دىنمۇحامەد قونايەۆ جايىلى ەستەلىكتەر

اتالارىنىڭ قاجىعا بارعان ءدىندار جانە مەشىتتە ءدىن دارىستەرىن بەرگەن ءىلىم-ءبىلىم يەلەرى ەكەنىن بىلەتىن عالىم ديمەكەڭ قابىلداۋىنا جازىلادى. «اسسالاۋماعالەيكۋم، ديماش احمەت ۇلى - دىنمۇحامەد» دەپ كابينەتىنە كىرگەندە مۇسىلمانشا امانداسادى. احاڭنىڭ شارۋاسى بەلگىلى، اڭگىمە - ءال-فارابيدەن باستالادى. ابدەن تىڭداپ، ۇلكەن شارۋامەن كەلگەنىن بىلگەن ديمەكەڭ سوڭىندا عالىمعا قاراپ:

«اقا، شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى اراب ەلدەرىنە بارۋعا نەگە سونشا قۇشتار بولدىڭىز، جاس كەزىڭىزدە «مىڭ ءبىر ءتۇن» كىتابىن كوپ وقىعانسىز عوي شاماسى» دەپ نەگىزگى نارسەنى بىلە تۇرا ادەيى ازىلدەيدى. سوندا احاڭ: «شىنىن ايتسام، ءزامزام سۋىن ىشۋگە بارامىن. ساعان دا ءبىر بوتەلكەسىن الا كەلەمىن» دەگەندە ديمەكەڭ راقاتتانا كۇلەدى. «جاقىندا جۇرەتىن دەلەگاسيا توبىنا ءسىزدى مىندەتتى تۇردە قوسۋ ءۇشىن ءتيىستى ادامعا ەسكەرتەمىن» دەپ اقاڭدى ورنىنان تۇرىپ شىعارىپ سالادى.

تەمەكىنى تۇسىمدە تارتقانمىن

ديمەكەڭنىڭ جەكە دارىگەرى احات مۇلىكوۆ ءومىربويى «قاسيەتتى كىسىنىڭ» قاسىندا ءجۇردى. ۇلى ادامنىڭ وتباسىنداعى، تۋعان-تۋىستارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناسى جانە دوستارى ورتاسىنداعى قاراپايىمدىلىعى جايىندا كەزدەسۋلەردە ءجيى اڭگىمەلەيدى. اسىرەسە، ءازىلقويلىق قاسيەتى ارقىلى كەز كەلگەن ادامدى باۋراپ الاتىن ەرەكشەلىگىن ەستەلىگىندە جاقسى جازادى. «ديمەكەڭ جاراتىلىسىنان مەنمەندىگى مەن تۇرپايىلىعى جوق، «جۇلدىز اۋرۋىنان» ادا ەدى» دەيدى احاڭ. شىعىس دانالىعىندا ادامنىڭ جۇرەگى «جان-پاتشاعا» تەڭەلەدى. جان - جۇرەكتە تۇرادى. جۇرەك توقتاعاندا ءومىر ۇزىلەدى. 1974- جىلى ديمەكەڭ «جۇرەك ينفاركىن» الدى. دارىگەرلىك قاتاڭ باقىلاۋ مەن تەكسەرۋدە بولدى. تەمەكى تارتۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالىنادى.

دارىگەرلىك بۇل تالاپتى ءجيى باقىلاپ، قاداعالاپ جۇرگەن احاڭ ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ ديمەكەڭنىڭ ۇيىنە كەلەدى. ەسىكتەن كىرگەندە «احات مەن كەشە تەمەكى تارتىپ قويدىم» دەپ ودان كەشىرىم سۇراعانداي كەيىپ تانىتادى. بۇعان رەنجىگەن احاڭ «جاقسى، وندا» دەپ وتىرماي كەتۋگە ىڭعايلانادى. «تەمەكىنى تاستامايتىن كىسىگە ەم-دوم جاساۋدىڭ قاجەتى جوق» دەپ كەيىستىك بىلدىرەدى. قاپالاندىرىپ العانىن سەزگەن ديمەكەڭ: «احات مەن تەمەكىنى تۇسىمدە تارتقانمىن. تۇسىمدەگىنى ايتامىن دەپ ۇمىتىپ كەتىپپىن» دەپ كۇلدىرگەندە دارىگەر ەرىكسىز رايدان قايتادى.

حالىقتىڭ حال-جاعدايى جاقسى

ديمەكەڭ اتاقتى باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىن قاتتى سىيلاعان ءارى ەرەكشە قۇرمەتتەگەن. شوۆينيزمنىڭ سالدارىنان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الا الماعانىن جاقسى بىلەتىن. باۋكەڭ اۋىرىپ، ماسكەۋ اۋرۋحاناسىندا جاتقاندا كوڭىلىن سۇراۋعا كەلەدى. ءازىل ايتىپ كۇلدىرەدى. «قاپال - اراسان» شيپاجايىندا ءبىر جىلى باۋكەڭ مەن ديمەكەڭ قاتار دەمالادى. ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ ەرتەڭگى سەرۋەن كەزىندە ەكەۋى كەزدەسىپ قالادى.

- اسسالاۋماعالەيكۋم، باۋكە، دەنساۋلىعىڭىز مىقتى، كوڭىل-كۇيىڭىز جاقسى كورىنەدى. دەگەنمەن حال-جاعدايىڭىز قالاي؟ - دەيدى. باۋكەڭ سۇستانىپ، تاۋ جاقتاعى قازاق اۋىلىن كورسەتىپ، «مەنىڭ قال-جاعدايىم جاقسى، انا حالىقتىڭ جاعدايىن نەگە سۇرامايسىڭ؟» دەيدى. ديمەكەڭ ۇندەمەيدى. سابىر ساقتاپ، باتىر ءبىر ءسات جادىراعان ساتتە:

- باۋكە، حالىقتىڭ جاعدايى جاقسى. جاقسى بولعان سوڭ ءسىز جورتا سۇراپ تۇرسىز عوي، - دەيدى كۇلىمسىرەپ. اشۋلانباعانىنا ريزا بولعان باۋكەڭ ارتىق ەشنارسە دەمەيدى.

«قونايەۆتىڭ اتى»

جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا الماتى وبلىسىندا كۇرتى اۋدانى قۇرىلدى. ونشاقتى جىلدىڭ ىشىندە جارتىلاي شولەيت وڭىردە قورا-قورا قوي جايىلىپ، سارىتاۋقۇم ءوڭىرى مىڭعىرعان مالدى وڭىرگە اينالدى. بۇرىن بولماعان تۇيە سوۆحوزى ومىرگە كەلدى. كۇزدە قاۋىن، قاربىزدان دالا كورىنبەيتىن ەدى. «بوزوي» قاربىزى الماتىنىڭ بازارىندا سامساپ تۇردى. 1978- جىلى شوپاندار مەن ديقاندار مول تابىسقا كەنەلدى. جارتىلاي شولەيت دالاداعى شوپاندار تۇرمىس-تىرشىلىگىن كوزبەن كورۋ ءۇشىن ءبىر جىلى ديمەكەڭ كەلىپ، وزات شوپاندارمەن كەزدەسىپ، اڭگىمەلەستى.

اۋدان تىرشىلىگىنە ديمەكەڭنىڭ كوڭىلى تولدى. شوپاندار بولسا جاعدايلارىن بىلۋگە ارنايى كەلگەن ديمەكەڭدى قۇرمەتتەپ، قوناقاسى بەردى. كۇرتى وڭىرىندەگى بەلگىلى شوپان ديمەكەڭە ەر-تۇرمانى جاراسقان سايگۇلىك مىنگىزدى. اتقا ءمىنىپ، ءبىر جۇيىتكىپ، اۋدەم جەردەن ورالعان ديمەكەڭ: - الماتىدا اتقورا جوق. وندا الىپ كەتە المايمىن. وسىنداعى جىلقىلاردىڭ ىشىندە «قونايەۆتىڭ اتى» بولىپ، ۇيىرىندە جۇرە بەرسىن. ات مىنگىزگەن شوپاننىڭ مەنشىگى بولىپ، تۇلپار ءشوپ جەپ، سۋ ىشكەن جەرىندە قالسىن، - دەپ اتتى قويشىنىڭ وزىنە قايتارادى. شوپاندار اڭ-تاڭ بولىپ، «قونايەۆ اتىن» كەيىن اڭىزعا اينالدىرىپ جىبەرەدى.

توقال تۋرالى

ايگىلى شوپان ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانشىبايەۆپەن ديمەكەڭ وتە جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدى. جارىقتىق جازەكەڭ جينالىسقا كەلگەندە ورتالىق كوميتەتتەگى كەزدەسۋلەردە كەيدە توسىن مىنەزدەرىن كورسەتىپ، رەتى كەلگەن جەردە كۇلدىرەتىن دە ادەتى بولعان. بىردە جينالىسقا كەشىگىپ كەلگەن شوپاندى پرەزيديۋمعا شاقىرادى. زالدا وتىرعان جاكەڭ پرەزيديۋم ءتوراعاسىنا داۋىستاپ: «قىمىزدى كوپ ءىشىپ ەدىم. وندا ماعان بارۋعا بولمايدى» دەپ توتەسىنەن قويىپ قالادى.

جاكەڭ كوپكە دەيىن پەرزەنت كورمەي، جابىعىپ جۇرەدى. ءبىر جىلى مويىنقۇم اۋدانىنداعى شوپانداردىڭ جاعدايىن بىلۋگە ديمەكەڭ كەلىپ، جازەكەڭە سالەم بەرەدى. سوڭى شوپان ۇيىندە كوڭىلدى وتىرىسقا ۇلاسادى. جاكەڭنىڭ پەرزەنت سۇيە الماي جۇرگەنىن جاقسى بىلەتىن ديمەكەڭ: «جاكە، ەجەلگى سالتىمىزدى جاڭعىرتىپ نەگە توقال المايسىز؟» دەپ ازىلدەيدى. «ديماش-اۋ، سەن رۇقسات ەتسەڭ، مەن ءبىر ەمەس، ەكى توقال الامىن» دەيدى. «وندا رۇقسات، رۇقسات. تەزىرەك اتا-بابا جولىن جاڭعىرتۋىڭىزعا تىلەكتەسپىن» دەپ ديمەكەڭ ءوزى دە كۇلەدى جانە ۇيدەگى كۇللى جاقسى-جايساڭدى كۇلدىرىپ، وتىرىستى قىزدىرادى.

ۇلىق بولساڭ...

الماتى وبلىسىندا اتاعى دۇركىرەگەن ديرەكتور، ەڭبەك ەرى تۇيمەبايەۆ ديمەكەڭدى اسا قۇرمەتتەيتىن، قابىلداۋىندا ءوزى ءجيى بولاتىن ەدى. ديمەكەڭە ەسىك-ءتور كورسەتىپ، قوناق قىلۋ ۇنەمى ويىندا ءجۇردى. ءبىراق ەشبىر رەتى كەلمەيدى. شاقىرعاندا نە ماسكەۋگە، نە شەتەلگە كەتىپ، ديمەكەڭ «ۇستاتپايدى». ءبىر كۇنى ديمەكەڭ وبلىستى ارالاپ الماتىعا كەلە جاتادى. شارۋاشىلىعى جول بويىندا ورنالاسقان تۇيمەبايەۆ جولعا شىعىپ، كەلە جاتقان ديمەكەڭدى توقتاتادى. «نە بولدى، تىنىشتىق پا؟» دەپ سۇرايدى. «تىنىشتىق. ءبارى جاقسى، ديمەكە. ءسىزدىڭ وبلىستا جۇرگەنىڭىزدى ءبىلىپ، بۇگىن تاڭەرتەڭ كەلىنىڭىز تۇسكە تاماق دايىنداپ قويعان ەدى. ءتۇس مەزگىلى عوي. ۇيدەن شاي ءىشىپ كەتىڭىز» دەيدى.

توقتاعان سوڭ امال جوق، قوناق كۇتكەن كەلىننىڭ ۇيىنە بۇرىلادى. ءداۋ تاباق تارتىلىپ، ديمەكەڭنىڭ الدىنا باس قويادى. - جىگىتتەر، اۋىل وزىمىزدىكى عوي. مەنەن باستاپ، وسىنداعىلاردىڭ كوبى بايدىبەك-ىستىنىڭ ۇرپاقتارى. سوندىقتان اۋىلعا مەنىڭ سەرىگىم مىنا بايكەن ءاشىموۆ قوناق بولىپ وتىر. بۇل ازامات - ارقانىڭ قازاعى. سوندىقتان باستى «باكەڭ ۇستاسىن» دەپ باس تاباقتى وعان قاراي جىلجىتادى. سالت-عۇرىپتى ساقتاعان ديمەكەڭە اۋىل اقساقالدارى ريزا بولىپ، اسا قۇرمەتتەپ شىعارىپ سالادى.

وراز قاۋعاباي

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى