عىلىمنان ناتيجە كورەر كۇن قايدا؟
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ حالىققا جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ جاي-كۇيىنە ەرەكشە توقتالدى. بۇل تەگىن ەمەس. اگرارلىق سەكتور - قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى، ال ونىڭ بولاشاعى عىلىمعا تاۋەلدى.
- قولدانبالى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن جەدەل وركەندەتپەيىنشە، اگروونەركاسىپ كەشەنىن ۇزاق ۋاقىت بويى قارقىندى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىراق بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىنىپ جاتقانىنا قاراماستان، اگرارلىق عىلىمنىڭ قايتارىمى ءالى دە تومەن بولىپ وتىر، - دەدى پرەزيدەنت.
كەيىنگى جىلدارى عىلىمدى دامىتۋ مەملەكەت ساياساتىنداعى ەڭ ماڭىزدى باعىتتىڭ بىرىنە اينالدى. پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلدى. سوڭعى ءۇش جىلدا مەملەكەتتىڭ عىلىم سالاسىن دامىتۋعا بولگەن قاراجاتى بىرنەشە ەسە ارتقان.
ماسەلەن، 2023 -جىلى - 158,6 ميلليارد، 2024 -جىلى - 244,2 ميلليارد، ال 2025 -جىلى 240,2 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق، ىلگەرىلەۋ بار. عىلىم اكادەمياسىنىڭ دەرەگى بويىنشا ەگەر مەملەكەت جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 1 پايىزدان كوپ بولىگىن عىلىمدى قارجىلاندىرۋعا جۇمساسا، عىلىم داميدى.
پرەزيدەنت اتاعان اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋعا كەيىنگى بەس جىلدا بولىنگەن قارجى 2,3 ەسە ارتقان. 2025 -جىلى زەرتتەۋلەرگە 50 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قاراجات قاراستىرىلعان. بۇل قارجىعا ونداعان ينستيتۋت پەن ورتالىق جۇمىس ىستەپ، جۇزدەگەن جوبا قارجىلاندىرىلىپ وتىر. مەملەكەتتىك «عىلىم قورى» ارقىلى كەيىنگى جىلدارى 200 دەن استام جوبا كوممەرتسيالاندىرۋعا جىبەرىلدى، 2 مىڭنان استام زەرتتەۋ جۇمىسى جاسالدى.
ءيا، عىلىم دەگەنىمىز ماقالا، مونوگرافيا جازۋمەن شەكتەلەتىن نارسە ەمەس. زەرتتەۋ جۇمىستارى ەكونوميكاعا وڭ اسەر ەتىپ، مىندەتتى تۇردە كوممەرتسيالانۋى كەرەك. عىلىمي جاڭالىقتار قاعاز بەتىندە قالىپ قويماي، زاۋىتتان زات كۇيىندە شىقسا عانا ادامزاتقا يگىلىك اكەلەدى. الايدا باستى تۇيتكىل - وسى ميللياردتاردىڭ ناقتى قايتارىمسىزدىعىندا.
مەملەكەت باسشىسى عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ وندىرىسكە ەنگىزىلۋ دەڭگەيىنىڭ نەبارى 17 پايىز ەكەنىن مالىمدەدى. ياعني، 100 جوبا جاسالسا، 80 نەن استامى قاعاز كۇيىندە قالادى. بۇل - مەملەكەت قارجىسى قاعاز بەن ەسەپكە جۇمسالىپ جاتىر دەگەن ءسوز.
وسىنى ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى بۇرىن دا: «ءبىز ەشكىم وقىمايتىن، قاجەتسىز جۇمىستار مەن زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋعا جول بەرمەيمىز. ءاربىر عىلىمي جۇمىسقا قاتاڭ تالاپ قويىلۋعا ءتيىس. سونداي-اق ونىڭ ناقتى الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق، وندىرىستىك جانە تەحنيكالىق قايتارىمى بولۋى قاجەت. باعدارلامالىق- نىسانالى قارجىلاندىرۋ تەك ۇلتتىق عىلىمي- تەحنيكالىق مىندەت تۇرعىسىنان بولىنۋگە ءتيىس»، - دەگەن بولاتىن.
جەلگە ۇشقان اقشا
پرەزيدەنت ايتقانداي، قازىنا قارجىسى ەشكىم وقىمايتىن، ەش جەرگە جارامايتىن زەرتتەۋلەرگە جۇمسالىپ كەتكەنى قىنجىلتادى. بيىل مەملەكەتتىك اۋديتورلار عىلىمدى دامىتۋعا بولىنگەن بيۋدجەتتىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانىلعانىن تەكسەردى. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمىنىڭ وسۋىنە قاراماستان، عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلىك- كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا (ع ز ت ك ج) جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ ۇلەسى تومەن ەكەنى انىقتالدى.
جوعارى اۋديتورلىق پالاتا عىلىمدى دامىتۋعا بولىنگەن قارجىنىڭ 1,7 ميلليارد تەڭگەسىنە قاتىستى زاڭسىزدىقتاردى انىقتادى. ال 24,2 ميلليارد تەڭگە ءتيىمسىز جوسپارلانسا، 42,5 ميلليارد تەڭگە ءجونسىز پايدالانىلىپتى. سوندا عىلىم سالاسىندا زاڭسىزدىق پەن تيىمسىزدىكتىڭ بارلىعى 68 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
بۇدان بولەك، ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردىڭ (ۇ ع ك) جۇمىسىندا دا زاڭسىزدىق فاكتىلەرى بايقالعان. ماسەلەن، كەڭەستەردىڭ جەكەلەگەن مۇشەلەرى ءبىر مەزگىلدە قارجىلاندىرىلاتىن بىرنەشە جوباعا قاتىسقان.
- سونىمەن بىرگە عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ساراپتامالىق قورىتىندىلاردى ەسەپكە الماي قابىلداعان شەشىمدەرى ءۇشىن، ءتيىمسىز جوبالاردى ماقۇلداعانى ءۇشىن، سونداي- اق وزدەرى بۇرىن ماقۇلداعان جوبالاردى قارجىلاندىرۋدى توقتاتقانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەنبەگەن، - دەپ اتاپ ءوتتى اۋديتورلار.
جوعارعى اۋديتورلىق پالاتا انىقتاعان ماسەلەلەر مۇنىمەن بىتپەيدى. عىلىمي كونكۋرستاردى ۇزاق ۋاقىتقا كەشىكتىرىپ جاريالاۋ، كەيبىر جاعدايلاردا 500 كۇننەن ارتىق كەشىكتىرۋ فاكتىلەرى تىركەلگەن. عىلىمي- تەحنيكالىق ساراپتاما راسىمدەرىنىڭ مەرزىمدەرى ساقتالمايدى. قاراجاتتىڭ پايدالانىلۋىن جانە ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلۋىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان عىلىمي جوبالاردىڭ مونيتورينگى ايتارلىقتاي ناتيجە بەرمەيدى.
ەسكەرتۋلەر، پىسىقتاۋ بويىنشا ۇسىنىمدار نەمەسە جەكەلەگەن كەمشىلىكتەرى بولسا دا، جوبالار ودان ءارى قارجىلاندىرىلىپ وتىرعان.
- «عىلىم قورىن» كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋدا دا كەمشىلىكتەر بار. اياقتالعان 42 جوبا جوسپارلى ساتۋ كولەمىنە جەتپەگەن، ال 8 جوبا بويىنشا مۇلدە ءونىم شىعارىلماعان. سونىمەن قاتار جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جانىنان ينجينيرينگتىك ورتالىقتار مەن تەحنوپاركتەر اشۋدا قاراجاتتى ماقساتقا ساي پايدالانباۋ جانە ساتىپ الۋ قۇنىن ارتتىرۋ فاكتىلەرى انىقتالدى، - دەپ مالىمدەدى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى.
ال عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك عىلىمدى دامىتۋعا بولىنەتىن قارجىعا كوڭىلى تولمايتىنىن ايتقان ەدى.
- بىرىنشىدەن، قازىر جالپى عىلىم، جوعارى ءبىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ تومەن دەڭگەيدە. جاقىندا شىققان الەم بانكىنىڭ ەسەبىنە قاراساق، كەيىنگى 30 -جىلدا بۇكىل ورتا دەڭگەيدەگى ەلدەر عىلىم، يننوۆاتسيالاردىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى پايىزىن كۇرت ءوسىرىپ جىبەردى.
ماسەلەن، وڭتۇستىك كورەيادا 4,7 پايىز بولسا، ءبىزدىڭ ج ءى ءو 1 پايىزعا دا جەتكەن جوق. ماقساتىمىز - قابىلدانعان جەتى جىلدىق تۇجىرىمدامادا 2029 -جىلعا دەيىن بۇل كورسەتكىشتى ءبىر پايىزعا دەيىن ءوسىرۋ. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمىنىڭ نەگىزگى ۇسىنىسى - عىلىمىڭىزدى ولتىرمەي، كەمىندە ءبىر دەڭگەيدە ساقتاعىڭىز كەلسە، ىشكى جالپى ونىمنەن جىل سايىن 1 پايىز ءبولىنۋ كەرەك، - دەپ مالىمدەگەن بولاتىن مينيستر.
اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارعا مۇقتاج
جالپى، عىلىمنىڭ جايىنان باستاعان اڭگىمەمىزدى جەكە سالا - اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاراي بۇرساق. بۇل جاقتىڭ دا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەسى شاش-ەتەكتەن. بىرىنشىدەن، عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ اراسىنداعى بايلانىس ءالسىز. عالىمدار كوبىنە «عىلىمي دارەجە ءۇشىن» زەرتتەۋ جۇمىسىن جاسايدى، ال فەرمەرگە ونىڭ پايداسى از.
ەكىنشىدەن، كوممەرتسيالاندىرۋ تەتىكتەرىنىڭ كەمدىگى. عىلىمي جاڭالىق وندىرىسكە جەتكەنشە، پاتەنتتەۋ، سەرتيفيكاتتاۋ، قارجىلاندىرۋ، نارىققا شىعارۋ سياقتى بىرنەشە كەزەڭنەن وتۋگە ءتيىس. بىزدە وسىنىڭ ءبارى رەتتەلمەگەن. ۇشىنشىدەن، شارۋالاردىڭ عىلىمعا سەنىمى تومەن. «عالىمنىڭ جوباسى بىزگە پايدا اكەلە مە؟» دەگەن كۇدىك بار. بۇل كۇدىك جويىلماسا، عىلىمنىڭ نارىققا جولى جابىق.
ماماندار قارجىنى جاي بولۋمەن شەكتەلمەي، ناتيجەنى مىندەتتەيتىن جۇيە قاجەت ەكەنىن ايتىپ ءجۇر. مىسالى، عىلىمعا بولىنگەن ءار تەڭگە عىلىمي ونىمگە اينالۋى كەرەك. حالىقارالىق تاجىريبەدە مۇنى جاقسى جولعا قويعان. يزرايلدە ءاربىر زەرتتەۋ باستاپقى كەزەڭنەن- اق فەرمەرمەن بىرلەسىپ جاسالادى. نيدەرلاندىدا عىلىمي ورتالىقتار شارۋاشىلىقتارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيدى. ناتيجەسىندە، عىلىمي جاڭالىق وندىرىسكە تەز ەنگىزىلەدى. قازاقستانعا ءدال وسى مودەل كەرەك- اق.
- عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ دەڭگەيى 17 پايىزدان اسپايدى. ال ءتيىستى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ 40 پايىزى عانا وسى سالاعا جۇمىس ىستەۋگە بارادى، - دەگەن پرەزيدەنت عىلىم سالاسىنىڭ تاعى ءبىر جازىلماعان جاراسىن اتاپ ءوتتى.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى مىقتى ماماندارعا مۇقتاج. جىل باسىندا ۇعا عالىمدارى «عىلىمي كادر دايارلاۋعا قاۋقارسىز» دەپ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترىن سىناعانى ەسىمىزدە. مۇنىڭ دا بىرنەشە سەبەبى بار.
بىرىنشىدەن، جالاقى دەڭگەيى تومەن. كەيىنگى جىلدارى عالىمداردىڭ ەڭبەكاقىسى كوتەرىلدى، ءبىراق ول ءالى دە ماردىمسىز. مىسالى، PhD دارەجەسى بار جاس عالىم ايىنا 200-250 مىڭ تەڭگە الادى. بۇل قازىرگى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە ساي ەمەس. سوندىقتان جاستار اگروعىلىمنان گورى بيزنەسكە، ءىت سالاسىنا، مەديتسيناعا بەت بۇرادى.
ەكىنشىدەن، عىلىمداعى تۇراقسىزدىق. كوپتەگەن جاس مامان گرانتتىق جوبامەن جۇمىس ىستەيدى. جوبا بىتسە، كۇنكورىس قايتا قيىندايدى. بۇلاي ءجۇرىپ مانساپقا قول جەتكىزۋدىڭ دە اۋىلى الىس.
ۇشىنشىدەن، عالىمنىڭ الەۋمەتتىك بەدەلى تومەن. «عالىم» دەگەن مارتەبە بار، ءبىراق اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى عالىمنىڭ قوعامداعى سالماعى جەڭىل. كادر تاپشىلىعىنىڭ سالدارى - بىلىكتى مامانداردىڭ ازايۋى. كوپتەگەن ينستيتۋتتار اعا بۋىن عالىمدار جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ولاردىڭ ورنىن باساتىن جاستار از. بۇل ءۇردىس جالعاسا بەرسە، ون جىلدان كەيىن قازاقستاندا اگرارلىق سالانى زەرتتەۋشىلەردىڭ قاتارى كۇرت ازايادى. بۇل - ەلدىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاۋىپ.
مەملەكەت جاستاردىڭ عىلىم سالاسىنداعى ۇلەسىن ارتتىرۋعا بارىن سالعانىمەن، ولاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ءالى تومەن. ويتكەنى بولىنەتىن قارجى ماردىمسىز.
سونداي-اق ەلىمىزدە ماگيستۋراتۋرا مەن PhD دوكتورانتۋراعا تۇسەتىن ستۋدەنتتەر سانى ازايعان. بۇگىندە مەملەكەتتىك گرانت سانى تالاپكەرلەردەن كوپ بولىپ، يگەرىلمەي قالعان قاراجات مەملەكەتكە قايتارىلىپ وتىر. ال عىلىمي دارەجەسىن قورعايتىنداردىڭ ۇلەسى تىپتەن از ەكەن. دوكتورانتۋرادا وقيتىنداردىڭ تەك 25 پايىزى عانا PhD دوكتورى دارەجەسىنە يە. ويتكەنى دوكتورلىق دارەجەنى قورعاۋ تالاپتارى جىل سايىن وزگەرىپ وتىرادى جانە بۇل پروتسەسس بارىنشا قيىنداتىلعان.
- ءبىزدىڭ AlmaU- دا تەحنولوگيالاردى كوممەرتسياليزاتسيالاۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. بۇل ورتالىقتىڭ قىزمەتى بيزنەس پەن زەرتتەۋشىلەردى بىرىكتىرۋ. زەرتتەۋشىلەردىڭ عىلىمي ناتيجەلەرىن بيزنەستىڭ سۇرانىسىنا ساي سايكەستەندىرگەن دۇرىس. اشىعىن ايتقاندا، قازىر مەملەكەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى قاعاز بەتىندە عانا قالىپ، ناقتى بيزنەستىڭ، ءوندىرىستىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرمەيدى. سوندىقتان ءبىز بيزنەسكە جانە وندىرىسكە قاجەتتى، وزەكتى زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ ماقساتىندا وسى ورتالىقتى اشىپ وتىرمىز.
جاقىندا Industry Advisory Board Forum، ياعني، عىلىم مەن بيزنەس ينتەگراتسياسى بويىنشا فورۋم وتكىزدىك. وسى فورۋمدا كوممەرتسياليزاتسيا بويىنشا عىلىمي ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ اليانسىن قۇردىق. بۇل باستامامىزعا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى قولداۋ كورسەتتى، - دەيدى الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اكادەميالىق دامۋ جونىندەگى پرورەكتورى اسەل ارىن قىزى.
يننوۆاتسياعا يەك ارتاتىن اقىلدى ەكونوميكا قۇرامىز دەگەلى بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.
ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءىرى بيزنەس وكىلدەرى عالىمداردى قامقورلىققا الۋى كەرەك. الايدا بىزدە بۇل باعىت كوڭىل كونشىتپەيدى. عالىمدارىمىز ويلاپ تاپقان جاڭا تەحنولوگيالار ايتۋلى جاڭالىق دەپ تىركەلەدى دە، ۇمىتىلادى. عىلىم مەن بيزنەستىڭ ءوزارا ءتيىمدى وداق قۇرۋىنا كەدەرگى كوپ. كوپ رەتتە ءبىزدىڭ ونەرتاپقىشتار ءوز جاڭالىعىن وندىرىسكە ەنگىزە المايدى، مەملەكەت قىزىعۋشىلىق تانىتپاعان سوڭ پاتەنتىن شەتەلگە ساتىپ جىبەرىپ جاتادى. بۇل دا قازاق عىلىمىنا كەلگەن زيان.
سيفرلىق تەحنولوگيا
- مەن بۇعان دەيىن ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي- ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىن اگروتەحنولوگيا حابى رەتىندە قايتا قۇرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردىم. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن دامىتۋدىڭ ناقتى جوسپارى قاجەت. بۇل قۇجات سيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا جانە وسى سالانىڭ ونىمدىلىگىن ەداۋىر ارتتىرۋعا ارنالعان جوسپار بولۋعا ءتيىس، - دەدى پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا.
ءيا، اگرارلىق عىلىمنىڭ بولاشاعى - سيفرلاندىرۋدا. الەمدىك تاجىريبە سونى دالەلدەپ وتىر. مىسالى، نيدەرلاندى جەر كولەمى جاعىنان قازاقستاننىڭ ءبىر وبلىسىنا دا جەتپەيدى، ءبىراق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدان الەمدە ەكىنشى ورىندا. ءيزرايلدىڭ كليماتى شولەيت، ءبىراق تامشىلاتىپ سۋارۋ، گەندىك سەلەكتسيا، جىلىجاي تەحنولوگيالارىنىڭ ارقاسىندا الەمدىك كوشباسشىعا اينالدى. بۇل ەلدەر عىلىمعا سۇيەندى.
قازاقستاندا سيفرلىق تەحنولوگيالار ەندى-ەندى ەنگىزىلۋدە. درون ارقىلى تىڭايتقىش سەبۋ، ەگىستىكتى سپۋتنيكتەن باقىلاۋ، توپىراقتىڭ ونلاين كارتاسى، جاساندى ينتەللەكتپەن ءونىم بولجامىن جاساۋ ازىرگە جەكەلەگەن شارۋاشىلىقتارداعى تاجىريبە بولىپ وتىر. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇيەلى سيفرلاندىرۋ قالىپتاسقان جوق.
پرەزيدەنت تاپسىرعان ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي- ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىن اگروتەحنولوگيا حابىنا اينالدىرۋ - وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا باعىتتالعان قادام. مۇنداي حاب عالىمداردى، فەرمەرلەردى، ينۆەستورلاردى، ستارتاپ يەلەرىن ءبىر الاڭعا جيناۋى ءتيىس. وندا جاڭا تەحنولوگيا سىناقتان وتكىزىلىپ، ناقتى وندىرىسكە جول تابۋى كەرەك.
حالىقارالىق تاجىريبەدەن ۇيرەنەتىن تاعى ءبىر نارسە - عىلىمدى شارۋاشىلىقپەن تىكەلەي بايلانىستىرۋ. ەۋروپادا ءاربىر جاڭا ءادىس فەرمەردىڭ قاتىسۋىمەن سىناقتان وتەدى. يزرايلدە فەرمەرلەر مەن عالىمدار بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيدى. بىزدە دە وسىلاي بولۋى قاجەت. عالىم كابينەتتەگى زەرتتەۋىنەن كەيىن ەگىستىك باسىندا ءجۇرۋى ءتيىس. وسى ءتاسىل جۇزەگە اسسا، قازاقستاندا اگرارلىق عىلىم شىن مانىندە ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالادى.
عىلىمسىز اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بولاشاعى جوق. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ - ەكونوميكالىق قاجەتتىلىك قانا ەمەس، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ دە كەپىلى.
ماقسۇت باقتىبايەۆ،
«قازاقستان ەت وداعىنىڭ» ءتوراعاسى:
عىلىم مەن بيزنەستىڭ بايلانىسىن كۇشەيتۋ كەرەك
- اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ تيىمدىلىگى تومەن بولۋىنىڭ بىرنەشە نەگىزگى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى، عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى الشاقتىق. كوپ زەرتتەۋلەر وندىرىسكە ەنگىزىلمەي، تەك قاعاز جۇزىندە قالىپ قويادى. ەكىنشىدەن، يننوۆاتسيانىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كوممەرتسيالانباۋى. جاڭا سورتتار، تىڭايتقىشتار مەن اگروتەحنولوگيالار نارىققا باياۋ ەنىپ، شارۋالارعا قولجەتىمسىز بولىپ جاتادى. ۇشىنشىدەن، كادر تاپشىلىعى. عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ جاسى ۇلعايىپ بارادى، ال جاستاردىڭ عىلىمعا قىزىعۋشىلىعى تومەن. بۇل جاڭا يدەيالاردىڭ ازايۋىنا جانە زاماناۋي ادىستەردىڭ قولدانىلماۋىنا اكەلەدى. تورتىنشىدەن، ماتەريالدىق- تەحنيكالىق بازانىڭ السىزدىگى. كوپتەگەن زەرتحانا مەن عىلىمي ورتالىق ەسكىرگەن قۇرال- جابدىقپەن جۇمىس ىستەيدى. بەسىنشىدەن، ايماقتىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرمەۋ. عىلىمي ۇسىنىستار كەيدە ناقتى ءوڭىردىڭ كليماتىنا، توپىراعىنا نەمەسە شارۋالاردىڭ مۇمكىندىگىنە سايكەس كەلمەيدى.
ال قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىرشاما وزگەرىستەر كەرەك. ەڭ الدىمەن، عىلىم مەن بيزنەستىڭ بايلانىسىن كۇشەيتۋ كەرەك.
عىلىمي جوبالار تىكەلەي شارۋاشىلىقتارعا پايدالى بولاتىنداي باعىتتالۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە ناتيجەگە نەگىزدەلگەن قارجىلاندىرۋ ماڭىزدى. جوبالارعا بولىنەتىن قاراجات ولاردىڭ ناقتى ونىمدىلىككە اسەرىنە قاراي بەرىلۋى كەرەك. سونىمەن قاتار يننوۆاتسيانى كوممەرتسيالاندىرۋ جۇيەسىن دامىتۋدى قولعا الۋ كەرەك.
عىلىمي جاڭالىقتاردى نارىققا شىعارۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن مەملەكەت قولداۋ قۇرالدارىن ەنگىزۋى قاجەت. ال جاستاردى عىلىمعا تارتۋ ءۇشىن ستيپەنديالار، گرانتتاردى كوبەيتىپ، مانساپتىق قولداۋ شارالارى ارقىلى عىلىمي سالاعا قىزىقتىرعان دۇرىس. ەڭ ماڭىزدىسى، باقىلاۋ مەن اشىقتىقتى ارتتىرۋ. قاراجاتتىڭ قايدا جۇمسالعانىن تاۋەلسىز اۋديت ارقىلى قاداعالاۋ، قوعامعا ەسەپ بەرۋ جۇيەسىن جولعا قويۋ ەڭ وڭتايلى شەشىم بولماق.
قورىتا ايتقاندا، عىلىم سالاسىن تۇتاستاي جاڭا ۇلگىگە كوشىرۋ ماڭىزدى. مىسالى، اۋستراليا بىزگە وتە جاقسى ۇلگى. وندا قارجى جانە عىلىم مينيسترلىگى زەرتتەۋ تاقىرىپتارىن ويلاپ تاپپايدى. تەك سالالىق قاۋىمداستىقتار، مىسالى، ەت وندىرۋشىلەر، ءسۇت شارۋاشىلىعى، وسىمدىك وسىرۋشىلەر قانداي زەرتتەۋلەر قاجەت ەكەنىن ايتادى. سول زەرتتەۋلەردى جاساۋ ءۇشىن عالىمدارعا نەمەسە باسقا كومپانيالارعا تاپسىرىس بەرەدى جانە وعان ءوز قاراجاتىن جۇمسايدى. مەملەكەت بولسا، بيزنەس جۇمساعان قارجىعا تەڭ كولەمدە قاراجات قوسادى. بۇل - «بىرگە-ءبىر» قاعيداسى. وسىلايشا، بارلىق ماسەلە شەشىلەدى. ياعني، مەملەكەت زەرتتەۋ تاقىرىپتارىن ءوزى ويلاپ تاپپاۋى كەرەك.
