دينانىڭ كۇيى: ناۋىسقى ما، ناۋاي ما؟

قازاقتىڭ كۇي ونەرىندە دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ورنى ەرەكشە. ول تەك كۇيشى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە وتكەن زامان مەن جاڭا زاماندى بايلانىستىرۋشى، كوشپەلى ءومىر سالتى مەن قالالىق تۇرمىستى توعىستىرعان كومپوزيتور رەتىندە دە دارالانادى. ونىڭ «ناۋىسقى» جانە «ناۋايى» دەپ اتالاتىن كۇيلەرى جايلى تۇسىنبەستىك بۇگىندە كۇيسۇيەر قاۋىم اراسىندا ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. انىعى قايسى؟ ول كۇيدىڭ اتى «ناۋىسقى» ما، الدە «ناۋاي» ما؟ مۇمكىن، ءتىپتى «ناۋايى» شىعار؟

ارينە، بۇل جايلى وسى كۇنگە دەيىن ءبىرشاما ماقالا جازىلدى. اركىم ءوز پايىمىن ورتاعا سالدى. دەگەنمەن عىلىمي تالدانعان ساراپتامانىڭ ءباسى جوعارى ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان ءوز جانىمىزدان ەشتەڭە قوسپاي، تەك عالىم پىكىرىنە نازار اۋدارايىق دەپ شەشتىك.

ال دەرەككوز رەتىندە دينانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن بۇگە- شىگەسىنە دەيىن زەرتتەپ، ديسسەرتاتسيا جازىپ، PhD اتاعىن العان، سونىمەن قاتار ايگىلى كۇيشى اتانىپ جۇرگەن ايتولقىن ايتجان قىزى توقتاعاننىڭ زەرتتەۋ ەڭبەگىنە سۇيەندىك. ونىڭ «قازاقتىڭ كۇي ونەرىندەگى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ شىعارماشىلىعى» اتتى كولەمدى عىلىمي ديسسەرتاتسياسىندا بۇل تاقىرىپ ارناۋلى تاراۋ رەتىندە قارالعان.

ەڭ الدىمەن، «ناۋاي» سوزىنە توقتالايىق. بۇل ءسوز - ءوز تۇبىرىمەن تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ۇعىم. پارسىشا «ناۋا» - ءۇن، اۋەز، ساز، ال «ناۋاي» - الىشەر ناۋاي سياقتى ەسىم ءارى ادەبيەتتەگى، مۋزىكاداعى تازا لەكسيكالىق تىركەس. وزبەك، تاجىك مۋزىكا مادەنيەتىندە «ناۆا»، «ناۆو» دەگەن تەرميندەر ءجيى كەزدەسەدى. سوندىقتان كەيبىر ورىنداۋشىلار مەن مۋزىكانتتار دينا تارتقان وسى ءبىر كۇيدىڭ اتىن «ناۋاي» دەپ ايتىپ، ونى وزبەك مادەنيەتىنە جاقىنداتىپ، كۇيدى ناۋايگە ارنادى دەپ توپشىلايدى. ءبىراق بۇل - تاريحي نەگىزى جوق تۇجىرىم.

ايتولقىن توقتاعان بۇل ماسەلەنى ناقتىلاي كەلە، ەڭ باستى مىنا دالەلگە سۇيەنەدى: دينانىڭ ورىنداۋىنداعى تەرىس بۇراۋدا تارتىلاتىن كۇيدە وزبەك ماقامىنا ءتان ەشبىر لادتىق، ىرعاقتىق ەلەمەنت جوق. بۇل كۇيدىڭ اۋەن ءيىرىمى، قاعىستىق ەرەكشەلىگى، قۇرىلىمدىق بۋىندارى تازا قازاقى ستيلدە شىعارىلعان. ونىڭ ىشىندە، باتىسقازاقستاندىق توكپە كۇي ءداستۇرىنىڭ ايقىن ۇلگىسى بايقالادى. دەمەك، كۇيدىڭ پارسى نەمەسە وزبەك داستۇرىنە ەشقانداي دا قاتىسى جوق.

ەندەشە، نەگە بۇل كۇي «ناۋىسقى» دەپ اتالادى؟ ديسسەرتاتسيادا كۇيدىڭ وسىلاي اتالۋىنا قاتىستى بىرنەشە بولجام قاراستىرىلادى. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ ءجيى ايتىلاتىنى - «نوۆيلسك» اتتى رەسەيدەگى جارمەڭكە جايلى اڭىز. اڭىز بويىنشا، قۇرمانعازى سول جارمەڭكەگە بارىپ، ءتۇرلى ۇلتتىڭ مۋزىكاسىن تىڭداپ، ەرەكشە اسەرمەن كۇي شىعارىپتى. سودان «نوۆيلسك» ءسوزى قازاقىلانىپ، «ناۋىسقى» بولىپ كەتكەن- مىس. (مىسالى، «پوۆەستكا» - «پابەسكى» كۇيى، «لاۆوچكين» - «لاۋشكەن» دەپ اتالعانى سياقتى). ءبىراق بۇل - جاي اڭىز عانا. سەبەبى اتاۋعا قاتىستى ناقتى تاريحي قۇجات جوق.

ا. توقتاعان مۋزىكاتانۋشى پ. شەگەبايەۆتىڭ جورامالىن دا قاراستىرادى. ول جورامال بويىنشا، كۇيدىڭ سارىنىنا «چيجيك- پىجيك» دەگەن ورىس حالىق ءانىنىڭ ەلەمەنتى ءسىڭىپ كەتكەنى ايتىلادى. ياعني، بۇل كۇي «كوپ ۇلتتى مادەنيەتتىڭ توعىسقان نۇكتەسى» دەگەندەي پىكىرلەر بار. ءبىراق بۇل - بولجام عانا. كۇيدىڭ ءوزى - ناقتى ءبىر داستۇردەن شىققان، اۆتورى بار، يدەياسى بار، مۋزىكا ءتىلى مەن قۇرىلىمى بار شىعارما. سوندىقتان ول بۇلايشا كۇدىكتى ينتەرپرەتاتسيالاردى تاراتا بەرۋ كۇيشىنىڭ مۇراسىن بۇرمالاۋ بولماق دەپ ەسەپتەيدى.

ناۋايى مەن ناۋىسقى - ەكى ءتۇرلى كۇي

ەڭ باستى ماسەلە - بۇل كۇي بىرەۋ ەمەس، ەكەۋ. دينانىڭ ورىنداۋىندا، ءارتۇرلى بۇراۋدا ورىندالاتىن ەكى ءتۇرلى تۋىندى. ءبىرى - تەرىس بۇراۋدا ورىندالاتىن جەڭىل، ىرعاقتى، ەكپىندى كۇي. ەكىنشىسى - وڭ بۇراۋدا ورىندالاتىن، تىزبەكتى كۇيلەرگە ءتان، تەرەڭ ءارى كەڭ تىنىستى شىعارما. ايتولقىن توقتاعان بۇل ەكى كۇيدى جان-جاقتى تالداي كەلە، ولاردىڭ ءبىر- بىرىنەن مۇلدەم وزگەشە ەكەنىن دالەلدەپ بەرەدى.

تەرىس بۇراۋداعى كۇي - «ناۋىسقى». بۇل كۇيدى دينا ەرەكشە ەكپىنمەن، شالت ىرعاقپەن، كەڭ سەرپىندى فرازالارمەن ورىندايدى. كەيبىر قاعىستىق قۇرىلىمداردا جانتورە كۇيلەرىنىڭ، اسىرەسە «شالقىمانىڭ» سارىنى سەزىلەدى. ياعني، بۇل كۇيدى دينا بەلگىلى ءبىر ەسكى ۇلگىدەن العانىمەن، ونى تەرىس بۇراۋدا قايتادان قۇراپ، جاڭا سيپاتقا ەنگىزەدى. سوندىقتان بۇل كۇيدى جاي عانا حالىق كۇيى دەپ ەمەس، اۆتورلىق ينتەرپرەتاتسيا دەپ قابىلداۋعا نەگىز بار دەيدى.

ال «ناۋايى» كۇيى - دينانىڭ ءوز قولىمەن قۇرعان ءتول شىعارماسى. بۇل كۇي تىزبەكتى كۇيلەر ۇلگىسىندە جازىلعان. ايتولقىن توقتاعان مۇنى ناقتى مۋزىكالىق تالداۋ ارقىلى دالەلدەيدى: كۇيدىڭ باس بۋىنىنداعى نەگىزگى لادتىق تىرەگىندە باستالۋى، قوس ىشەكتەگى كەڭ ينتەرۆالدارمەن دامۋى، جوعارى رەگيسترگە ءوتۋ تاسىلدەرى، بۋىندىق فورماسىنىڭ ايقىندىلىعى - ءبارى دە اۆتورلىق كومپوزيتسياعا ءتان قاسيەتتەر. سونىمەن قاتار بۇل كۇي ەسكى حالىقتىق «قارت ناۋايى» كۇيىنە دە ۇقسايدى، ءبىراق جاڭاشىل بۋىندارىمەن ەرەكشەلەنەدى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە، دينا كۇيدى كوشىرمەگەن، قايتا وڭدەپ، جاڭاشا فورما بەرگەن.

كۇيدىڭ اۆتورى كىم؟ قۇرمانعازى ما، دينا ما؟ بۇل سۇراق تا كوپتى مازالايدى. «ناۋىسقى» كۇيى كەيدە قۇرمانعازىنىڭ كۇيى دەپ جازىلادى. ءتىپتى، ساحنادا كۇيدى قۇرمانعازىنىڭ شىعارماسى دەپ جاريالاعاندار دا بولعان. ءبىراق ايتولقىن توقتاعان مۇنداي دەرەكتەرگە سىني كوزبەن قارايدى. ول مۇنى ءۇش ءتۇرلى «نەگىزسىز» دەرەككە سۇيەنگەن كوزقاراس دەپ سيپاتتايدى. ءبىرىنشىسى - اڭىز. ەكىنشىسى - ساحناداعى ءسوز. ءۇشىنشىسى - پلاستينكاداعى كەزدەيسوق جازبا.

شىن مانىندە، «ناۋىسقى» كۇيىنىڭ ىشكى قۇرىلىسى، ورىنداۋشىلىق مانەرى، فرازالارداعى ەركىندىك قۇرمانعازىنىڭ مۋزىكالىق ستيلىنە ساي كەلمەيدى. بۇل - باتىسقازاقستاندىق جاڭا باعىتتاعى دومبىراشىلىققا ءتان ۇلگى. ال ونىڭ ەڭ جارقىن وكىلى - دينا. سوندىقتان زەرتتەۋشى بۇل كۇيدىڭ قۇرمانعازىعا ەمەس، ديناعا تيەسىلى ەكەنىن ناقتى ايتادى.

جازعانىمىزدى قورىتىندىلاساق، دينانىڭ ورىنداۋىنداعى بۇل كۇيلەر - ەكى ءتۇرلى شىعارما. ءبىرىنشىسى - «ناۋىسقى». بۇل كۇي تەرىس بۇراۋدا ورىندالادى، بەلگىلى ءبىر حالىقتىق ۇلگىنى دينا جاڭاشا ينتەرپرەتاتسيالاعان.

ەكىنشىسى - «ناۋايى». بۇل كۇي - دينانىڭ ءتول شىعارماسى. كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى مەن لادتىق جۇيەسى ارقىلى وزىندىك قولتاڭباسىن كورسەتكەن، اۆتورلىق شىعارما.

ال «ناۋاي» دەگەن اتاۋ بۇل كۇيگە تيەسىلى ەمەس. بۇل ءسوزدىڭ كۇيگە بەكىتىلىپ كەتۋ - اۋىزەكى تىلدەگى فونەتيكالىق وزگەرىس پەن ادەبي اسەردىڭ سالدارى. ماسەلەن، «ناۋىسقى» ءسوزى ايتىلۋى قيىن بولعان سوڭ، بىرەۋلەر ونى «ناۋايى» دەپ جۇمسارتادى، ال ەندى بىرەۋلەر ونى پارسى ەستىلەدى دەپ «ناۋاي» دەپ «وڭدەپ» جىبەرسە كەرەك.

ايتولقىن توقتاعاننىڭ ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەگى وسى ماسەلەنى عىلىمي دالەلمەن، مۋزىكالىق قۇرىلىممەن، ورىنداۋشىلىق تالداۋمەن ناقتىلاعان. ەندى ورىنداۋشىلار دا، تىڭداۋشىلار دا، ونەر زەرتتەۋشىلەرى دە وسى شىندىققا يلانىپ، ءبىر كەلىسىمگە كەلسە ەكەن دەيمىز. ەگەر قارسى پىكىر بولسا، دالەلدى ۋاجدەرىن وقۋعا دايىنبىز.

aikyn.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى