ءمان-ماعىناسى بەيمالىم سوزدەر
«الاش ايناسى» گازەتى ەل ىشىندە ءجيى ايتىلىپ، ءجيى جازىلسا دا، كوپ ادام ءمان-ماعىناسىن بىلە بەرمەيتىن كەيبىر سوزدەرگە تالداۋ جاسايتىن بولادى.
«انىعى - وسى» ايدارى ارقىلى گازەتىمىزدىڭ ءار سانىندا ءمان-ماعىناسى بەيمالىم سوزدەردىڭ ءتۇبىرى نەدەن شىققانى، حالىق اراسىنا تەز تاراپ كەتۋىنە نە سەبەپ دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى. ماسەلەن، قازىرگى ۋاقىتتا قازاق تىلىندە كىرمە سوزدەن (پارسى جانە اراب تىلدەرىنەن ەنگەن) كوپ نارسە جوق. بۇگىنگى ساندا ءبىز «عايىپ» جانە «ءپىر» سوزدەرىن الىپ وتىرمىز.
عايىپ. اراب تىلىندە «ال - گايب» بولىپ ايتىلاتىن بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسى «جوق بولۋ، جابىق بولۋ، كورىنبەۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. قۇران كارىمدە «قىمباتتى، قول جەتپەيتىن ءتاڭىر قۇپياسى، تەك اللا عانا يە بولا الاتىن ءبىلىم دەپ ايتىلعان. «قىمباتتىلىعى» مەن «قول جەتپەيتىندىگىنە» قاراماستان، عايىپ قۇران مەن تاپسىرگە سايكەس ءدىني تاعزىم ەتۋدىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى.
«اسا قادىرلى نارسەنىڭ حابارشىسى» رەتىندە قۇراننىڭ ءوزى دە عايىپتىڭ بەلگىلى ءبىر بولشەگىن «اشۋعا» كومەكتەسەدى. حاديس بويىنشا عايىپتى ءبىلۋ - قۇداي مەن پايعامبارلاردىڭ عانا ەنشىسىندەگى دۇنيە. قۇرانعا جازىلعان تۇسىنىكتەمەلەر مەن ەسكى ءداستۇردى ۇستانۋشىلاردىڭ ايتقاندارىندا وسى جاعداي اتاپ كورسەتىلەدى. كەيبىر حاديستەر مەن تۇسىنىكتەمەلەردە عايىپ «قۇدايدىڭ كاسىبىنە» تەڭەستىرىلەدى. ات-تۇستاريدىڭ سوپىلىق ءتاپسىرى بويىنشا ادامداردىڭ عايىپتى تانۋى، ونىڭ سىرىن اشۋى جارىق دۇنيەگە قۇداي ورناتقان ءتارتىپتىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلەدى دەپ ەسەپتەلەدى. ادام ومىرىنە الدىن الا بولجام ايتاتىندار (اسىرەسە قۇمالاقشى، كورىپكەلدەر) اللاعا سەرىك قوسۋشى، ياعني قۇراندا كورسەتىلگەنىندەي، ەڭ اۋىر كۇنانى ارقالاۋشىلار بولىپ تابىلادى.
«عايىپ» جايلى قۇران كارىمدەگى اياتتاردا كوپتەگەن تۇسىنىكتەر بەرىلگەن:
«ول بارلىق عايىپتى بىلەدى. عايىپتىڭ سىرىن ەشكىمگە اشپايدى. تەك قالاعان پايعامبارىنا عانا بىلدىرەدى. سونداي-اق راببىسىنان الىنعان حابارلاردىڭ اينا-قاتەسىز، تولىق جەتكىزىلگەنىن ءبىلۋ ءۇشىن اللا ءوز ەلشىسىنىڭ الدى-ارتىنا كۇزەتشى قويادى. نەگىزىندە، اللا ولاردىڭ جاعدايىن تولىق ءبىلىپ، بارلىق نارسەنى جەكە-جەكە ساناپ، جازىپ قويعان» («جىن» سۇرەسى).
بۇل سوزگە قاتىستى حان ءاز جانىبەك حالىقتى جيىپ:
- ءۇش ارسىز، ءۇش عايىپ، ءۇش جەتىم بولادى، سونى كىم تابادى؟ - دەپ سۇراعاندا، جيىلعان حالىقتىڭ اراسىنان بىرەۋ شىعىپ:
- ءۇش ارسىز: ۇيقى ارسىز، كۇلكى ارسىز، تاماق ارسىز. ءۇش عايىپ: قوناق عايىپ، نەسىبە عايىپ، اجال عايىپ، - دەپتى. وسى مىسالعا قاراپ، ءبىز «عايىپ» ءسوزى قازاقتار اراسىندا ەرتەدەن كەلە جاتقان ءسوز دەگەن ويدا قالدىق.
ءپىر. بۇل سوزگە قاتىستى فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور يسلام جەمەنەي ءوزىنىڭ ءبىر وي-تولعاۋىندا بىلايشا تۇسىنىك بەرىپتى.
«ءپىر» ءسوزى پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا - «داناگوي قاريا»، سوپىلىق ادەبيەتتە «رۋحاني جەتەكشى، باسشى» دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇل ءسوزدى سوپىلىق ادەبيەتتە ەڭ ءبىرىنشى قولدانىپ، يسلام الەمىن پارسى تىلىندە جىرلاعان پارسى اقىندارىنىڭ ءبىرى «ءپىردى» احمەت ياساۋيگە قاتىستى قولدانىپ، «تۇركىستان ءپىرى» اتتى ارناۋ ولەڭ جازىپتى. سودان كەيىن بۇل ءسوز سوپىلىق الەمىندە ايگىلى ءبىر تەرمينگە اينالىپ كەتكەن دەسەدى. ال بەكەت اتانىڭ پىرلىكتىڭ ءىس جۇزىندە ادامدار ومىرىنە ەنۋىنە نەگىز بولعانى تۋرالى شەتەلدىك عالىمدار ايتپاسا دا، قازاق عالىمدارى سان مارتە ايتىپ تا، جازىپ تا كەلەدى.
ماسەلەن، سول زامانداردا الىستا وتىرىپ ادامنىڭ سىنىعىن ىشتەي ۇرلەپ قالپىنا كەلتىرەتىن سىنىقشىلار دا بولعان ەكەن. مۇنداي رۋحاني كۇش تەك تازا تابيعاتتا جينالىپ، ادامنىڭ ىشىنەن شىعادى. سول كەرەمەتتەر ودان كەيىنگى ساحابالار مەن اۋليەلەرگە اۋىسىپ وتىرعان. اۋليەلەر پايعامبارلاردىڭ رۋحاني كۇشىنە جەتە الماعانىمەن، وزدەرىنىڭ ىشكى رۋحاني كۇشىن جيناقتاپ، سونىمەن باسقا ادامدارعا كومەكتەسەتىن بولعان.
قۇرمەتتى وقىرمان!
گازەتىمىزدىڭ كەلەسى سانىندا «عۇمىر» جانە «عيبادات» سوزدەرىنىڭ ماعىناسىن اشىپ بەرۋگە تىرىسامىز.
«الاش ايناسى» گازەتى. 2013
