنىن ۇيرەتۋ ورىندى، - دەدى ول.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە، وتباسى ينستيتۋتىن ءبىرجاقتى باسىمدىقپەن دامىتۋ ناتيجە بەرمەيدى. باستىسى، ءداستۇرلى تاربيەنى نەگىزگە الىپ، عالامدىق تاربيە ءۇردىسىن قالىس قالدىرماۋدى ۇسىنىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق سالت-داستۇرگە جاقىنداۋ، گەندەرلىك ساياساتتى تەڭ ۇستاۋ، وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. سوندا عانا ورتاق تاربيە ۇلگىسى قالىپتاسپاق.
ايتا كەتەيىك، ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، 2020-2024-جىلدار ارالىعىندا 500 مىڭنان استام ادام نەكەگە تۇرعان. ەڭ ۇلكەن ءوسىم 2021-جىلى بايقالىپتى - 140 مىڭ جۇپ قوسىلعان. وتكەن جىلى سالاداعى كورسەتكىش 123,6 مىڭعا جەتتى.
اكە ءرولىن قالاي كوتەرەمىز؟
كەيىنگى ۋاقىتتاعى الەۋمەتتىك باستامالاردا ءداستۇرلى تانىمعا باسىمدىق بەرىلگەنىن بايقاۋعا بولادى. مەملەكەتتىك، ۇ ە ۇ- دا ۇلتتىق تاربيەگە ارنالعان جوبالاردىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى. جۋرناليست ءارى «ۇجان» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى نازەركە شاكەربايەۆانىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي ءۇردىس قوعامداعى وتباسى ءرولىن ناسيحاتتاۋعا سەپتەسەدى.
- وتباسى ينستيتۋتىن ساقتاۋدىڭ بىرنەشە تەتىگى بار. ءبىرىنشى، وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءوزارا سۇيىسپەنشىلىگىن، ماحابباتىن ساقتاۋ قاجەت. ول ءۇشىن جۇبايلاردىڭ ءبىر-بىرىنە كوڭىل ءبولۋى، اكە مەن انا ورنىنىڭ نىعايۋى ماڭىزدى ەكەنى ءسوزسىز. بۇل ەموتسيونالدى بايلانىستى نىعايتىپ، كەلەشەكتە مىزعىماس وتباسىلىق قۇندىلىقتىڭ ورنىعۋىنا ىقپال ەتەدى.
وتباسى قۇندىلىعىن جانداندىرۋدىڭ كەلەسى قادامى - قۇرمەت. وتباسىنداعى ءاربىر ادامنىڭ جەكە تۇلعا ەكەنىن، ۇستانىم مەن كوزقاراسى بارىن، قابىلداعان شەشىممەن كەلىسۋ كەرەگىن ءتۇسىنۋ قاجەت. مۇنداي قاتىناس اشىق ديالوگ اكەلەدى. وسى قوس قاعيدانى الىستان ىزدەمەي، ۇلتتىق بولمىس ارقىلى بويعا جيساق، وتباسى دا، ۇلت تا بىرەگەيلىگىن جوعالتپاس ەدى، - دەدى ول.
نازەركە شاكەربايەۆا وتباسىنداعى اكەنىڭ ءرولىن دامىتۋدى باستى مىندەت سانايدى. سەبەبى انا ۇيدەگى تاربيە باستاۋى رەتىندە قابىلدانسا، اكە وتباسىنىڭ بولاشاق باعدارىن ايقىنداۋشى رەتىندە قۇندى. كەيىنگى ۋاقىتتا ۇدەي تۇسكەن اكەلەر فورۋمى، انالار كەڭەسى سەكىلدى جيىننىڭ كەڭ تاراۋىنا دا وسى نەگىز بولۋدا.
- اكە مەن انانىڭ وتباسىنداعى ماڭىزىن دارىپتەۋدى تەك ناۋقاندىق شارامەن شەكتەۋگە بولمايدى. الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە بەيجاي قارامايتىن ءاربىر بەلسەندى ازامات اتسالىسۋى كەمدىك ەتپەيدى. مىسالى، جاقىندا وتباسى قۇندىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «ۇجدان» جوباسىن قولعا الدىق. ءتۇرلى سالاداعى سۇحباتتاسۋ بارىسىندا زاماناۋي وتباسى قانداي بولۋى قاجەتى، ۇلتتىق ءداستۇردىڭ ماڭىزى، ۇرپاق تاربيەسىندەگى اكە مەن انا تاعىلىمى سەكىلدى تاقىرىپتاردا تىڭ ويلار ايتىلدى. بايقاعانىمىز، قازاقى وتباسىنىڭ جاڭا مودەلى قالىپتاسىپ كەلەدى. قۋانارلىعى، مۇندا ۇلتتىق قۇندىلىق باسىم، جاستاردىڭ سالت-ساناعا قىزىعۋشىلىعى جوعارى، - دەيدى نازەركە شاكەربايەۆا.
انا كاپيتالى كەرەك
الەۋمەت تانۋشى ايسۇلۋ مولدابەكوۆا وتباسى قۇندىلىعىنىڭ ەكونوميكالىق اسپەكتىسىن ەلەمەۋگە قارسى. سەبەبى وتباسى ينستيتۋتىن جەتىلدىرۋگە وتباسىنداعى تۇرمىستىق احۋال تىكەلەي اسەر ەتپەك. سونداي-اق قوعام اكە رولىنەن بولەك، انانىڭ ماڭىزىن ءارى ونىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن نازارعا الۋى كەرەك دەگەن تۇجىرىمدا.
- مەنىڭ ويىمشا، ءدال قازاقستان جاعدايىندا انا كاپيتالى، مەملەكەتتىك كومەكتى جۇيەلەۋ قاجەت. سەبەبى وتباسىلاردىڭ، اسىرەسە جاس وتباسىلاردىڭ تۇرمىستىق-الەۋمەتتىك ماسەلەسىن شەشۋ كەزەك كۇتتىرمەي تۇر. ول ءۇشىن بالانىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە بايلانىستى وتباسىنىڭ باسپانالى بولۋ تەتىگىن قاراستىرۋ ءجون بولار ەدى. مۇمكىندىگىنشە كەز كەلگەن وتباسىندا بالا سانىنا قاراي مەملەكەتتەن الىناتىن تۇرعىن ءۇي يپوتەكاسىنىڭ پايىزىن ازايتۋدى ۇسىنار ەدىم. ويتكەنى وتباسى قۇندىلىعىن قارجىدان دەربەس قاراستىرا المايمىز، - دەدى ول.
ناۋرىزناما اياسىندا وتباسىنىڭ التىن تۇعىرىن ايشىقتاۋ مەجەسى تۇر. ساراپشىلار مەڭزەگەن ماڭىز - ءداستۇرلى تاربيە جولىمەن قاتار بۇگىنگى قازاق وتباسىنىڭ قالاۋىن تابۋ. ولاي بولسا، رۋحاني قالىپقا قايتا ورالۋ، وتباسىنىڭ ماڭىزىن دارىپتەۋ، تۇرمىس احۋالىن جاقسارتۋ كەلەشەك شەشىم مەن ناتيجەگە ىقپال ەتپەك.
ەسكە سالساق، بىلتىردان بەرى ناۋرىز مەرەكەسى ەلىمىزدە «ناۋرىزناما» دەيتىن اتاۋمەن ون كۇن قاتارىنان تويلانا باستادى.
