ءجۇرسىن ەرمان. وزبەكالى جانىبەكوۆ (ەسسە)
جەتىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىمىزدە ءبىزدى كومسومول قاتارىنا قابىلداۋ ءۇشىن دايىنداي باستادى، جاتتامايتىن بالەمىز جوق: پارتيانىڭ كوسەمدەرى، كومسومولدىڭ وردەندەرى، فۋتبول كوماندالارىنىڭ قۇرامدارى... تبيليسيدىڭ «ديناموسىندا» كىمدەر وينايدى دەسە، سايراي جونەلەمىز: - مەسحي، مەتريەۆەلي، چوحەلي...
- «لەنينشىل جاستىڭ» رەداكتورى كىم؟ - شەرحان مۇرتازايەۆ.
- ق ل ج ك و ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى كىم؟ - وزبەكالى جانىبەكوۆ! - دەپ تاق ەتەمىز. بىزگە چوحەلي مەن جانىبەكوۆتىڭ ايىرماسى شامالى. تەك اتىن بىلسەك بولدى. ارالدىڭ قاراقۇمىنا سۇعىنىپ جاتقان «قۇلجانباي» اۋىلىندا 1963 -جىلى ەسىمىن ساپارعالي اعاي جاتتاتقان سول جانىبەكوۆ اعامەن شيرەك عاسىردان سوڭ قويان-قولتىق ارالاسامىن دەپ قارا دومالاق قىر بالاسى قايدان ويلاسىن.
- ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ستولىنىڭ ۇستىندە سەنىڭ كىتابىڭ جاتىر. ماعان ءبىر ولەڭىڭدى وقىپ، قاتتى ماقتادى، - دەپ باستىعىمىز ساعات اشىمبايەۆ قۋانىپ كەلدى.
- ەندى جامان بولمايسىڭ! - دەپ قايرات جۇماعاليەۆ اعام جەلپىنىپ قويادى. اقىندار ايتىسى وتەردە ءبىر، وتكەن سوڭ ءبىر س ك-عا شاقىرىپ الىپ، اكەمە تانىتىپ جىبەرەتىن قاھارلى حاتشى جازعان-سىزعانىمدى ماقتاپ جاتىر دەگەنگە ونشا يلانىڭقىراماي ءجۇر ەدىم، ناۋرىز مەرەكەسىنە بايلانىستى تەلەديداردان سويلەگەن سوزىندە مەنىڭ «ۇلىتاۋعا باردىڭ با» دەگەن ولەڭىمنەن ءۇزىندى وقىپ، شىنىمەن-اق توبەمدى كوككە تيگىزدى. ءبىر سەنبى كۇنى وزەكەڭ ساعات اشىمبايەۆ ەكەۋىمىزدى شاقىرىپ الىپ، ۇلتتىق رۋح، ءداستۇر مەن سالت، ءتىل مەن ادەبيەت جونىندە ۇزاق كەڭەس قۇردى.
ءارتۇرلى جيىنداردا، باسقوسۋلاردا قۇلاقتى جاۋىر ەتكەن قىسىر كەڭەس ەمەس، ەلدىڭ، ۇرپاقتىڭ قامىن جەپ، بولاشاعىن بولجاعان كەمەل ويلار، كورەگەن پىكىرلەر ورتاعا ءتۇستى. قاساڭداۋ، قاتاڭداۋ كورىنەتىن حاتشى وسى جولى الىستى اڭعاراتىن اقىلگوي اعا كەيپىندە اشىلىپ سويلەدى. ارقالىقتاعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ قابىرعالارىن ءوز قولىمەن بوياپ-سىرلاعانىن ەسكە العاندا، بۇل كىسىنىڭ قاراپايىم بولمىسى ءوز توپىراعىمىزدان ەكەنىن تانىپ، ءىش تارتا تۇستىك.
ايتقان اقىلى دا، جۇكتەگەن تاپسىرمالارى دا پارتيا قايراتكەرلەرىنىڭ ادەتتەگى نۇسقاۋلارىنان گورى قاناتتاس، پىكىرلەس كىسىنىڭ قامقور پەيىلى ىسپەتتى ەدى. ءتۇس الەتى بولعاندا:
- وسى ەكەۋىڭدە ءۇي-كۇي جوق پا؟ - دەدى ءسوز اۋانىن وقىس وزگەرتىپ.
- نەگە، وزەكە؟ بار بولعاندا قانداي.
- بار بولسا، وسىنداي قاعا بەرىستە تورلەرىڭدى كورسەتىپ، حاتشىعا ۇيلەرىڭنەن شاي بەرمەيسىندەر مە؟ ال، قايسىلارىڭنىڭ ۇيىڭنەن تۇستىك ىشەمىز؟ ساعات ەكەۋىمىز باسىمىزدى الا قاشتىق. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە حاتشىعا ءۇي كورسەتۋ ءۇشىن شابىلىپ دايىندالۋ كەرەك. استا-توك داستارقان جايىلۋ كەرەك قوي. ساعات مەدەۋگە بارار جولدا بوي كوتەرگەن ءبىر ادەمى ۇيگە قىزىعىپ جۇرگەنىن، ول ءۇيدىڭ كوشە جاق بەتىندەگى قابىرعاسىندا تۇلپار بەينەسى ويىپ قاشالعانىن ءسوز ەتىپ، سونداي ءبىر وڭاشا ۇيدە عۇمىر كەشۋدەن ارتىق باقىت بولمايتىنىن ايتىپ، قيالدىڭ قاناتىنا ىلەسىپ كەتتى. ونىڭ قيالىنىڭ كەلىستى بولعانى سونشالىق، ۇشەۋىمىز ورتالىق كوميتەتتەن جەدەل شىعىپ، الگى ساعات ايتقان اسەم ۇيدى كورۋگە باردىق. ارينە، وسى كۇنگى بايشىكەشتەردىڭ سالتاناتتى سارايلارىنىڭ كولەڭكەسى ىسپەتتى سول ۇيگە قاراپ تۇرىپ، تالاي قيالي اڭگىمە ايتتىق.
- وزەكە، ءسىزدىڭ دە ءۇي-كۇيىڭىز جوق پا؟ - دەپ قالجىڭدادىم حاتشىعا بويىم ۇيرەنە باستاعان مەن.
- نەگە جوق؟ - الگى تۇستىك ماسەلەسىن سول جەردە نەگە شەشپەيمىز دەگەنىم عوي...
- ءبىر دە ءبىر! - دەدى وزەكەڭ... ءوزىمنىڭ ماڭايىمداعى ادامدارعا ورىندى-ورىنسىز كوپ ايتىلاتىن قالجىڭدارىمنىڭ ءبىرىن حاتشىعا وسىلاي «وتكىزىپ» العان سوڭ، ونى جيىلەتە باستاعانىمنان شوشىنعان ساعات مارقۇمنىڭ بىردە «سوڭعى شارا» قولدانعانى ەسىمدە قالىپتى. ارىپتەسىمىز تولەۋباي قايمولدينوۆتىڭ ءبىر بالاسى ۇيلەنىپ، تويى «قازاقستان» قوناق ءۇيىنىڭ استىنداعى قىزىل زالدا ءوتتى. مەن تويدىڭ ورتا كەزىنە دەيىن قاتىسىپ، ودان سوڭ وزبەكالى جانىبەكوۆپەن بىرگە ساپارعا اتتانىپ كەتۋىم كەرەك ەدى.
مەنى شىعارىپ سالىپ تۇرعان ساعات:
- باقىتجامال، مىنا كۇيەۋىڭە ايتشى، حاتشىمەن جەزدەسىندەي ازىلدەسكەندى قويسىن. وسىنىڭ قالجىڭدارىنان مەنىڭ زارەم ۇشادى، - دەگەنى بار. دوس پەيىلمەن ايتىلعان بۇل كەڭەستى ەسكەرۋگە انت-سۋ ءىشتىم دە، سول ساتىندە-اق ول ۋادەمدى ۇمىتىپ كەتتىم.
ءوز-اعانىڭ ءوزىمسىنىپ، ءىشتارتقان ءبىر اۋىز ءسوزى مەنىڭ ول كىسىدەن قاتەر توسپاۋىما سەبەپ بولىپ ءجۇر ەدى. سەنبى كۇنگى ءبىر وڭاشا اڭگىمەدەن سوڭ:
- كولىگىڭ جوق شىعار. جۇمىسىڭا اپارىپ تاستايىن با؟ - دەدى. ورتالىق كوميتەتتىڭ تەرەزەسىنەن كورىنىپ تۇرعان ءوز كەڭسەمە جاياۋ بارىپ ۇيرەنگەن ماعان كولىكتىڭ قاجەتى نە؟
- و نە دەگەنىڭىز، وزەكە. ءوزىم جەتەم عوي. - قوي، اپارىپ سالايىن. ءجۇر.
مەن «ۆولگانىڭ» الدىڭعى ورىندىعىنا وتىردىم. حاتشىنىڭ شوفەرى مەنى تيميريازيەۆ كەشەسىنىڭ جەلتوقسانمەن قيىلىسىندا ءتۇسىرىپ كەتكىسى كەلگەنىن اڭعارعان وزەكەڭ:
- تەلەستۋديانىڭ ەسىگىنىڭ الدىنا دەيىن الىپ بار! - دەپ پارمەن بەردى. - اۋرە بولماسىن، ءوزىم-اق باسقىشپەن كوتەرىلە سالامىن عوي، - دەي بەرىپ ەدىم: - تىنىش وتىر! - دەدى وزەكەڭ.
- كورسىن سەنى حاتشىنىڭ ءوزى اكەلىپ تۇسىرگەنىن... جۇيىتكىگەن ماشينا زىر ەتىپ جوعارى كوتەرىلدى. ەسىكتىڭ الدىندا جۇرگەن ەكى-ءۇش ورىستان باسقا ەشكىم كوزگە شالىنبادى.
- مىنالاردان باسقا ەشكىم ءبىزدى كورمەيتىن بولدى-اۋ، - دەپ جىميدى ءوزاعاڭ.
- ويباي، وزەكە، وسى ۇشەۋىنىڭ كورگەنى ءۇش جۇزگە جايىلادى. جەتىپ جاتىر وسى.
- ەندەشە، بار جۇمىسىڭا. ماشينەدەن تۇسە بەرىپ، كوز قيىعىمدى سالسام، نە جۇزىندە، نە جانارىندا كۇلكىنىڭ ءىزى جوق. وسى ءساتتى كەيىن سان رەت كوز الدىمنان وتكىزدىم. بۇل نە - قالجىڭ با؟ قالجىڭ بولسا، قامقور پەيىلدەن، مەيىربان كوڭىلدەن شىققان قانداي ادەمى قالجىڭ: قاتارداعى قاراتابان جۋرناليستى ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى جۇمىسىنا اكەلىپ تاستاپ جاتىر! تاعى ءبىر جولى كابينەتىنە شاقىرىپ الىپ، ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر تۋرالى اڭگىمە ايتا باستادى دا، كىلت ءسوزىن دوعارىپ:
- ايتقانىمدى نەگە جازىپ وتىرمايسىڭ؟ - دەپ شۇيلىگە سۇرادى.
- وزەكە، مەن ءوزىم ۇلىتاۋلىقپىن عوي. ءسىز ايتىپ وتىرعان كەسەنەلەردىڭ ءبارىن شارلاپ شىققانمىن.
- حاتشى جازىپ وتىر دەسە، جازىپ وتىرۋ كەرەك! ودان دا قالامىم جوق ەدى دەپ، شىنىڭدى ايتپايمىسىڭ! ءما، مىنا قالامدى ال. قىزىل سيالى قالاممەن جازىلعان سول دەرەكتەر مەندە ءالى ساقتاۋلى تۇر. ارقاداعى كونە ءداۋىر جادىگەرلەرى تۋرالى سونشالىق بىلگىرلىكپەن ايتىلعان اڭگىمە تاريح دوكتورىنىڭ، ارحيتەكتۋرا دوكتورىنىڭ تۇتاس اكادەميالىق ءدارىسى ءتارىزدى: قاي ەسكەرتكىش قاي ءداۋىردىڭ مۇراسى، قاي ەسكەرتكىش قاي كەڭشاردىڭ اۋماعىندا تۇر، ونىڭ ولشەمدەرى قانداي؟ وزەكەڭ وسىنداي كوپ دەرەكتى باسىندا ساقتاي بەرۋشى ەدى.
- سەن ادامدارىڭ مەن اساي-مۇسەيلەرىڭدى الىپ، دۇيسەنبى كۇنى جەزقازعاننىڭ سامولەتىنە شىق. بىرگە بارىپ قايتامىز، - دەدى ءسوز سوڭىندا.
- الگى مەن ايتقان ەسكەرتكىشتىڭ ءبارىن كينوعا تۇسىرەسىڭ. ايتقان كۇنى ايتقان جەرىنەن تابىلدىق. كەشىگىپ ۇشاتىن ۇشاقتىڭ ىشىندە داعدارىپ كوپ وتىردىق. سويتسەك، وزەكەڭ ساياسي بيۋرونىڭ ماجىلىسىندە كىدىرىپ قالعان ەكەن. الدەن ۋاقىتتا اسپانعا كوتەرىلدىك. وزەكەڭ الدىڭعى قاتاردا، وبلىس باسشىلارىمەن بىرگە، ءبىز - سوڭعى سالوندامىز. حاتشىنىڭ كومەكشىسى سانسىزبايعا:
- ءبىزدىڭ دە وسى سامولەتتە كەلە جاتقانىمىزدى وزەكەڭە ايتىپ قوي، - دەسەم، سىرالعى بولعان كومەكشى:
- بيۋرودا بىرىنشىمەن شايناسىپ قالىپ اشۋلى كەلە جاتىر. ايتا المايمىن! - دەپ باسىن الا قاشادى. ال مەن حابارىمدى ءبىلدىرۋىم كەرەك. تۇسكەن سوڭ قايدا بارامىز؟ قاي جاققا، قاشان جۇرەمىز؟ سانسىزبايدىڭ سەپتىگى تيمەگەن سوڭ، الدىڭعى سالونعا ءوزىم بارىپ، وزەكەڭنىڭ جەلكە تۇسىنا ەڭكەيىپ:
- وزەكە، مەن دە كەلە جاتىرمىن، - دەپ سىبىر ەتتىم.
- كەلە جاتساڭ نە عىل دەيسىڭ. وتىر ورنىڭا! - دەپ دۇڭك ەتە قالدى.
جەزقازعانعا جەتكەن سوڭ، اعايىن-تۋىسىمىزدىڭ ۇيىنە قونىپ، تاڭەرتەڭ حاتشى تۇسكەن رەزيدەنتسياعا كەلسەم، وزەكەڭ ورنالاسقان بولمەنىڭ ەسىگى شالقاسىنان اشىق. وبكومنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى سىرىم ساپارعاليەۆ ورتادا كىنالى بالاداي تۇرەگەپ تۇر. جانىبەكوۆتىڭ ءوزى كورىنبەسە دە، اشۋلى داۋىسى ەستىلەدى. كەشەگى قاھارى باسىلماعان ءتارىزدى، سىرىمدى جەردەن الىپ، جەرگە سالىپ جاتىر.
سىرتتا وبلىستىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلارى جول جۇرۋگە ازىرلەنىپ تۇرعانىن كورگەنبىز. ءبىر توبى ۇلىتاۋ جاعىنا، ەكىنشى توبى جەتىقوڭىر - سارىسۋ بويىنا اتتانباق. ءبىزدىڭ قاي توپقا قوسىلاتىنىمىزدى ەشكىم بىلمەيدى. قاھارلى حاتشىنىڭ داۋىلى ءبىر تولاس تاپقان كەزدە ەسىكتەن باسىمدى سۇعىپ ەدىم:
- كەل، ءاي! شاي ءىشتىڭ بە؟ - دەدى وزەكەڭ.
- ەلدىڭ ءىشى عوي، جۇرەك جالعادىق...
- سەن ۇلىتاۋدان ءارى اسىپ، ارعاناتىنىڭ ىشىنە كىرەسىڭ. سىرعاناقتاستاعى بالبال تاستاردى كينوعا ء تۇسىر! - دەدى ءامىرلى داۋىسپەن.
- ءسىز شە؟
- مەندە نەڭ بار؟ مەن تەرەكتى اۋليە، الاشاحان، جوشى حان كەسەنەلەرىن ارالاپ قايتام. تەلەستۋديادان ماشينا الاسىڭ دا، قازىر ءجۇرىپ كەتەسىڭ.
- مەن ارعاناتىعا بارمايمىن! - دەپ كەسىپ ايتقان ماعان وبكومنىڭ حاتشىسى ۇركە قارادى.
- نەگە بارمايسىڭ؟ - دەپ وزەكەڭ دە تاڭدانىپ قالدى.
- ۇلىتاۋ مەن ارعاناتىنى كورمەي ءجۇرمىن بە؟ بۇل جولى ءسىزدىڭ امىرىڭىزبەن كەلدىم. سىزبەن بىرگە جۇرسەم، شارۋام دا وڭعا باسىپ، تاپسىرمام دا ويداعىداي ورىندالادى. ءوز بەتىمشە كەتسەم، مەنى ۇلىتاۋدىڭ باسشىلارى كوزىنە دە ىلمەس. قاسىمداعى ورىستار اشتان ولەر! وزەكەڭ مىرس ەتە قالدى دا، ساپارعاليەۆقا قاراپ:
- مىنا پوەتقا كەسپە الدىر! - دەپ ءامىر بەردى.
ساپارعاليەۆ اسىعا باسىپ شىعىپ كەتكەن سوڭ:
- مىناۋ ءبىر ساۋاتسىز حاتشى ەكەن. ءاي بىردەڭە ىشەسىڭ بە؟ تۋىستارىڭا كەلىپ تۇنىمەن سىلتەگەن شىعارسىڭ؟ - دەپ ءجۇزىن جىلىتتى. داۋىسىندا دا ءزىل ازايىپتى.
- قايداعى ىشكەن، وزەكە؟ كەشەدەن بەرى ءسىزدىڭ قاباعىڭىزعا قاراپ، قالتىراپ ءجۇرمىز.
- مەنىڭ قاباعىمدى قايتەسىڭ، بەرسە كوجەسىن ءىشىپ ال. مەن كەسپەنى تاۋىسقانشا ول بارلىق جوسپاردى وزگەرتتى. سوزگە توقتادى. الاشاحان، جوشىحاندى قويىپ، ارعاناتىعا ءبىزدى ءوزى باستاپ باراتىن بولدى كوپ كەشىكپەي، شۇباتىلعان كوپ كولىكپەن ۇلىتاۋعا قاراي جولعا شىقتىق. وبلىستىق تەلەستۋديانىڭ ەسكى كولىگىنە اساي-مۇسەيىمىزدى تيەپ، سوڭدارىنان ىلەسكەن ءبىز كەيىن قالىپ قويدىق. ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى مەن وبلىس شەنەۋنىكتەرى مىنگەن جۇردەك «ۆولگالار» لەزدە كوزدەن تاسا بولدى...
ساتبايەۆ قالاسىنا تاياۋ قىرقانىڭ باسىندا ءبارى ءيىرىلىپ تۇر ەكەن.
- ءاي، سەن نەگە ىلەسىپ وتىرمايسىڭ؟ - دەپ ماعان دۇرسە قويا بەردى.
- قايدان ىلەسەم؟ تەلەستۋديانىڭ جامان «موسكۆيچىمەن» تايعا مىنگەندەي تەپەڭدەپ كەلە جاتىرمىن.
وزەكەڭ قارقىلداپ كۇلىپ جىبەردى:
- تايعا مىنگەندەي تەپەڭدەپ دەيسىڭ بە. الگى قوجامسەيىتوۆ قايدا؟ مىناعان بىرەۋى دۇرىس ماشيناسىن ءتۇسىپ بەرسىن!
وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى، ەرتەدە وزىمە ۇستازدىق ەتكەن جۋرناليست اعام ساعىندىق قوجامسەيىتوۆ بۇل توپتا جوق ەكەن.
سويتسەك وزەكەڭ مەملەكەت قاراۋىنا العان تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر ءتىزىمىن سۇراپتى دا، ول ءتىزىمنىڭ جالعىز داناسى ساعىندىقتىڭ ۇيىندە عانا بار بولىپ، سونى تاۋىپ الىپ كەلۋگە ساكەڭ كەرى ورالعان كورىنەدى. ول كەلگەنشە رۋدنيك كەنىشىندەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ شەبەرحاناسىن كورەيىن دەسە، ول شەبەرحانانىڭ قايدا ەكەنىن وبلىس باسشىلارىنىڭ ءبىر دە ءبىرى بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. بىلەتىن جالعىز قوجامسەيىتوۆ ءتىزىمدى ىزدەپ، جەزقازعانعا قايتىپ كەتكەن. الگىندە عانا جادىراپ، مەنىڭ كولىگىمدى اۋىستىرىپ بەرگەن وزەكەڭ قايتادان قاباعىن قارس جاۋىپ الىپ، قاھارلانىپ كەتتى.
داۋىل دا تۇردى، نايزاعاي ويناپ، كۇن كۇركىرەدى. نەشە ءتۇرلى ىزعارلى سوزدەر اسپاننان بۇرشاقتاي جاۋدى. ەكى ءيىنى ءتۇسىپ كەتكەن وبكوم حاتشىسىنا قاراساڭ، ءوزىڭ دە جىلاعىڭ كەلەدى.
ارقانىڭ توسىنە تاريح ءوزى ورناتىپ قويعان ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرەتىن جالعىز شەبەرحانانىڭ قايدا ەكەنىن بىلمەۋ دەگەن نە سۇمدىق؟! مادەني جادىگەرگە دەگەن كوزقاراسىڭ مىناۋ بولسا، وبلىستىڭ يدەولوگيا جۇمىسى سۋ تۇبىنە كەتكەن ەكەن عوي. ءاي، سەنىڭ ءوزىڭ... ولدىك دەگەندە قوجامسەيىتوۆ تە كەلىپ جەتتى-اۋ...
جولعا شىقتىق.
شۇباعان شەنەۋنىكتەردى ۇلىتاۋدىڭ كۇرە جولىنا سالىپ جىبەرىپ، ء وزى اۋاتكومنىڭ «ۋازيگىنە» اۋىسىپ ءمىنىپ، قاسىنا مەنى الدى دا جەزدىنىڭ ىرگەسىندەگى «اياققامىر» كەشەنىنە بۇرىلدى. توعىز عاسىر قۇلاماي تۇرعان كەسەنەنىڭ تاريحىن ءبىراز ءسوز ەتتى. وسىنداي ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرەتىن شەبەرحانانىڭ ەسىگىنەن باس سۇقپاعان شەنەۋنىكتەرگە نەگە رەنجىگەنىن ايتىپ، اسا قاتقىل سوزدەرىنىڭ سوڭىن جۋىپ-شايعانداي راي تانىتتى.
«اياققامىردان» وزەن جاعالاپ بارىپ، تالدىڭ اراسىمەن ارعى بەتكە ءوتىپ كۇرە جولعا توتەلەي قوسىلاتىن ەسكى سۇرلەۋ بار ەكەن. وزەننەن وتە بەرگەندە ەكى اياقتى موتوسيكلگە بالا مىنگەستىرگەن بىرەۋ كولدەنەڭدەي بەردى.
- ويباي-اۋ، مەنىڭ قايناعام عوي، - دەپ ەرىكسىز داۋىستاپ جىبەرىپپىن.
- كەلىننىڭ اعاسى ما؟ - دەپ سۇرادى وزەكەڭ.
- ءيا، جالعىز اعاسى قابدەن عوي.
- ەندەشە، توقتايىق. امانداس. قابەكەڭ ءبىر تايىنشاسىن جوعالتىپ، سونى تال مەن ءشيدىڭ اراسىن قاعىپ ىزدەپ ءجۇر ەكەن.
وزەكەڭمەن تانىستىرىپ تۇرسام، جوعالعان تايىنشاسىنىڭ ەن-تاڭباسىن، ءتۇسىن ايتىپ، الماتىدان كەلگەن كىسىلەردەن:
- اناۋ زيراتتىڭ كولەڭكەسىنەن كوزدەرىڭە تۇسپەدى مە؟ - دەپ شارۋاسىن تۇگەندەيدى.
بىلاي شىققان سوڭ وزەكەڭ: - الگى قازاق شىنىمەن سەنىڭ تۋعان قايناعاڭ با؟ - دەپ سۇرادى.
- تۋعان بولعاندا، بارى دا، نارى دا وسى!
- وندا نەگە ۇيگە ءجۇر، شاي ءىشىپ كەت دەپ شالعايىمىزعا ورالمايدى؟
- وزەكە-اۋ، س ك-نىڭ حاتشىسى تۇگىل، اۋداننىڭ حاتشىسىن دا تۇستەپ تانىمايتىن قابەكەڭ ءسىزدى قالاي ۇيىنە شاقىرسىن. ول تۇگىلى، اشىمبايەۆ ەكەۋىمىزدىڭ ءسىزدى شاقىرۋعا شامامىز كەلمەي ءجۇر. ودان دا، ماشينانىڭ الدىندا وتىرسىز عوي، الگى تايىنشاسى تۇسكىردى قاراي وتىرىڭىز.
وڭ قۇلاعىندا ويىق تاڭباسى بار دەگەن جوق پا. ۇرپىسىندە پىشپەدەن قالعان اق قىلشىق بار دەيدى.
- جوعالشى ءارى! - دەدى وزەكەڭ ءزىلسىز.
شۇبىرعان شەنەۋنىكتەرگە قايتا قوسىلىپ، كەنەسارى قاراۋىلىنىڭ تۇسىندا سۋسىن ىشكەن سوڭ، ۇلىتاۋدان ءارى اسىپ كەتتىك.
ارعاناتى تاۋلارىنا سۇعىنا بەرە، جەر اۋىرلادى. ساي-سالا، ويپاڭنىڭ ءبارى - ساز. سازدىڭ ءبارى - باۋىرمال. جىبەرگىسى جوق. سونداي ءبىر يىرىلگەن تۇستا وزەكەڭ شۇعىل شەشىم قابىلداپ، شەنەۋنىكتىڭ ءبارى وسى جەردە توساتىن بولدى. اۋاتكومنىڭ ۋازيگىمەن وزەكەڭ، مەن، كينووپەراتور جانە اۋداننىڭ ورىنباسار باستىعى تورتەۋىمىز «سىرعاناقتاسقا» ءجۇرىپ كەتتىك.
ەزىلگەن ەسكى جولمەن ۇزاق ىرعاڭدادىق. شولدەدىك. ماشينانىڭ وزەكەڭ وتىرعان الدىڭعى ورىندىعىنىڭ ارقالىعىندا ءبىراز شامپاننىڭ باسى اعاراڭداپ، مەنى الاڭداتا بەرەدى. ورىنباساردىڭ اياعىنىڭ استىنداعى قاعاز قوراپتا دا بىردەڭە بار سەكىلدى، - وزەكە، «سىرعاناقتاسقا» ساۋ جەتەمىز دەسەك، ايالداپ الايىق. تاڭداي ءجىبىتىپ الماساق، ءشول قينايتىن ءتۇرى بار، - دەيمىن ەكىۇشتىلاۋ ۇسىنىسىمدى جەلكە تۇسىنان قىلتيتىپ.
- تىنىش وتىر. ءبارىبىر توستاعان جوق. سىيپالاقتاپ ىزدەسەك، شىنىندا بۇل كولىكتىڭ ىشىندە ادال ىدىس جوق ەكەن. سونىڭ ءبارىن بۇل كىسى قايدان بىلەدى؟ ەندى ولدىك-اۋ دەگەندە «سىرعاناقتاسقا» دا جەتتىك. قىردىڭ باسىنان بىرەۋ قۇيرىعىمەن تومەن سىرعاناعانداي، سونىڭ ءىزى تاسقا اينالعان. جالتىراپ جاتىر. بالبال تاستىڭ بىرەۋى عانا قالىپتى.
- مەن تورعايدا جۇرگەندە وسى بالبالدار كوپ ەدى، - دەيدى وزەكەڭ.
اركىم تاسىپ كەتكەن عوي. ءوز تاريحىمىزدى ءوزىمىز توناپ جاتىرمىز. مادەنيەتتەگى دۇمشەلەر - ەڭ قاتەرلى جاۋ. كۇيىنگەن، ىزالانعان وزبەكالى اعانىڭ شاراسىز قالپى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. قازاقستان مادەنيەتىن باسقارعان ازاماتتاردىڭ اراسىندا تەمىربەك جۇرگەنوۆ پەن ءىلياس وماروۆتىڭ داڭقى مەن داقپىرتى باسىلماي كەلە جاتىر. ولاردان كەيىن الاشقا اتاعى جايىلىپ، ۇلتتىق دەڭگەيدەگى كوسەمگە اينالعان تۇلعا وسى وزبەكالى جانىبەكوۆ قانا.
ايتپەسە، مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنتاعىنا وتىرعان قاي قازاق قاۋىمنىڭ ەسىندە قالىپ جاتىر. كەلەدى-كەتەدى. تىندىرعانى شامالى. ۇلتتىق ماسشتابتا مازالانىپ، حالىق تاعدىرىنىڭ قامىن جەپ، وي كەشپەسە، وسى ءبىر سىقىرلاعان ەسكى ماشينامەن ساز كەشە وتىرىپ، ساي جاعالاپ ارعاناتىعا كەلىپ، اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي جاساۋ تۋرالى قيالىن بىزگە باياندار ما ەدى. قايران اسىل اعانىڭ قانشا اياۋلى ارمانى وزىمەن بىرگە ءوشىپ كەتتى! حاتشىنىڭ دا شاراسى شەكتەۋلى ەكەنىن كوزىمىزبەن كوردىك.
«سىرعاناقتاستان» كەشتەتىپ كەرى ورالساق، سايدا ءيىرىلىپ قالعان شەنەۋنىكتەر ءبىر جوتاعا شىعىپ الىپتى. وزدەرىن ابدەن ماسا تالاپ تاستاپتى. بۇلاردىڭ قورجىنىندا ءدام جاعى مەن توستاعان جاعى مول ەكەن دە، كۇللى سۇيىق ءبىزدىڭ كولىكتە كەتكەن كورىنەدى. كورگەن كۇندەرى كۇن ەمەس. وسىنى تەز اڭعارعان وزەكەڭ:
- ەي، پوەت، ماناعى سۋسىنداردى اكەل، - دەدى ماعان.
- بۇلاردىڭ توستاعاندارى قاڭسىپ قالىپتى عوي. جۋسان ءيسى بۇرقىراعان قىردىڭ باسىندا جۇلدىزدى شاراپتى شالقالاپ تارتاتىن كەزدە مەنىڭ ساعىندىق اعامنان شي شىقتى:
- وزەكە، مەنىڭ دەنساۋلىعىم ناشار. بۇعان اۋەستىگىم جوق ەدى، - دەپ بەزەك قاقتى.
- دەنساۋلىعىڭ ناشار بولسا، قىزمەتتەن ءوز ەركىڭمەن سۇرانىپ كەتۋ كەرەك، - ءوزاعاڭ ءبىر-اق كەستى. ءازىلى مە، شىنى ما - بەلگىسىز.
وبلاتكوم ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە ەندى عانا ىلىنگەن ساعىندىق اعاي ءبىر توستاق كونياكتى قينالىپ ارەڭ ءىشتى.
- قوجامسەيىتوۆكە تاعى قۇيىڭدار، - دەدى وزەكەڭ. دەنساۋلىعى جامان ەمەس كورىنەدى! ساكەڭنىڭ ءتۇرى بۇزىلىپ كەتتى. ءومىرى اشى تاتپاعان ادامعا ەكىنشى توستاق ازاپتىڭ ەڭ اۋىرى بولىپ كورىنسە كەرەك.
ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى بۇيىرىپ تۇرعان سوڭ، ىشپەي كور! دەنساۋلىعىڭ جاراماسا - قىزمەتتى بوسات دەپ تۇرعانى اناۋ...
- وزەكە، بۇل مەنىڭ ۇستازىم ەدى. وسى جولعى سىباعاسىن مەن-اق تارتىپ جىبەرەيىنشى، - دەپ كيلىگە كەتتىم.
- ءاي، سەنىڭ ءشولىڭ ءالى قانعان جوق پا! ءىش ەندەشە اعاڭنىڭ ىشىرتكىسىن، - دەپ وزەكەڭ جۇمساق جىميدى.
تۋعان جەرىمنىڭ توسىندە، ءوزاعاڭنىڭ رۇقساتىن الىپ تۇرعان سوڭ، تانىمايتىن اس ەمەس، تايىناتىن نە بار... ۇلىتاۋعا تايانعاندا ءبىر جول وڭعا ايىرىلادى دا، امانگەلدى كەڭشارىنىڭ ورتالىعى سارلىق اۋىلىنا الىپ كەلەدى. بۇل - باۋبەك بۇلقىشەۆتىڭ، كامال سمايىلوۆتىڭ اتامەكەنى. سول اۋىلداعى رابكووپتىڭ باستىعى - مەنىڭ جالعىز باجام قازي ايتجانوۆ. جايشىلىقتا مەنىڭ كەلگەن-كەتكەنىمدى مەرەكەگە اينالدىراتىن قازەكەڭ، حاتشىنى ەرتىپ، ۇيىنە تۇسە قالسام، تۇيە سوياتىن شىعار.
- سول اۋىلعا قونايىق، - دەيمىن وزەكەڭە.
- باجاڭ ءبىزدى كۇتە الا ما؟ - كۇتكەندە قانداي، وزەكە! شارۋاسى باقۋات، كوڭىلى دارحان ادامدار. بۇل ءپاتۋانى ەستىپ تۇرعان وبكوم حاتشىسى سىرىم ساپارعاليەۆ وزگە شەنەۋنىكتەردى ەرتىپ وبلىس ورتالىعىنا قايتا بەرۋگە رۇقسات سۇرادى. ەرتەڭ وبلىستىق پارتيا كونفەرەنسياسى.
قازاقشا ايتقاندا، سايلاۋ! وزەكەڭ سىرىمدى بوساتتى. جۇيتكىگەن ماشينالار جولدىڭ ايرىعىنا دا كەلىپ قالدىق. باتار كۇننىڭ استىندا ەكى «ۋاز» تۇر. تاني كەتتىم. امانگەلدى كەڭشارىنىڭ ەكى باستىعى. ديرەكتورى - جاقىپبەك، پارتكومى - جاقيا. كاپوتتىڭ ۇستىنە جايىلعان گازەتتىڭ ۇستىنەن قويدىڭ باسى مەن بىرەر جىلىگى كوزگە شالىنادى. حاتشىعا جول ۇستىندە ءدام تاتقىزىپ جىبەرمەكشى عوي.
- سەندەر مىنا گازەت داستارقاندارىڭدى جيناڭدار، - دەيمىن ەسكى تانىستارىما.
- وزەكەڭ اۋىلعا بۇرىلاتىن بولدى.
- ويباي، ءبىز وسى جەردەن كۇتەمىز دەپ كەلىسىپ ەدىك. اۋىلدا دايىندىق جوق.
- ءبىز سەندەردىڭ ۇيلەرىڭە تۇسپەيمىز. رابكووپتىڭ تورىندە شالقيىپ جاتامىز، - دەيدى اڭگىمە اۋانىن تەز اڭعارعان وزەكەڭ ماعان بەلگى بەرىپ.
- ول كىسى ۇيىندە جوق شىعار، - دەپ جاقىپبەك باۋىرىم بەزەك قاعادى. ءسوز سوڭى سۇيىلعان سوڭ، «ۋازدىڭ» كاپوتىن قورشاۋعا الدىق. قۇدايدىڭ ءوزى ۇلكەن حاتشىنى ايداپ الىپ كەلىپ تۇرعاندا، اۋىلعا جولاماي، ايدالادان اتتاندىرعالى تۇرعان ەكى باۋىرىمدى اتىپ تاستايىن دەسەم - وق جوق! - مىنا قويدى ەت كومبيناتىنان الىپ كەلگەنسىڭدەر مە؟ - دەيمىن ىزالانىپ.
- ەت كومبيناتىڭ نە؟ ءوزىمىز قولدان ارنايى سويعان مال. وزەكەڭ ءدام اۋىز ءتيىپ كەتسىن دەپ.
مىناۋ - جامباسى... - قولدان سويساڭدار، مۇشەسى تۇگەل بولماي ما؟ وزەكەڭ قويدىڭ ىشەك-قارنىن ۇناتىپ جەيتىن ەدى. سيراعى قايدا؟ وزەكەڭنىڭ نەنى ۇناتىپ جەيتىنىن مەن قايدان ءبىلۋشى ەدىم. ايتەۋىر، ويدان شىقپاعان اۋىل باسشىلارىن مۇقاتىپ كەتكىم كەلىپ، ايتقان اڭگىمەم عوي.
- قىمىز دا اكەلمەپسىڭدەر عوي. توستاعاندارىڭ دا جوق... اۋىلدىڭ ەكى باسشىسى جەردىڭ جارىعى بولسا كىرىپ كەتۋگە ءازىر سياقتى. ءبىراق وزبەكالى جانىبەكوۆتى سارلىققا قاراي قيا باستىرار ەمەس. اۋىلدىڭ شەكاراسىن جانقيارلىقپەن قورعاپ باقتى. كۇن دە ۇياسىنا قونا بەرگەندە ءبىز ۇلىتاۋعا قاراي ءجۇرىپ كەتتىك.
- جاڭاعى ەكەۋىن ولتىردىڭ عوي، - دەدى وزەكەڭ ءماز بولىپ كۇلىپ. ءدال وسىلاي ءرياسىز كۇلگەنىن تۇڭعىش رەت كورگەنىم ەدى. - ەت كومبيناتىنان مال اكەلدىڭدەر مە دەگەن داۋدى قايدان تاپتىڭ؟ ەرتەسىنە وزەكەڭ وبلىستىق پارتيا كونفەرەنسياسىنا قاتىسپاقشى بولدى دا، ءبىز الماتىعا اتتانىپ كەتتىك. ءتۇپ-ءتۇزۋ جولدار، سىقيعان ساپارلار ەستە قالمايدى.
كىسىنىڭ ۇمىتپايتىنى - وقىس وقيعالار، قيعاش ايتىلعان سوزدەر. وزبەكالى جانىبەكوۆ جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتتىعىنا باتىس قازاقستان وبلىسىنان كانديدات بولىپ ۇسىنىلىپ، سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋگە باردى. مەنى دە ەرتە ءجۇردى.
مادەنيەت ءمينيسترى احمەتوۆا، وقۋ ءمينيسترى شاياحمەتوۆ، دەنساۋلىق ءمينيسترى ىزمۇحامبەتوۆ بىرگە باردى. جولعا شىقپاس بۇرىن، ادەتتەگىدەي، جانىبەكوۆتىڭ جەكە «ءدارىسىن» تىڭداپ، اجەپتاۋىر ازىرلىكتەن وتكەم. اسىرەسە، وردا، سايقىن تۋرالى دەرەكتەرىم مول. بارامىن دا، كينوعا تۇسىرە بەرەمىن... ورالدان تىكۇشاقپەن ۇشىپ شىعىپ، كۇن باتا ورداعا كەلىپ قوندىق. قارسى الۋشىلار قوناقتاردى ءبولىپ اكەتىپ جاتىر.
- ءسىز جانە ءسىزدىڭ ادامدار ءبىزدىڭ ۇيگە بولىنگەنسىزدەر، - دەدى بىرەۋ جەڭىمنەن جۇلقىپ. اۋىلدىق كەڭەستىڭ ءتوراعاسى ەكەن. مەنى قاسىمداعى ەكى ورىسىممەن بىرگە ءاي-شايعا قاراتپاي الا جونەلدى. اۋلاسى اجەپتاۋىر ءبىر قازاقى ۇيگە الىپ كەلدى. وسىدان كەيىن الگى ءتوراعانى كورگەنىمىز جوق.
اقيقاتتى ايتار بولساق، ارادا ون بەس جىل وتسە دە، ءالى كۇنگە كورگەن ەمەسپىن. ءبىزدى اكەلىپ ۇيىنە ءتۇسىردى دە، جوعالدى. امان بولسا، جارار ەدى... ۇيدە شال بار ەكەن، كەلىن بار ەكەن. كەمپىر ورىنبورعا ما، ساراتوۆقا ما، ايتەۋىر رەسەيدىڭ ءبىر قالاسىنا ساۋدا ماسەلەسىمەن ساپارلاپ كەتىپتى. جەرگە جايىلعان جۇدەۋ داستارقاننان شاي ىشتىك.
ەت الدىمىزعا كەلگەندە، قاسىمداعى ەكى ارىپتەسىمنەن قىسىلىپ، قورلانىپ قالدىم: قىستان قالعان سيىردىڭ قاقپىش ەتىنەن جايسىز ءيىس شىعىپ تۇر ەكەن. كەلىن موينىنان قىسىپ ۇستاپ اكەلگەن قيسىق اراق تا جەكسۇرىن بولىپ كورىندى... تاڭەرتەڭ اۋلاعا شىقساق، شال مال جايلاپ ءجۇر ەكەن.
- بيىل قىس جايلى بولدى، مالىمىز كۇيلى شىقتى، - دەپ قوي قوراسىنا ەرتىپ اپاردى. شىنىندا دا، قۇيرىعى تەڭكيگەن ءبىراز قويدىڭ شارۋاسى بىزدەن ءتاۋىر مە دەدىم. جانىبەكوۆ ورنالاسقان قوناقۇيدى تەز تاۋىپ الدىم. مينيسترلەر ەسىك الدىندا قىدىرىستاپ ءجۇر ەكەن. ىشكە كىرسەم، وزەكەڭ ۇزىن ۇستەلدىڭ باسىندا كەسپە ءىشىپ وتىر.
- حال قالاي؟ - دەپ اڭتارىلا قارادى.
- حال ناشار.
- نە بولدى؟ - بۇل اۋىل حاتشىسىن سىيلاعانمەن، اتشىسىن سىيلامايدى ەكەن...
- ءاي، ءوزىڭ دالاعا تۇنەگەننەن ساۋمىسىڭ؟ كەل، وتىرىپ كەسپە ءىششى. كەسپەنى ءىشىپ بولعانشا، كەشەدەن كورگەن جايلاردى بايان ەتتىم. حابارسىز كەتكەن ءتوراعا، قاقپىش ەت، قۇيرىعى توڭكەرىلگەن سەمىز قويلار...
وزەكەڭ اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءبىرمانوۆ دەگەندى شاقىرىپ الىپ، سىباعاسىن مول عىپ بەرىپ جىبەردى. تىسقا شىقساق، كۇن داۋىلداتىپ تۇر ەكەن. كينووپەراتوردى ەرتىپ الىپ، ورداداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى تۇسىرۋگە ءوزى كىرىسىپ كەتتى.
حاتشى ەمەس، رەجيسسەر ءتارىزدى.
- بىلاي ءتۇسىر! - دەپ بۇيىرادى. وتىرادى، قيسايادى، جۇرەلەيدى. جاقىنداپ، بىردەڭە دەمەكشى بولعان مادەنيەت ءمينيسترىن قاڭعىتىپ جىبەردى. ماڭىنا كىسى جۋىپ بولار ەمەس، كەشەدەن بەرى حاتشىعا ەركىن سويلەپ، قالجىڭ ايتىپ جۇرگەن شايسۇلتان شاياحمەتوۆ تە شاي ىشۋگە كەتتى.
ءبىر پالەنىڭ مەنەن شىققانىن سەزدى مە، وبلاتكوم ءتوراعاسى ۆلاديمير گارتمان قاسىما كەلىپ:
- بۇل كىسى نەگە اشۋلانىپ ءجۇر؟ - دەپ قازاقشا ساۋال بەردى.
- ونى انا ءبىرمانوۆ دەگەن حاتشىڭىز بىلەدى! - دەپ مەن دە تەرىس اينالدىم. تاريحقا تۇنىپ تۇرعان وردادا وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن تۇسىرىلگەن وسى تەلەحابار «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ قورىندا ءالى كۇنگە ساقتاۋلى بولسا كەرەك... ورالعا قايتىپ كەلگەن سوڭ، وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ناجىمەدەن ەسقاليەۆ بەرگەن ۇلكەن قوناعاسىدا دا قاباعى اشىلمادى.
- ءاي، پوەت، الدىڭ با؟ - دەيتىن ءبىر اۋىز سوزىنە زار بولدىق.
«جايسىز ۇيدە قونعانىمىزدى نەمەنەسىنە ايتا قويدىم ەكەن» دەپ ءالى كۇنگە دەيىن وكىنەمىن. بولار ءىس بولدى... وزەكەڭدى سوڭعى رەت اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ساحناسىندا كوردىم. مىرزاتاي اعا جولداسبەكوۆتىڭ 60 جىلدىعىندا ءسوز سويلەدى. تاياققا سۇيەنىپ، ەنتىگىپ، ارەڭ تۇر ەدى. ەر ارىسا - ارۋاق.
سىرقاتتىڭ ابدەن جەڭگەن شاعى ەكەن. ۇزەڭگىلەس ىنىسىنە پەيىلىن بىلدىرۋگە بارعان اعانىڭ جۇدەۋ كەيپىن كورىپ، وتكەن-كەتكەن ويعا ءتۇسىپ، مەن دە ءمۇجىلىپ قالدىم.
- تبيليسيدىڭ «ديناموسى»؟ - مەسحي، مەتريەۆەلي، چوحەلي...
- ق ل ك ج و-نىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى؟ - وزبەكالى جانىبەكوۆ!..
قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىر تاۋسىنشاق كۇنگە كەلىپ قالعان ەكەن-اۋ. بيىلعى كوكتەمگە سالىم تۇركىستاننان اكادەميك راحمانقۇل بەردىبايەۆ اعامىز تەلەفون شالدى:
- بۇل انىق سەنسىڭ بە؟ سەنى تەلەفونمەن ىزدەگەنىمە ءبىر جۇما بولدى. ۇستاتپايسىڭ. وسى سەن وزبەكالى اعاڭدى ۇمىتتىڭ با؟
- نەگە ۇمىتايىن؟ بىلتىر ارىستانبابقا ارنايى بارىپ، باسىنا ءتاۋ ەتىپ، وزەكەڭە قۇران باعىشتادىم. وزەكەڭدى ۇمىتساق، كىم بولعانىمىز؟
- باسە، سەن ۇمىتپاساڭ كەرەك ەدى. سەنى ءتاۋىر كورۋشى ەدى عوي. جۇمىس بابىندا ۇرىسسا، كوڭىلىڭە الىپ جۇرمە. بيىل وزبەكالىنىڭ تۋعانىنا 75 جىل تولادى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا، ايتىستىڭ اياعىنان تۇرىپ كەتۋىنە دە از ۇلەس قوسقان جوق قوي. سول اعاڭا ارناپ ءبىر ايتىس وتكىز، قاراعىم!
- دەمەۋشى بولاتىن كىم بار؟
- دەمەۋشىنى ءوزىڭ تاپ. بىزدەن قۋات كەتتى.
ءوز قولىڭ ءوز اۋزىڭا جەتتى عوي. وزبەكالىنى ۇمىتپا! ۇمىتىلاتىن كىسى ەمەس قوي...
تەلەفون دىڭ- دىڭ، دىڭ- دىڭ دەپ تۇر ەكەن. مەنىڭ باسىم دا دىڭ-دىڭ. ءوزىم دەمەۋشىلىككە تارتىپ، ابدەن مازاسىن الىپ بىتىرگەن امانگەلدى ەرمەگيايەۆ پەن ءومىرزاق سارسەنوۆتىڭ الدىنا بارىپ تاعى ءبىر رەت جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. وزبەكالى جانىبەكوۆ ۇمىتىلاتىن كىسى ەمەس قوي!
adebiportal.kz
