ءولىم جازاسى

دەگەنمەن سوڭعى ۋاقىتتا ءولىم جازاسىن قايتا ەنگىزۋ تۋرالى پىكىر ايتۋشىلار قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، تەرروريزمگە قاتىستى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جازانىڭ ەڭ اۋىر تۇرىنە قايتا ورالۋىمىز كەرەك. قالاي دەسەك تە، ءولىم جازاسىنا قاتىستى داۋ ەشقاشان تولاستامايتىن سياقتى. ونى قولداناتىن جانە قولدانبايتىن ەلدەردە دە ەكىۇداي پىكىر ۇنەمى تايتالاسىپ كەلەدى.

ءولىم جازاسىنىڭ تابيعاتى مەن ماقساتىنا قاتىستى نەگىزگى ەكى پىكىر بار. ونىڭ ءبىرى بويىنشا، ءولىم جازاسى - ەڭ الدىمەن قىلمىسكەردىڭ كوزىن جويۋ ارقىلى جاڭا اۋىر قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ تەتىگى. سول سياقتى وزگە دە قىلمىسكەرلەردى قورقىتۋ. ال ەكىنشى پىكىر بويىنشا، ءولىم جازاسى - ەڭ الدىمەن جاسالعان قىلمىس ءۇشىن كەك الۋ. بۇل - ادىلەتتىلىكتىڭ سالتانات قۇرۋى جانە مۇندا ەشقانداي دا ۋتيليتارلىق تۇسىنىكتەر ورىن الماۋى ءتيىس. وسىعان ۇقساس پىكىردى بەلگىلى نەمىس فيلوسوفى كانت تا قولداعان ەكەن.

تاريحتان ءمالىم، ءولىم جازاسى الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە قولدانىلىپ كەلگەن. قازاق دالاسىندا دا اسا اۋىر قىلمىستى موينىنا العاندار كۇشتەپ ولتىرىلگەن. وعان كوپتەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ءبىراق ول باسقا تاقىرىپقا ازىق بولماق. 19-20- عاسىرلاردا الەمنىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىندە ءولىم جازاسىنان باس تارتۋدىڭ العاشقى قادامدارى جاسالدى. الىسقا بارماي-اق، سولتۇستىكتەگى كورشىمىز رەسەيدىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك، ەليزاۆەتا پاتشايىم مەن ІІ ەكاتەرينانىڭ ءولىم جازاسىن مەيلىنشە شەكتەۋگە تىرىسقاندارىن كورەمىز. دەگەنمەن كەيىنىرەك رەۆوليۋسيالىق قوزعالىستار مەن ازاماتتىق سوعىس، ستاليندىك قۋدالاۋ بۇل ءۇردىستى بۇزدى. 1917- جىلى رەۆوليۋسيادان سوڭ ءولىم جازاسى بىرنەشە رەت الىنىپ تاستالدى، ءبىراق سايىپ كەلگەندە، ول قالپىنا كەلتىرىلدى.

ءولىم جازاسىنىڭ قاجەتتىگى تۋرالى ەڭ العاشقى تەورەتيكالىق تۇجىرىمداما 1764- جىلى يتاليان زاڭگەرى ءارى اعارتۋشىسى چ. بەككاريانىڭ «قىلمىستار مەن جازالار تۋرالى» دەگەن ەڭبەگىندە كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. ال ءولىم جازاسىنا قارسى شىققانداردىڭ اراسىندا ۆولتەر، گەگەل، ميلل جانە مونتەسكە سىندى الىپتار بولدى. بەككاريا باستاعان توپتىڭ پايىمىنشا، ءولىم جازاسىن قولدانۋ مەن ونىڭ اياسىن كەڭەيتۋ بارىسىندا قىلمىستار سانى ازايادى. ءولىم جازاسى ورىندالعان ساتكە كۋا بولعان ادامداردىڭ باسىم بولىگى وعان قارسى پىكىردە بولادى ەكەن. ەسەسىنە، بۇل ۇردىسكە قاتىسىپ كورمەگەندەر ءولىم جازاسىن قۋاتتايتىن كورىنەدى.

بەرتىن كەلە ءولىم جازاسىنا بالاما رەتىندە ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى پايدا بولدى. دەگەنمەن كەيبىر قىلمىسكەرلەر ءومىر بويى تۇرمەدە جاتقاننان گورى ءولىم جازاسىن دۇرىس سانايدى. كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ءولىم جازاسىن قولدانۋىنا قوعامدىق پىكىر اسەر ەتكەن. ءيا، الەمنىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىنىڭ تۇرعىندارى الەۋمەتتىك ساۋالنامالار ارقىلى ءولىم جازاسىن قولداعان.

بۇل ماسەلە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ نازارىنان تىس قالىپ كورگەن ەمەس. ارينە، قانشا قۇزىرلى بولسا دا بۇل ۇيىم مەملەكەتتەردىڭ ىشكى شارۋاسىنا كوپ جاعدايدا ارالاسا المايدى. ايتسە دە، ول الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ اتىنان ءولىم جازاسىن قولدانۋ بارىسىندا مىنانداي شەكتەۋلەردىڭ بولعانىن وتىنگەن بولاتىن:

1) ءولىم جازاسى ەڭ اۋىر سانالادى، سوندىقتان وعان قاتىستى اسا اۋىر قىلمىستار ءتىزىمى قىسقارۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە «ادام ولىمىنە ابايسىزدا اكەپ سوقتىرعان قىلمىستار» تىزىمنەن شىعارىلۋى كەرەك.

2) ءولىم جازاسىنا 18 گە تولماعان جانە 70 تەن اسقان ادامدار تارتىلماۋعا ءتيىس.

3) ەمشەك جاسىنداعى ءسابيى بار انالار مەن جۇكتى ايەلدەر دە ءولىم جازاسىنان بوساتىلۋعا ءتيىس.

4) ءولىم جازاسىمەن بايلانىستى ىستەردە ايىپتالۋىشىنىڭ قۇقىعى ءجيى بۇزىلاتىندىقتان ب ۇ ۇ بارلىق زاڭدىلىقتاردىڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتەدى. بۇل جەردە ايىپتالۋشىنىڭ ءىستىڭ اشىق تىڭدالۋىنا، اپپەلياسياعا، راقىمشىلىق سۇراۋعا دەگەن قۇقىعى بولۋى ءتيىس.

شامامەن 2007- جىلداردان باستاپ الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ءولىم جازاسىنان باس تارتتى. جازانىڭ وسى ءتۇرىن ەڭ كوپ قولداناتىن مەملەكەت - قىتاي بولىپ وتىر. 2009- جىلعا دەيىن قىتايلىقتار اسا اۋىر قىلمىستىنى اتىپ ءولتىرىپ كەلسە، بەرتىنىرەكتە ينەكسياعا جۇگىندى.

زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، الەمدە ءولىم جازاسىنىڭ نەگىزگى جەتى ءتۇرى بار. ولار - اتۋ، دارعا اسۋ، تاسپەن ۇرىپ ءولتىرۋ (كەيبىر مۇسىلمان مەملەكەتتەرىندە ءالى كۇنگە دەيىن كەزدەسەدى)، ءدارى سالىپ ءولتىرۋ (ا ق ش، فيليپپين، تايلاند، قىتاي)، ەلەكتر ورىندىعىنا وتىرعىزۋ (ا ق ش)، باسىن شاۋىپ تاستاۋ، گاز كامەراسىن قولدانۋ. اتىپ ولتىرۋدەن باس تارتقاندار كوپ. دەگەنمەن ەۋروپا اۋماعىندا جالعىز بەلورۋسسيا وسى ءادىستى ءالى قولدانىپ كەلەدى. سول سياقتى سولتۇستىك كورەيا مەملەكەتى دە اسا قاۋىپتى قىلمىسكەردى اتىپ نەمەسە دارعا اسىپ ولتىرگەندى ءجون سانايدى ەكەن.

جاپونيا، يران، يراك، اۋعانستان جانە سولتۇستىك كورەيادا قىلمىسكەردى دارعا اسىپ ءولتىرۋ زاڭ بويىنشا بەكىتىلگەن. ال ايىپتىنىڭ باسىن الۋ وقيعالارى ساۋد ارابياسىندا، يەمەندە، كاتاردا ءجيى قولدانىلادى. يراكقا امەريكان اسكەرى باسىپ كىرگەن تۇستا دا شاريعات زاڭى بويىنشا قىلمىسكەردىڭ باسىن شابۋ فاكتىلەرى ءجيى تىركەلگەن. ساۋد ارابياسىندا كۇناعا باتقان ايەلدەردى تاسپەن اتىپ ولتىرەدى. ەگەر وسى جازالاۋ ءۇردىسى بارىسىندا الگى بەيباق ءتىرى قالىپ قويسا، قايتارا جازالاۋعا جول بەرىلمەيدى ەكەن.

ەرتەدە ءولىم جازاسىنىڭ تۇرلەرى تىپتەن كوپ بولعان. ماسەلەن، ءبىرقاتار ەلدەردە ايىپكەردى قايناپ تۇرعان سۋعا سالىپ ولتىرگەن. كەيبىر جەرلەردە جازانى ورىنداۋشىلار حالىقتى جيناپ الىپ، قىلمىسكەردى وتقا قاقتاعان. سول سياقتى كۇناهاردى جىرتقىشتاردىڭ تالاۋىنا تاستاپ ءولتىرۋ دەرەكتەرى دە كوپ كەزدەسەدى. تاعى ءبىر ەلدەردە قىلمىسكەردى تىرىدەي كورگە كومىپ تاستايتىن كورىنەدى. «شايتاننىڭ جەلى» دەپ اتالاتىن جازا ءتۇرى دە بولعان. بۇل جازاعا كەسىلگەندەردى زەڭبىرەككە بايلاپ قويىپ اتقان.

ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ءولىم جازاسىنان باس تارتقان ەۋروپالىق ەلدەردىڭ قاتارىندا ۇلى بريتانيا بار. بۇل ەل سوناۋ 1969- جىلى-اق قىلمىستىق زاڭدارىنا وزگەرىس ەنگىزىپ، ءولىم جازاسىن ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا اۋىستىرىپتى. گەرمانيا مەملەكەتى 1987- جىلى وسىنداي قادامعا بارسا، فرانسيا تەك 2007- جىلى ءولىم جازاسىنا موراتوري ەنگىزىپتى. رەسەيلىكتەر دە 1997- جىلى ءولىم جازاسىنان باس تارتتى. ەلدىڭ تۇرمەلەرى قىلمىسكەرلەرگە تولى بولعانىمەن، رەسمي ماسكەۋ موراتوري جاريالاۋعا ءماجبۇر بولدى. ەڭ سوڭعى رەت بۇل ەلدە ءولىم جازاسى «فيشەر» دەگەن لاقاپ اتپەن كوپكە تانىس سەرگەي گولوۆكينگە قاتىستى قولدانىلدى. ماسكەۋدىڭ اينالاسىندا بىرنەشە جاس بالانى زورلاپ، ءولتىرىپ كەلگەن قاسكۇنەم وسىلايشا تاريحتا قالدى.

ەۋروپاداعى ءولىم جازاسىنان باس تارتپاعان جالعىز ەل - بەلورۋسسيا دەدىك. الەكساندر لۋكاشەنكو باسقارىپ وتىرعان مەملەكەت «گەنوسيد»، «سوعىس ۇيىمداستىرۋ»، «لاڭكەستىك ارەكەت»، «وتانعا وپاسىزدىق جاساۋ»، ت.ب قىلمىستار ءۇشىن جازانىڭ ەڭ اۋىر ءتۇرىن قولدانىپ كەلەدى. بىزدەگى بار مالىمەتتەر بويىنشا بەلورۋستار سوڭعى رەت دميتري كونوۆالوۆ پەن ۆلاد كوۆالەۆ دەگەن قوس ازاماتقا اتۋ جازاسىن قولداندى. بۇل ەكەۋى مينسك مەتروسىندا لاڭكەستىك ارەكەت جاساپ، سونىڭ كەسىرىنەن 15 ادام قازا تاۋىپ، 203 ادام جاراقات العان بولاتىن. ءبىر رەت ءولىم جازاسىنان باس تارتقان سوڭ، ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ وڭايعا تۇسپەيدى ەكەن. عالىمدار بىرنەشە رەت زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ءولىم جازاسى قىلمىستىڭ ازايۋىنا اسەر ەتپەيتىنىن دالەلدەدى.

تاريحتا قاتەلىكپەن ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن جاندار تۋرالى دەرەك وتە كوپ. ماسەلەن، 1973- جىلى ا ق ش-تا ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن 113 تۇتقىن قاماۋدان بوساتىلدى. ويتكەنى ولاردىڭ كىناسىز ەكەندەرى انىقتالعان ەدى. سول سياقتى 1977- جىلى ا ق ش-تا تاعى ءبىر ولىمگە كەسىلگەن قىلمىسكەردىڭ جازىقسىز ەكەنى بەلگىلى بولىپ، اقتالدى. وسىدان كەيىن-اق سول كەزدەگى يللينويس شتاتىنىڭ گۋبەرناتورى دجوردج رايان ءولىم جازاسىنا موراتوري ەنگىزدى. ءالى كۇنگە دەيىن ا ق ش-تىڭ كەيبىر شتاتتارىندا جازانىڭ بۇل تۇرىنە تىيىم سالىنعان.

بالكىم، تاياۋ بولاشاقتا ءولىم جازاسىن قولداناتىن ەلدەردىڭ سانى تىپتەن ازايا تۇسەر، ءبىراق تۇبىرىمەن جويىلادى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. قىتاي، ا ق ش سياقتى ەلدەردىڭ تۇرعىندارى ءولىم جازاسى الىنىپ تاستالسا، قىلمىس تىپتەن ءورشىپ كەتەدى دەگەن پىكىردەن تانباي كەلەدى.

شالقار ەستەن

«ايقىن» گازەتى. 2013

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى