ءبىز قازاقشا ۇيرەنىپ جۇرگەندە، قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الدى - جوەل ادامسون
اپاي اعىلشىنشا بىلمەيدى، تەك قازاقشا، ورىسشا سويلەيدى. ال ءبىز ورىسشا بىلمەيمىز. كىتاپتار دا ورىسشا- قازاقشا نۇسقادا جازىلعان. سوزدىك دەگەن اتىمەن جوق. وتە قيىن بولدى. دەگەنمەن ءبىز شىداپ-باقتىق. باستىسى، ىنتامىز «اسىپ-تاسىپ» تۇردى. كوپ جازىپ، كوپ جاتتاپ، اقىرى ۇيرەندىك.
«اسسالاۋماعالەيكۋم؟ مەنىڭ ەسىمىم - جوەل، ال قازاقشا ەسىمىم - جولتاي». قازاقشاعا سۋداي، باسىنا تاقيا كيىپ العان امەريكالىق كاسىپكەر جوەل ادامسون الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىنا جۇكتەگەن ءار ۆيدەوسىن وسىلاي باستايدى. ونىڭ پاراقشاسىنا كۇن سايىن جازىلىپ جاتقان ەلدەگى كوپشىلىك قازاقشانى قالاي، قايدا ۇيرەنگەنىن سۇراستىرسا، ەندى ءبىرى وعان العىستى قارشا بوراتىپ، جىلى لەبىزىن اياماي جازادى. ءتىپتى، جوەلدى ءتۇرلى جيىندا كەزدەستىرگەن وتاندىق كاسىپكەرلەر، كومپانيا باسشىلارى ونى ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ، وعان ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ جاتادى. وسى رەتتە ءبىز جوەلگە حابارلاسىپ، از-كەم اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
- قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الماي تۇرىپ الماتىعا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە كەلگەنىڭىزدى ەستىپ تاڭعالدىق. ءبارىمىزدى قىزىقتىراتىن سۇراق: نەلىكتەن ءدال ءبىزدىڭ ەلگە كەلىپ، قازاقشا ۇيرەنگىڭىز كەلدى؟
- مەن - لوس-انجەلەس قالاسىنىڭ تۋماسىمىن. ايەلىم دە سول قالادا تۋىپ-ءوستى. ەكەۋىمىز ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا تانىستىق. كەيىن اسپيرانتۋرادا قورشاعان ورتانى قورعاۋ ىسىنە جاۋاپتى ينجەنەر ماماندىعىن الىپ شىقتىم، ال جۇبايىم قوعام دەنساۋلىعى ماماندىعىندا ءبىلىمىن جەتىلدىردى. ايەلىم - ەستون قىزى. ونىڭ اتا-اناسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان سوڭ بالا كەزىندە امەريكاعا كوشىپ كەلگەن. الايدا ول كەڭەس وداعىندا ءوربىپ جاتقان پروتسەستەرگە قاتتى قىزىقتى. ءارى ءوزىنىڭ ءتۇبىن، شىققان تەگىن، وتباسىنىڭ تاريحىن جەتىك بىلگىسى كەلدى. ول ۋاقىتتا امەريكالىقتارعا كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى ەلدەرگە ساياحاتتاپ بارۋ وتە قيىن ەدى. ۆيزا بەرمەيتىن. الايدا 1990 -جىلى شەتەلدىكتەرگە قازاقستانعا كەلىپ، سونىڭ ىشىندە الماتىداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اشىلعان دايارلىق كۋرسىندا ءبىر جىل قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى. ول كەزدە ايەلىم ەكەۋىمىز لوس-انجەلەستە ينجەنەر بولىپ جۇمىس ىستەيتىنبىز. باسىندا ءبىر جىل وقيمىز، سوسىن امەريكاعا قايتامىز دەپ جوسپارلاعان ەدىك. بولاشاقتا بالالارىمىزعا، نەمەرەلەرىمىزگە كەڭەس وداعى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرەمىز دەيتىنبىز. ءبىز 1990 -جىلى تامىزدا كەلىپ، ءبىر جىل قازاق ءتىلىن ينتەنسيۆتى تۇردە وقىدىق. كەلەسى جىلى ءوزىمىز مۇعالىم جالداپ، وقۋىمىزدى جالعاستىردىق.
- كۋرس اياقتالعان سوڭ قازاق ءتىلىن ءوز قاراجاتىڭىزعا وقىدىڭىزدار ما سوسىن؟
- ءيا.
- ول ۋاقىتتا قازىرگىدەي شەتەلدىكتەرگە ارنالعان وقۋلىقتار مۇلدە جوق. قازاق ءتىلىن وقۋ قيىنعا سوققان شىعار.
- البەتتە، قيىن بولدى. بىزگە قارلىعاش اپاي ساباق بەردى. ارادا وتىز ءتورت جىل ءوتتى، تەگىن ۇمىتىپ قالىپپىن. اپاي اعىلشىنشا بىلمەيدى، تەك قازاقشا، ورىسشا سويلەيدى. ال ءبىز ورىسشا بىلمەيمىز. كىتاپتار دا ورىسشا- قازاقشا نۇسقادا جازىلعان. سوزدىك دەگەن اتىمەن جوق. وتە قيىن بولدى. دەگەنمەن ءبىز شىداپ-باقتىق. باستىسى، ىنتامىز «اسىپ-تاسىپ» تۇردى. كوپ جازىپ، كوپ جاتتاپ، اقىرى ۇيرەندىك. ءبىز قازاقشا ۇيرەنىپ جۇرگەندە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الدى. سودان سوڭ قايتامىز دەپ جۇرگەندە وسىندا جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى .Mobile oil مۇناي كومپانياسى Exxon Mobil-گە قوسىلىپ جاتقان كەزى. مەن سوندا جۇمىس ىستەدىم. سوسىن اتىراۋعا اۋىسىپ، ونداعى تەڭىزشەۆرويل كاسىپورنىندا ءۇش جىلداي جۇمىس ىستەدىم. كەيىن مەنى ماسكەۋگە جارتى جىلعا جىبەردى. سوسىن ساحالينسك ارالدارىندا جۇمىس ىستەدىم. سول كەزدە بەحتەريەۆ دەپ اتالاتىن كۇردەلى اۋتويممۋندى سىرقاتقا دۋشار بولدىم. ەم-دوم الۋ ءۇشىن امەريكاعا قايتتىم. قاتتى اۋىرعانىم سونشا، مۇگەدەكتەر ارباسىمەن جۇرۋگە ءماجبۇر بولدىم. بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەي المادىم. كەيىن ول سىرقاتتان ايىعىپ، امەريكادا ءبىراز جىل ينجەنەر بولىپ جۇمىس ىستەدىم. ودان بولەك، ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن ادامدارعا كومەكتەسۋ ءۇشىن ءتۇرلى يۆەنت ۇيىمداستىردىم. سودان سوڭ ينۆەستيتسيا تارتۋعا قاتىستى كونسۋلتاتسيا ۇسىناتىن كومپانيا اشتىم. باس كەڭسە سيەتلدا ورنالاسقان، كەيىن استانادا ءوز كەڭسەمىزدى اشتىق. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى Kazakh Invest كومپانياسىمەن بىرىگىپ، قازاقستانعا امەريكا، ەۋروپا، كورەيادان ينۆەستورلاردى تارتۋ ىسىمەن اينالىسامىز. جاڭا تەحنولوگيا اكەلۋ، زاۋىت سالۋ ءىسى، تيىسىنشە جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ - باستى نازاردا. ءبىر جارىم جىل ىشىندە ءبىز كەلىستىرگەن ءتورت كومپانيا ءتورت زاۋىت سالۋعا كومەكتەسىپ جاتىر.
- اڭگىمە باسىندا «قازاقستانعا اراعا 18 جىل سالىپ كەلدىم» دەپ قالدىڭىز. وسى ۋاقىت ىشىندە قازاق ءتىلىن ۇمىتىپ قالماعانىڭىزعا تاڭمىن. قازاقستانعا قايتا كەلۋىڭىزگە تەك كومپانيا اشۋىڭىز سەبەپ بولماعان شىعار؟
- ءبىزدىڭ جۇرەگىمىز قازاقستانعا «بايلانىپ» قالعان. مەن قازاقستاندا ون ءۇش جىل تۇردىم. قازاق ءتىلىن ۇيرەندىم. ودان بولەك، مادەنيەتىن، سالت-ءداستۇرىن جاقىن تانىدىم. قازاقشامدى قالاي ساقتادىم دەيسىز بە؟ مەن امەريكادا اۋىرىپ جاتقاندا اي سايىن قازاقستانداعى دوستارىممەن حات-حابار الىسىپ تۇراتىنمىن. ءجيى سويلەسەتىنمىن. وسى ارالىقتا قازاقستانمەن، قازاقتارمەن بايلانىسىم ۇزىلمەدى.
قازاقستاندا جۇرگەندە اعىلشىنشا بىلەتىن ورتام از بولدى، سوندىقتان ماعان وندا ءومىر ءسۇرۋ، بيزنەس جۇرگىزۋ جەڭىل بولدى. مەن اتىراۋدا تەڭىزشەۆرويلدا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە تەك ينجەنەر ەمەس، قوعاممەن بايلانىسقا جاۋاپتى بولدىم. ۇكىمەتتە وتىرعان، ءتۇرلى سالادا ىستەيتىن ماماندارمەن كەزدەسىپ، قازاقشا سويلەسىپ، تاجىريبە جيناقتادىم. ول جۇمىس ماعان ۇنايدى. سول ءۇشىن قازاقستانعا قايتىپ كەلدىم. قايتادان بارامىن دەپ شەشىم قابىلداعان سوڭ، كۇن سايىن قازاقشا سوزدەردى قايتالاپ، وقي باستادىم. ءبىراز ءسوزدى ۇمىتىپ قالىپپىن. الايدا مۇندا كەلگەننەن كەيىن جارتى جىلداي قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە باعىتتالعان ۆەب-سايتتار مەن ءتۇرلى موبيلدى قوسىمشالار ارقىلى قازاقشامدى ءسال «جاقسارتىپ» الدىم. ءوزىڭىز بايقاپ وتىرعانداي، قازىر ىركىلمەي سويلەي الامىن.
- الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاڭىزعا جۇكتەگەن ءبىر ۆيدەودا باتا بەرىپ جاتقانىڭىزدى كورىپ قالدىم.
- ءيا، باتا بەرەمىن. قازاقتاردان ۇيرەندىم. نەگىزى، ول - جاقسى ءداستۇر. جالپى، ماعان يسلامدى ۇستاناتىنداردىڭ ادەبى ۇنايدى. مىسالى، مەن ارا-تۇرا مەشىتكە بارامىن، نۇرلان يماممەن كەزدەسىپ، بىلمەگەنىمدى سۇرايمىن. قازاق مادەنيەتى تۋرالى وقيمىن. ماعان باتامەن قاتار، قازاقتىڭ ماقال-ماتەلدەرى ۇنايدى. ۇلكەندەر ماقال-ماتەل ارقىلى جاستاردى جاقسىلىققا شاقىرادى، ىزگىلىككە باۋليدى. جاستاردىڭ ونى جاتتاپ، ءسوز اراسىندا قولداناتىنىنا دا قىزىعا قارايمىن.
جالپى، ماعان قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى قاتتى ۇنايدى. اسىرەسە، وتباسىن قادىرلەۋىن بارىنەن بيىك قويامىن. مىسالى، امەريكا مادەنيەتىندە ەگويزم باسىم. اركىم ءوزىن عانا ويلايدى. اتا-اناعا كوپ قارايلاسپايدى. ۇلكەن ادامدارعا مۇنداعىداي سىي-قۇرمەت كورسەتىلمەيدى. اعايىن-تۋىستارىمەن باس قوسپايدى، جينالمايدى، ءبىر-ءبىرىن ىزدەمەيدى. ءجيى ارالاسپايدى. الايدا ءبىز، ادامسون اۋلەتى جىل سايىن جينايمىز. وتىزعا جۋىق تۋىستىڭ باسىن قۇراپ، ءبىر دەمالىس ورنىن جالداپ، وندا ءبىر اپتا دەمالامىز. بۇل ءىسىمىز قازاق حالقى ەجەلدەن ۇستاناتىن داستۇرگە جاقىن. امەريكادا ءبىر عاسىر بۇرىن مۇنداي ءداستۇر بولعانى راس. الايدا زامان اعىمىنا قاراي قازىر ولاي ەشكىم جاسامايدى. ارينە، ءار ادامنىڭ تۋعان جەرى وزىنە ىستىق.
الايدا امەريكادا الاڭداتاتىن ماسەلە كوپ. ەڭ باستىسى، وندا قىلمىس كوپ. مىسالى، سيەتلدا كولىك، ءۇي توناۋ قىلمىسى ءجيى جاسالادى. ستاتيستيكاعا قاراساق، قازاقستاندا مۇنداي قىلمىس تىپتەن از. مۇندا قورقىنىش جوق. ال امەريكاداعىلار ۇنەمى ۇرەيمەن جۇرەدى. وندا كوشەدەگى اتىس - ءجيى كەزدەسەتىن جايت. ال قازاقستاندا كوشەدە ءبىر-ءبىرىن اتپايدى. دالادا ەمىن-ەركىن جۇرەسىڭ. استانا سەكىلدى تىنىش قالادا جۇمىس ىستەۋ تىپتەن كەرەمەت. استانادا بوي تۇزەگەن اسەم عيماراتتار كوزدىڭ جاۋىن الادى. ۇيلەردىڭ كوبى - جاڭا. ەرەكشە اتاپ وتەتىنىم - استاناداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ سىرتىندا شام ءىلۋلى تۇر. ولار تۇندە جانعان كەزدە كوشەنىڭ كوركى تىپتەن اشىلا تۇسەدى. تۇندە استانا كوشەلەرىندە وتە ادەمى كورىنىس ورنايدى. ال امەريكادا ونداي جوق. ءبىز امەريكادان كەلگەن قوناقتارعا سول ادەمىلىكتى كورسەتۋ ءۇشىن ادەيى تۇندە سەرۋەندەۋگە الىپ شىعامىز.
قازاقستاندا تۇرۋدىڭ تاعى ءبىر ۇنايتىن جاعى - مۇندا امەريكاعا قاراعاندا ءومىر ءسۇرۋ ارزانىراق. امەريكادا باسپانا ساتىپ الۋ نەمەسە جالعا الۋ قىمبات. ارينە، مۇندا دا شەشىلمەگەن ماسەلە بار. دەگەنمەن قاي ەلدە ماسەلە جوق دەيسىز؟ ءبىراق سوندا دا ماعان قازاقستاندا تۇرعان ۇنايدى.
- ۇنەمى تاقيا كيىپ جۇرەسىز. ءتىپتى، وتاندىق تەلەارنانىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىڭىزدا دا ەفيردە تاقيا كيىپ وتىردىڭىز.
- تاقيا كيمەسەم، كوپشىلىك مەنى ورىس دەپ ويلايدى. ءبىراق مەن ورىس ەمەسپىن، ورىسشا بىلمەيمىن دە. ورىس تىلىنەن گورى قازاقشانى جاقسى بىلەمىن. ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋگە ۋاقىتىم جەتپەدى. وزگە ءتىلدى ۇيرەنۋگە كوپ ۋاقىت كەتەدى. وكىنىشتىسى سول - قازاق ءتىلىن جاقسى بىلسەم دە، مۇنداعى كەزدەسۋ مەن كەلىسىم ءالى ورىسشا جۇرگىزىلەدى. مەن امەريكادا 18 جىلدان سوڭ قايتىپ كەلگەندە «ەندى ءبارى قازاقشا جۇرگىزىلەتىن شىعار» دەپ ويلادىم. الايدا كەلگەننەن كەيىن كەزدەسۋلەرگە قاتىسا باستاعاندا ءىس-قاعازدار ءالى ورىسشا تولتىرىلاتىنىنا تاڭعالدىم. الداعى ۋاقىتتا ءبارى وزگەرەر دەگەن ويدامىن.
- الەۋمەتتىك جەلىدە جەكە پاراقشاڭىزدى بەلسەندى جۇرگىزۋىڭىزگە كوپشىلىكتىڭ قازاقشا سويلەۋىڭىزگە ءتانتى بولعانى تۇرتكى بولدى ما؟
- ءيا. ەكى اي بۇرىن استانادا وتكەن كوشپەندىلەر ويىندارى كەزىندە كيىز ۇيدە تۇرعان ساتۋشىلارمەن قازاقشا سويلەسىپ، ءبىر كادەسىي ساتىپ الماق بولىپ تۇرعانمىن. سىرتىمنان بىرەۋ رۇقسات سۇراماي ءتۇسىرىپ الىپ، الەۋمەتتىك جەلىگە جۇكتەپ جىبەرىپتى. الگى ۆيدەونى ءبىر ميلليون ادام كورىپتى. سول كەزدە كوپشىلىك قازاقشانى قايدان ۇيرەنگەن، نە ىستەيدى، قايدان كەلدى دەگەندەي سۇراقتاردى جاۋدىرعانىن بايقادىم. ەگەر كوپشىلىككە مەنىڭ ءومىر جولىم قىزىق بولسا، ولاردىڭ سۇراقتارىنا ءوزىم جاۋاپ بەرەيىن دەپ ءوز پاراقشامدى اشتىم.
- ۇمىتىپ بارامىن. ۇنەمى ءوزىڭىزدى «قازاقشا ەسىمىم - جولتاي» دەپ تانىستىراسىز. بۇل ەسىمدى دوستارىڭىز قويدى ما؟
- ءيا. كوپشىلىككە شەتەلدىك ەسىمدەردى ايتۋ قيىن. دوستارىم «جولتاي دەگەن ات ايتۋعا وڭاي. ساعان كەلەدى» دەپ ايتتى. سودان سوڭ دوستارىم جولتاي دەپ اتاپ كەتتى.
- سۇحبات كەزىندە «اراسىندا قيىنعا تۇسسە، اعىلشىنشا سويلەي بەرىڭىز» دەسەم دە، بىردە- ءبىر اعىلشىن ءسوزىن ارالاستىرماي، تەك قازاق تىلىندە اڭگىمەلەسكەنىڭىز ءۇشىن، ءبىزدىڭ تىلگە دەگەن ايرىقشا قۇرمەتىڭىز ءۇشىن راحمەت سىزگە!
سۇحباتتاسقان
ءاليا تىلەۋجان قىزى
turkystan.kz
