ش ى ۇ شەجىرەسى: وتكەنى، بۇگىنى مەن بولاشاعى
شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى - 2001 -جىلى 15-ماۋسىمدا قۇرىلعان حالىقارالىق ۇيىم. 2004 -جىلدان باستاپ ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسىندا باقىلاۋشى بولىپ سانالادى. شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن پەرسپەكتيۆاسى جايلى تولىعىراق Kazinform ءتىلشىسىنىڭ ماتەريالىنان وقىڭىز.
ش ى ۇ قالاي قۇرىلدى؟
ۇيىمنىڭ قۇرىلۋ تاريحى 1996 -جىلدان باستالادى. سول جىلى شاڭحايدا رەسەي، قىتاي، قازاقستان، قىرعىزستان جانە تاجىكستان باسشىلارى «بىرلەسكەن شەكارا ايماعىندا اسكەري سالادا سەنىم شارالارى تۋرالى كەلىسىمگە» قول قويدى. وسى قۇجاتقا قول قويىلعاننان كەيىن «شاڭحاي بەستىگى» تەرمينى پايدا بولدى. بىرىكتىرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى بۇرىنعى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارى مەن قىتاي شەكاراسىندا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ەدى.
جىل سايىنعى كەزدەسۋلەردىڭ بۇل ءتۇرى بەس ەلدىڭ ءارقايسىندا كەزەك- كەزەك ۇيىمداستىرىلىپ، بەكىتىلدى.
1998-2000 -جىلدار ارالىعىندا الماتى، بىشكەك جانە دۋشانبە قالالارىندا شاڭحاي بەستىگىنىڭ سامميتتەرى ءوتتى. سونداي- اق، كەزدەسۋلەردىڭ مازمۇنى شەكارالاس ايماقتاردا سەنىمدى نىعايتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋدان ساياسات، قاۋىپسىزدىك، ديپلوماتيا، سونىمەن قاتار ساۋدا- ەكونوميكالىق، مادەني- گۋمانيتارلىق جانە باسقا دا سالالارداعى جان- جاقتى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا دەيىن بىرتىندەپ كەڭەيدى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرىنەن باسقا، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى، قورعانىس مينيسترلەرى، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى، ەكونوميكا، مادەنيەت، كولىك، توتەنشە جاعدايلار مينيسترلەرى، شەكارا قىزمەتتەرى، پروكۋراتۋرالار مەن ۇلتتىق مينيسترلەر اراسىندا تۇراقتى كەزدەسۋلەر تەتىكتەرى قۇرىلدى.
بەس ەلدىڭ ءوزارا بايلانىسى ءساتتى ىسكە اسىرىلعانىنىڭ ارقاسىندا ۇيىمعا شەكارالىق ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىنەن شىعۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءسويتىپ 2000 -جىلى «شاڭحاي بەستىگى» شاڭحاي فورۋمىنا اينالدى، وزبەكستان سامميتكە باقىلاۋشى رەتىندە قاتىستى.
2001 -جىلى وزبەكستان ۇيىمعا رەسمي تۇردە قوسىلدى. وسىلايشا، «شاڭحاي بەستىگى» شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ش ى ۇ) بولىپ وزگەرتىلدى. ءبىر جىلدان كەيىن ش ى ۇ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سانكت- پەتەربۋرگ سامميتىندە ۇيىمنىڭ ماقساتتارى، قاعيداتتارى، قۇرىلىمى مەن قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى كورسەتىلگەن جارعىسىنا قول قويىلدى.
ال، ش ى ۇ- نىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنا مىنالار جاتادى:
قاتىسۋشى ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا سەنىم مەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناسىن نىعايتۋ؛
ولاردىڭ ساياسي، ساۋدا- ەكونوميكالىق، عىلىمي- تەحنيكالىق، مادەني جانە باسقا سالالارداعى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىعىنا جاردەمدەسۋ؛
ايماقتاعى بەيبىتشىلىكتى، قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى بىرلەسىپ قامتاماسىز ەتۋ جانە قولداۋ؛
دەموكراتيالىق، ءادىل جانە ۇتىمدى جاڭا حالىقارالىق ساياسي، ەكونوميكالىق ءتارتىپ قۇرۋ جولىنداعى ىلگەرىلەۋ.
ۇيىمنىڭ باسىم باعىتتارى: كولىك ينفراقۇرىلىمىن، ەنەرگەتيكانى، تەلەكوممۋنيكاتسيانى، مۇناي- گازدى، اۋىل شارۋاشىلىعىن جانە سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى دامىتۋ بولدى.
ش ى ۇ- نىڭ ۇيىم رەتىندە قالىپتاسۋى 2002 -جىلى اياقتالدى. سونداي- اق، مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سانكت- پەتەربۋرگتە وتكەن كەزدەسۋىندە ش ى ۇ ايماقتىق تەرروريزمگە قارسى قۇرىلىمىن (ش ى ۇ ر ا ت س) قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. ش ى ۇ ر ا ت س - شتاب- پاتەرى تاشكەنتتە ورنالاسقان، شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ورگانى. بۇل ورگاننىڭ ماقساتى - تەرروريزمگە، ەكسترەميزمگە جانە سەپاراتيزمگە قارسى كۇرەستە تاراپتاردىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىن ۇيلەستىرۋ جانە ءوزارا ءىس- قيمىل جاساۋ.
جىلناما: ش ى ۇ اياسىنداعى كەلىسىمدەر
2005 -جىلعى مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ازيانىڭ ءۇش ءىرى دەرجاۆاسىنا - ءۇندىستان، يران جانە پاكىستانعا باقىلاۋشى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ودان ءبىر جىل بۇرىن - 2004 -جىلى بۇل مارتەبە موڭعولياعا بەرىلگەن ەدى. وسى كەزەڭدە ۇيىم گەوگرافيالىق تۇرعىدان كەڭەيدى جانە بۇل ش ى ۇ- نىڭ حالىقارالىق سالماعىن ايتارلىقتاي ارتتىردى.
2007 -جىلى ش ى ۇ ەلدەرى ۇزاق مەرزىمدى تاتۋ كورشىلىك، دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى.
2009 -جىلى شري- لانكا مەن بەلارۋسكە ديالوگ بويىنشا سەرىكتەس مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى.
2012 -جىلى ش ى ۇ ەلدەرىنىڭ باسشىلارى ۇزاق مەرزىمدى بەيبىتشىلىك پەن ورتاق گۇلدەنۋ ايماعىن قۇرۋ تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى. سول جىلى تۇركيا ديالوگ بويىنشا سەرىكتەس بولدى.
2014 -جىلى ءۇندىستان مەن پاكىستان شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشەلىككە رەسمي تۇردە ءوتىنىش بەردى.
2015 -جىلى ش ى ۇ ەلدەرىنىڭ باسشىلارى ءۇندىستان مەن پاكىستاندى ۇيىمعا مۇشەلىككە قابىلداۋ ءراسىمىن باستاۋ، سونداي- اق بەلارۋسكە ش ى ۇ- دا باقىلاۋشى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىمدى ماقۇلدادى. كامبودجا، نەپال، ازەربايجان مەن ارمەنياعا ديالوگ بويىنشا ارىپتەس مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىمدەرگە قول قويىلدى.
2017 -جىلعى ماۋسىمدا استانادا ش ى ۇ- عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ تاريحي وتىرىسى ءوتتى، ونىڭ بارىسىندا ءۇندىستان مەن پاكىستان ۇيىمعا قوسىلدى.
2022 -جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ش ى ۇ باس حاتشىسى - چجان مين (ق ح ر)، ال ر ا ت س ديرەكتورى - رۋسلان ميرزايەۆ (وزبەكستان).
ايتا كەتۋ كەرەك، قازاقستان – ش ى ۇ فورماتىنداعى ءوزارا ءىس- قيمىلدىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى. كونسترۋكتيۆتى قاتىسۋ جانە تەڭ ديالوگقا باعدارلانۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ايماقتاعى ۇستانىمىن نىعايتادى جانە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا سەنىم مەن تۇسىنىستىكتىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. 2023 -جىلدىڭ شىلدەسىنەن قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستان ش ى ۇ- عا ءتوراعالىق ەتتى. استانا ءتوراعالىق ەتكەن كەزەڭدە تاجىريبەگە باعىتتالعان ءتاسىلدى قولدانىپ، ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا- ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان جۇمىس اتقاردى.
تاجىريبەگە سايكەس، ۇيىمعا ءتوراعالىق كەلەسى سامميت اياقتالعاننان باستاپ باستالىپ، ءتوراعالىق ەتۋشى اۋماقتا ش ى ۇ مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىن وتكىزۋمەن اياقتالاتىن ءبىر جىلدىق كەزەڭ ىشىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
ش ى ۇ ەلدەرىنىڭ جالپى اۋماعى 35 ميلليون شارشى شاقىرىمنان اسادى، بۇل ەۋرازيا اۋماعىنىڭ 65 پايىزىن قۇرايدى. ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ حالقى - شامامەن 3,5 ميلليارد ادام.
بۇگىندە ش ى ۇ- عا رەسمي تۇردە 9 مەملەكەت مۇشە: قازاقستان، يران، قىرعىزستان، قىتاي، پاكىستان، رەسەي، تاجىكستان، ءۇندىستان، وزبەكستان. الايدا بيىل ۇيىمنىڭ الداعى سامميتىندە بەلارۋس ش ى ۇ- نىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولادى. بۇل ش ى ۇ- نىڭ اۋماقتىق شەكارالارىنىڭ بۇدان دا كەڭەيەتىنىن بىلدىرەدى. بەلارۋس رەسپۋبليكاسى 2009 -جىلى ش ى ۇ ديالوگى بويىنشا سەرىكتەس مارتەبەسىن الدى، ال 2015 -جىلى ۇيىمداعى باقىلاۋشى ەل بولدى. 2022 -جىلى بەلارۋس ۇيىم باسشىلىعىنا ەلدىڭ ش ى ۇ- عا جەدەل قوسىلۋى تۋرالى وتىنىشپەن جۇگىندى.
ۇيىم ەڭ ماڭىزدى كەزەڭىن وتكەرۋدە.. .
شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ەڭ الدىمەن ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ءۇشىن قۇرىلعان. باستاپقى كەزەڭدە ۇيىمنىڭ الدىندا شەكارا ماسەلەلەرىن شەشۋ مىندەتى تۇردى. بۇگىندە بۇل ۇيىمنىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن ماسەلەلەر كوكجيەگى ەداۋىر كەڭەيدى - ونىڭ قاتارىندا وركەندەۋ، ەكونوميكالىق دامۋ، جاڭا تەمىرجول، قۇرعاق پورت، «قورعاس» حالىقارالىق شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى ورتالىعى جانە تاعى باسقالار بار. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ۇيىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى.
ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس ساراپشىسى، قىتايتانۋشى ءادىل كاۋكەنوۆ ش ى ۇ ەۋرازيا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىن قامتيتىن ايماقتىق ۇيىمعا اينالعانىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە ۇيىم ەلدەردىڭ ىنتىماقتاسۋى جانە ىقتيمال تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاقسى پلاتفورما دەۋگە بولادى.
ش ى ۇ دامۋىنىڭ ءار كەزەڭى ىرگەلى وقيعالارعا تولى بولدى. ءبىرىنشى كەزەڭ ۇيىمنىڭ قۇرىلۋى بولسا، ەكىنشى كەزەڭىن بيۋروكراتيالىق ماشينا سەكىلدى ۇيىمنىڭ دامۋى دەپ اتاۋعا بولادى، بۇل كەزدە ۇيىم حالىقارالىق جۇيەگە كىرىكتى. ءۇشىنشى كەزەڭ - ۇيىمنىڭ كەڭەيۋى، وعان جاڭا قاتىسۋشىلاردىڭ قوسىلۋى، جاڭا يدەيالار مەن جاڭا كۇن ءتارتىبى. شىۇ تۇراقتى دامۋ ۇستىندە. بۇگىندە ونىڭ كۇن ءتارتىبىن ودان ءارى كەڭەيتۋ جانە تەرەڭدەتۋ جونىندە ويلار قاراستىرىلىپ جاتىر. سوندىقتان قازىر ش ى ۇ دامۋىنداعى ەڭ ماڭىزدى كەزەڭ ءوتىپ جاتىر دەپ ايتا الامىز،- دەدى ءادىل كاۋكەنوۆ.
ساراپشى بۇگىندە سەنىمدى قارىم-قاتىناس نەگىزىندە ۇيىمنىڭ قاتىسۋشىلارىنا ورتاق كۇن ءتارتىبىن ازىرلەۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى.
ۇيىمدى كەلىسسوزدەر الاڭى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قۇرۋدىڭ، جاڭا سەرپىندى قۇرلىقتىق جوبالاردى قۇرۋدىڭ ناقتى قۇرالىنا قاراي قايتا قۇرۋ قاجەت. مۇنىڭ بارىنە مۇمكىندىكتەر مەن قۇرالدار بار، ءبىراق ينسترۋمەنتالدى ءتاسىل جەتىسپەيدى. پرەزيدەنت توقايەۆ جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇيىمدى رەفورمالاۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى، - دەپ تولىقتىردى مامان.
ءادىل كاۋكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، قىتاي كەز كەلگەن ۇيىمعا قاتىسۋ ماسەلەسىنە وتە ساقتىقپەن قارايدى. ءبىراق ش ى ۇ ءۇشىن ءبىر كەزدەرى قىتاي ايرىقشا جاعداي جاسادى جانە قازىر بۇل ۇستانىمدى بەرىك ۇستانادى - ول ۇيىمدى دامىتىپ جاتىر. بۇعان قوسا، قىتاي قازاقستاننىڭ ش ى ۇ- دا بەلسەندى پوزيتسيا ۇستانۋىن قولدايدى.
قىتاي ش ى ۇ- نىڭ ايماقتىق عانا ەمەس، جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ەڭ قۋاتتى الەمدىك ۇيىمداردىڭ ءبىرى بولعانىن قالايدى، - دەپ تۇيىندەدى ساراپشى.
2024 -جىلعى 3-4-شىلدەدە استانادا شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى وتەدى. بۇعان دەيىن قاسىم- جومارت توقايەۆ ش ى ۇ- نىڭ الداعى استانا ءسامميتى «كوپجاقتى ديالوگتى نىعايتۋ - تۇراقتى بەيبىتشىلىك پەن دامۋعا ۇمتىلۋ» ۇرانىمەن وتەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. سامميت باعدارلاماسىندا لاڭكەستىك، سەپاراتيزم جانە ەكسترەميزممەن كۇرەسۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىن قابىلداۋ قاراستىرىلادى دەپ كۇتىلۋدە. سونىمەن قاتار، ش ى ۇ- نىڭ ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگياسىن تالقىلاۋ جوسپارلانعان.
اۆتور
راحيلا تلەۋوۆا
