ءبىر دونور ون بالادان ارتىق تۋۋعا بولمايدى - سالتانات بايقوشقاروۆا

- سالتانات بەردەن قىزى، ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ تەحنولوگيالارى كەيىنگى جىلدارى قالاي جەتىلدىرىلدى، اڭگىمەنى وسىدان باستاساق…

- بۇل تەحنولوگيالار العاش رەت 1978 -جىلى انگليادا قولدانىلعانىن بىلەسىزدەر. سول كەزدە دۇنيەگە كەلگەن العاشقى بالا - لۋيزا براۋن. ال قازاقستاندا بۇل ءىستى 1995 -جىلى مەن باستادىم. ءسويتىپ، 1996 -جىلدىڭ 31 -شىلدەسىندە العاشقى قازاقستاندىق بالا دۇنيەگە كەلدى. جالپى، بۇل عىلىمنىڭ الەم بويىنشا 50 جىلدىق تاريحى بار، ال قازاقستاندا - شامامەن 30 جىل. سوندىقتان بۇل جۇمىس بىرتىندەپ، كەزەڭ- كەزەڭىمەن دامىعان. انگليادا العاشقى ناتيجە الىنعانعا دەيىن عالىمدار دۇنيەجۇزىندە 100 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ءتۇرلى تاجىريبەلەر مەن ەكسپەريمەنتتەر جۇرگىزىپ كەلگەن. سول ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى تەحنولوگيالار وتە جوعارى دەڭگەيگە جەتتى. قازىر ءبىزدىڭ سالامىزدا جاساندى ينتەللەكت جانە باعدارلامالىق تەحنولوگيالار كەڭىنەن قولدانىلادى. سوندىقتان قازىرگى دەڭگەي مەن بۇرىنعى كەزەڭدى سالىستىرۋعا بولمايدى. قازاقستاندا بۇل باعىت وتە جوعارى دەڭگەيدە دامىپ وتىر.

- ە ك ۇ جاساتۋ بويىنشا جاس شاماسىنا قاراي شەكتەۋ بار دەپ ەستيتىن ەدىك، ءبىراق كەيىنگى كەزدە بايقاپ جۇرگەنىمىزدەي، بۇل جاڭساق پىكىر سياقتى؟

- بۇل ماسەلە تىكەلەي جاسقا بايلانىستى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ارنايى بۇيرىعىندا ناقتى جاس شەكتەۋى كورسەتىلمەگەنىمەن، ءىس جۇزىندە بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر بار. ويتكەنى ءار ادامنىڭ اعزاسى ءارتۇرلى. مىسالى، 80 جاستا نەمەسە 70 جاستا بۇل تەحنولوگيانى قولدانۋ مۇمكىن ەمەس. دۇنيەجۇزىندە سيرەك تە بولسا 60 جاستان كەيىن ە ك ۇ جاساتقان جاعدايلار كەزدەسەدى، ءبىراق ءبىز، نەگىزىنەن، 50 جاسقا دەيىن جاساۋعا تىرىسامىز. ونىڭ وزىندە تابيعاتتىڭ ءوز شەكتەۋلەرى بار. جاسى ۇلعايعان ايەلدەردە كوبىنەسە ۇرىق تاپشىلىعى بايقالادى. سوندىقتان مۇنداي ىستەردىڭ بارلىعى ءوز ۋاقىتىمەن جاسالعانى دۇرىس.

تابيعي جولمەن جۇكتى بولىپ، بالا دۇنيەگە اكەلۋ - ەڭ دۇرىسى دەپ ويلايمىن. ال ە ك ۇ ادىسىنە جۇگىنگىسى كەلەتىن ايەلدەر ۋاقىتىن وتكىزىپ الماۋى كەرەك. سەبەبى، ەگەر ايەل 45 جاسقا كەلىپ، ءوز ۇرىعى بولماسا، جاس شەكتەۋى زاڭ جۇزىندە بولماسا دا، بيولوگيالىق تۇرعىدان بار دەگەن ءسوز. سوندىقتان بۇل ماسەلەدە «جاس شەكتەۋى جوق» دەپ ايتا المايمىز.

- قازىرگى كەزدە بۇل ءادىستى كىمگە جانە قاشان جاساتۋعا بولادى، ول قالاي انىقتالادى؟ وسى پروتسەدۋرانىڭ ساتىلارىن ايتىپ بەرسەڭىز…

- كوبىنەسە ەرلى-زايىپتىلار ۇيلەنگەننەن كەيىن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بالا بولماسا، رەپرودۋكتولوگكە جۇگىنۋى كەرەك. قازىرگى زاماندا جاستاردىڭ كوبى سانالى، ساۋاتتى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە دەر كەزىندە ءمان بەرەدى.

ەگەر ايەل 35 جاستان كەيىن تۇرمىسقا شىقسا، وندا تابيعي جولمەن جۇكتىلىك بولۋ مۇمكىندىگىن جارتى جىل كۇتۋ جەتكىلىكتى. سول ۋاقىت ىشىندە ناتيجە بولماسا، مىندەتتى تۇردە رەپرودۋكتولوگكە قارالۋ قاجەت.

ال ەگەر تابيعي جۇكتىلىك بولماسا، الدىمەن كونسەرۆاتيۆتى ەم جۇرگىزىلەدى: ءدارى-دارمەكپەن، قاجەت بولعان جاعدايدا وپەراتسيالىق نەمەسە فيزيوتەراپيالىق ادىستەرمەن. ەگەر وسى ەمدەردىڭ ەشقايسىسى ناتيجە بەرمەسە، وندا ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ ادىسىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىراق ە ك ۇ- عا بارۋ ءۇشىن تىم ۇزاق كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق. 10-15 جىل بويى ناتيجەسىز ەمدەلىپ ءجۇرۋدىڭ ورنىنا، ەگەر 2-3 جىل ىشىندە ناتيجە بولماسا، ە ك ۇ جاساۋعا بولادى.

كەيبىر جاعدايلاردا ە ك ۇ بىردەن تاعايىندالادى. مىسالى، ايەلدىڭ جاتىر تۇتىكشەلەرى بىتەلىپ قالعان نەمەسە الىنعان بولسا، انالىق ۇرىق جوق بولسا، نە جاتىردىڭ ءوزى بولماعان جاعدايدا - مۇنداي ادامداردا تابيعي جولمەن جۇكتىلىك مۇمكىن ەمەس، سوندىقتان تىكەلەي ە ك ۇ ادىسىنە جۇگىنەدى.

- قازىر وكىنىشكە وراي، دامۋىندا كەدەرگىلەرى بار ءسابي كوپ. ە ك ۇ كەزىندە قانداي دا ءبىر سكرينينگتەر اقىلى تۋا بىتەتىن اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولا ما؟

- قازىرگى كەزدە دامۋى تەجەلىپ، ءتىلى شىقپاي جاتقان بالالار، سونداي-اق پسيحولوگيالىق دامۋى باياۋ بالالار كوبەيىپ كەلەدى. مۇنداي جاعدايلاردىڭ سەبەبىن گەنەتيكالىق تۇرعىدان 100 پايىز انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر وتباسىندا وسىنداي بالا دۇنيەگە كەلسە، اتا-انانىڭ ەكەۋى دە مىندەتتى تۇردە تەكسەرىلۋى كەرەك. قان تالداۋ ارقىلى گەنەتيكالىق اۋرۋلاردىڭ بار- جوعىن، بالانىڭ قانداي گەنەتيكالىق اقاۋى بولعانىن انىقتالادى. ءۇش تاراپ - اكەسى، اناسى جانە بالا تەكسەرىلگەننەن كەيىن عانا بولاشاقتا دەنى ساۋ بالا ءسۇيۋ مۇمكىندىگى بار ما، جوق پا، مىنە مۇنى گەنەتيكالىق تالداۋلار كورسەتەدى. وسى مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، كەلەسى جۇكتىلىكتى جوسپارلاۋعا بولادى. بۇل - وتە كۇردەلى ءارى قىمبات تەحنولوگيا، سوندىقتان ونى بارشانىڭ قالتاسى كوتەرەدى دەپ ايتۋ قيىن.

ە ك ۇ ءادىسىن قولدانعان كەزدە ءبىز ەمبريوندارعا گەنەتيكالىق تالداۋ جۇرگىزەمىز. تالداۋ ناتيجەسىندە ەمبريوننىڭ 99 پايىزى دەنى ساۋ دەگەن قورىتىندى شىقسا دا، بۇل 100 پايىز بالا دەنى ساۋ تۋادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. دەگەنمەن، كوپتەگەن تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بار. ال قازىرگى كەزدە ءجيى كەزدەسەتىن اۋتيزم، زپرر (پسيحيكالىق دامۋدىڭ تەجەلۋى)، زرر (سويلەۋ دامۋىنىڭ تەجەلۋى) سياقتى بۇزىلىستاردى گەنەتيكالىق تۇرعىدان الدىن الا انىقتاۋ نەمەسە بولجاۋ ازىرگە مۇمكىن ەمەس دەۋگە بولادى.

- كوپشىلىك ە ك ۇ پروتسەدۋراسىنىڭ قىمباتقا تۇسەتىنىن ايتادى. قىزمەت قۇنى قالاي قالىپتاسادى؟ قازىر ورتاشا باعا قانداي؟

- گەنەتيكالىق تالداۋلار - وتە كۇردەلى، جوعارى تەحنولوگيالىق ءارى قىمبات سالا. كادىمگى حالىق تاپسىراتىن جالپى اناليزدەردەن ايىرماشىلىعى - گەنەتيكالىق تالداۋ وتە سيرەك جاعدايدا عانا جاسالادى. سول سەبەپتى گەنەتيكالىق زەرتحانالاردىڭ قۇرال- جابدىقتارى ۇنەمى جاڭارتىلىپ وتىرۋى قاجەت. الايدا جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ باعاسى وتە جوعارى، ال بۇل تالداۋلاردى تاپسىراتىن ادامدار سانى از بولعاندىقتان، مۇنداي زەرتحانالار ءوز شىعىنىن اقتاي بەرمەيدى. سوندىقتان كوپتەگەن گەنەتيكالىق تالداۋلار شەتەلدىك زەرتحانالاردا جۇرگىزىلەدى. مىسالى، ا ق ش- تاعى، رەسەيدەگى، تۇركياداعى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى زەرتحانالاردا جاسالادى. ويتكەنى قازاقستاندا حالىق سانى از بولعاندىقتان، مۇنداي كۇردەلى گەنەتيكالىق زەرتحانانى اشۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ەمەس: قۇرال-جابدىقتاردى جىل سايىن جاڭارتۋ ۇلكەن قارجىنى قاجەت ەتەدى. بۇل - ەڭ الدىمەن قارجىلىق جاعىنان وتە قيىن ماسەلە.

ال ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ باعدارلاماسى، كەرىسىنشە، قازاقستاندا باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ارزان. ورتا ەسەپپەن ءبىر ە ك ۇ پروتسەدۋراسىنىڭ قۇنى - شامامەن 1,5 ميلليون تەڭگە (گەنەتيكالىق تالداۋسىز). ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى ۇرىقتى الۋ، گورموندىق دارىلەردى قولدانۋ جانە مەديتسينالىق پروتسەدۋرالارعا جۇمسالادى (ورتا ەسەپپەن 700 مىڭ تەڭگە شاماسىندا). قالعان بولىگى كريوكونسەرۆاتسيا جانە ە ك ۇ باعدارلاماسىنىڭ وزىنە كەتەدى. دەگەنمەن، بۇل - حالىقتىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن ارزان ەمەس. وسىنى ەسكەرىپ، پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن 2021 -جىلدان باستاپ «اڭساعان ءسابي» اتتى بەس جىلدىق باعدارلاما ىسكە قوسىلدى. بيىل - سول باعدارلامانىڭ بەسىنشى جىلى. ال كەلەسى جىلى ونىڭ جالعاسى بولا ما، جوق پا، ونى ۋاقىت كورسەتەدى. ءبىراق، قالاي بولعاندا دا، بۇل باستاما كوپتەگەن وتباسىلارعا زور ءۇمىت پەن مۇمكىندىك سىيلادى.

- شاعىن قالالار مەن اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن قانداي مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان، ياعني وسى ادىسكە جۇگىنگىسى كەلگەندەر الماتى مەن استانادان باسقا جەردە تەكسەرۋدەن ءوتىپ، قارالا الا ما؟

- ءبىز ءوزىمىزدىڭ «ەكومەد» كلينيكالار توبىن قازاقستاننىڭ بىرنەشە قالاسىندا اشتىق. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىعى 12 كلينيكامىز جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە ەڭ ىرىلەرى - الماتى قالاسىندا (2 كلينيكا)، استانادا، شىمكەنتتە، اتىراۋدا جانە اقتوبەدە ورنالاسقان.

ءبىزدىڭ ماقساتىمىز - ءار ءوڭىردىڭ تۇرعىندارىنا ءوز قالاسىندا ەمدەلۋگە مۇمكىندىك جاساۋ، ياعني ادامدار ە ك ۇ پروتسەدۋراسىن ءوتۋ ءۇشىن الىسقا بارماي، جولعا، جاتىن ورىنعا شىعىن شىعارماي، جۇمىستان سۇرانباي-اق ءوز وڭىرىندەگى كلينيكادا تولىق ەم الا الادى. وسىلايشا، ءبىز حالىققا بارىنشا ىڭعايلى جاعداي جاساپ وتىرمىز. ال قالعان التى ورتالىق - شاعىن كولەمدى، نەگىزىنەن تابيعي جولمەن جۇكتىلىككە كومەكتەسەتىن كلينيكالار. سونداي- اق باسقا زەرتحانالارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيدى.

- قازاقستاندا ە ك ۇ بويىنشا كورسەتكىشتەر قانداي، الەمدىك ستاندارتپەن سالىستىرا وتىرىپ ايتساڭىز…

- الەمدىك دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا، قازاقستانداعى ەكۇ زەرتحانالارى بۇگىندە وزىق تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە شامامەن 30 لابوراتوريا رەسمي تۇردە تىركەلگەن، الايدا ولاردىڭ دەڭگەيى ءارتۇرلى. سوندىقتان «ءبارى بىردەي ناتيجە بەرەدى» دەپ ويلاۋ دۇرىس ەمەس. ناتيجەسى جوعارى بولۋ ءۇشىن تاجىريبەلى، جاقسى جابدىقتالعان زەرتحانالاردى تاڭداۋ قاجەت. قازىر قازاقستاندا الدىڭعى قاتارداعى ونشاقتى ە ك ۇ لابوراتورياسى بار، سولارعا جۇگىنگەن جاعدايدا ناتيجە الۋ ىقتيمالدىعى الدەقايدا جوعارى جانە جۇكتىلىككە جەتۋ ۋاقىتى دا قىسقارادى.

دۇنيەجۇزىلىك كورسەتكىشتەر بويىنشا، ە ك ۇ ناتيجەلىلىگى ورتا ەسەپپەن 30-40 پايىزدان باستالادى. ال بىزدەگى وزىق كلينيكالاردا بۇل كورسەتكىش 60-70 پايىزعا دەيىن، كەي جاعدايلاردا ودان دا جوعارى دەڭگەيگە جەتەدى. مىسالى، بىزدەگى New Generation Clinic زەرتحاناسىندا سوڭعى ەكى جىلدا گەنەتيكالىق دياگنوستيكا جاسالعان ەمبريونداردى قولدانعان جاعدايدا جۇكتىلىكتىڭ وڭ ناتيجەسى ورتا ەسەپپەن 76 پايىز بولىپ وتىر. بۇل - وتە جوعارى كورسەتكىش جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە دە كەرەمەت ناتيجە بولىپ سانالادى.

جالپى العاندا، ە ك ۇ زەرتحانالارىنىڭ تابىستىلىعى ولاردىڭ قانشالىقتى زاماناۋي جابدىقتالعانىنا جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى قالاي قولداناتىنىنا تىكەلەي بايلانىستى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قازاقستاننىڭ ە ك ۇ سالاسى بۇگىندە الەمنەن كەم تۇسپەيدى - كەي باعىتتاردا ءتىپتى كەيبىر ەلدەردەن وزىپ تۇر دەۋگە بولادى.

- دونورلىق بانكتەر تۋرالى ايتساڭىز، دونورلار قالاي ىرىكتەلەدى؟

- ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ازىرگە ارنايى دونورلىق بانك جوق. ال شەتەلدە، اسىرەسە ەۋروپا جانە باسقا دا وركەنيەتتى مەملەكەتتەردە، ۇرىق پەن جىنىس جاسۋشالارىن ساقتاۋ مەن پايدالانۋعا ارنالعان ءبىرىڭعاي ورتالىقتاندىرىلعان بانكتەر جۇيەسى بار. وندا ەر ادامنىڭ نەمەسە ايەل ادامنىڭ ۇرىعى الدىن الا ساقتالىپ، قاجەت كەزدە قولدانىلادى. قازاقستاندا مۇنداي تۇراقتى جۇيە قالىپتاسپاعان، ياعني بىزدە ءبارى قاجەتىنە قاراي، جەكە جاعدايلارعا بايلانىستى ىسكە اسىرىلادى. ەگەر پاتسيەنتتىڭ ۇرىعى ساپاسىز بولسا نەمەسە ەر ادامدا مۇلدەم ۇرىق جوق جاعدايلار كەزدەسسە، سونداي ەرەكشە مەديتسينالىق كورسەتكىشتەر بولعاندا عانا دونورلىق ۇرىق قولدانىلادى. بۇل - وتە كۇردەلى پروتسەسس. سەبەبى دونورلاردى تابۋ وڭاي ەمەس. مىسالى، جارناما بەرگەننىڭ وزىندە 100 ادامنىڭ ىشىندە نەبارى ەكى- ۇشەۋى عانا تالاپتارعا ساي كەلۋى مۇمكىن. دونورلاردى ىرىكتەۋ مەن تەكسەرۋ كوپ قارجىنى، ۋاقىت پەن ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. وعان قاراماستان، قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە مەديتسينا سالاسىندا دونورلىق كومەكتى قاجەت ەتەتىن پاتسيەنتتەرگە كومەك كورسەتۋ مۇمكىندىگى بار.

- پاۆەل دۋروۆ 15 جىل بۇرىن دونور بولعانىن، سودان بەرى 12 ەلدە 100-دەن استام بيولوگيالىق بالاسى بار ەكەنىن ايتقان ەدى. بۇل قوعامدا قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىردى. ءبىر دونوردىڭ گەنەتيكالىق ءىزى قانداي بولۋى مۇمكىن؟

- قازىر «رەسەيدە ءبىر دونوردان تۋعان بالالاردىڭ سانى جۇزگە دەيىن جەتىپ جاتىر» دەگەن اقپاراتتار ءجيى ايتىلادى. بۇل، ارينە، قوعامدا ءتۇرلى پىكىر تۋدىرىپ وتىر. ال قازاقستاندا بۇل ماسەلە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ارنايى بۇيرىعىمەن ناقتى رەتتەلگەن. قولدانىستاعى تالاپتارعا سايكەس، ءبىر دونوردان ەڭ كوبى ون بالاعا دەيىن عانا دۇنيەگە اكەلۋگە رۇقسات ەتىلەدى. بۇرىن بۇل كورسەتكىش جيىرما بالاعا دەيىن بولعان، الايدا شامامەن 5-6 جىل بۇرىن ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ، شەكتەۋ كۇشەيتىلدى. بۇل شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا بىرنەشە سەبەپ بار. ەڭ باستىسى - دونورلىق ۇرىقتى ىرىكتەۋ مەن گەنەتيكالىق تالداۋ پروتسەسىنىڭ وتە كۇردەلى ءارى جاۋاپتى بولۋى. سوندىقتان مۇنداي شەكتەۋ ەتيكالىق جانە مەديتسينالىق تۇرعىدان ورىندى دەپ ەسەپتەلەدى.

ال رەسەيدەگى جاعداي باسقا. مىسالى، دۋروۆ سياقتى جەكە تۇلعالاردىڭ ءوز باستاماسىمەن جۇزدەگەن بالاعا دەيىن دونورلىق ۇرىق بەرۋى - ولاردىڭ ەلىنىڭ زاڭناماسى مەن دەموگرافيالىق ساياساتىنا بايلانىستى. رەسەي حالقىنىڭ سانى كوپ بولعاندىقتان، بۇل كورسەتكىش ولار ءۇشىن ايتارلىقتاي ماسەلە بولماۋى مۇمكىن. ءبىراق ەڭ باستىسى - ءار بالا ءوزىنىڭ شىعۋ تەگىن ءبىلۋى كەرەك. ەگەر ول اقپارات اشىق بولسا، بولاشاقتا كەزدەيسوق گەنەتيكالىق بايلانىس ورناپ كەتۋ قاۋپى تومەندەيدى.

- ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز، قازاق قوعامىندا «جەتى اتا» ۇعىمى بار. رەپرودۋكتولوگتەر بۇل تۋرالى نە دەيدى؟ جالپى، دونور تۋرالى ماعلۇماتتاردا نە قامتىلادى جانە رۋى كورسەتىلە مە؟

- قازاقستاندا دونور ەر ادامداردىڭ ۇرىعىن قولدانۋ جاعدايلارى وتە سيرەك كەزدەسەدى. ءبىراق قولدانىلعان جاعدايدا، ءار دونور تۋرالى نەگىزگى مالىمەتتەر - ۇلتى، ءبىلىمى، سىرتقى بەلگىلەرى جانە دەنساۋلىق جاعدايى مىندەتتى تۇردە سۇرالادى جانە تىركەلەدى.

ءبىزدىڭ ەلدە دونورلىق ۇدەرىس انونيمدى تۇردە جۇزەگە اسادى، ياعني دونور مەن رەتسيپيەنت ءبىر- ءبىرىن تانىمايدى. بۇل حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي كەلەدى. الايدا، ءبىر قيىندىق بار - قولدانىستاعى نورماتيۆتىك قۇجاتتاردا دونوردىڭ تەگىن نەمەسە شىققان تەكتەرىن گەنەتيكالىق تۇرعىدا تەكسەرۋ تۋرالى ناقتى تالاپ جوق. دەگەنمەن، كلينيكالاردا ماماندار بۇل ماسەلەگە بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. دونورلارمەن اۋىزشا سۇحبات جۇرگىزىلىپ، ولاردىڭ تەگى مەن شىققان ورتاسى تۋرالى مالىمەتتەر تىركەلىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار، گەنەتيكالىق كاريوتيپ تالداۋى مىندەتتى تۇردە جاسالادى، بۇل ارقىلى ۇرىقتىڭ تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردان تازا ەكەندىگى تەكسەرىلەدى. وسىلايشا، ءار پاتسيەنتتىڭ تالابىنا ساي، قاۋىپسىزدىك پەن ساپا ساقتالىپ، بارلىق پروتسەسس دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىقتارى مەن ەرەجەلەرىنە سايكەس جۇرگىزىلەدى.

- ال ەمبريونداردى ساقتاۋ جانە جويۋ ماسەلەسى قالاي رەتتەلگەن؟ بۇل مۇمكىندىك ەلىمىزدە قانشالىقتى سۇرانىستا؟

- پاتسيەنتتەر ە ك ۇ باعدارلاماسىنا كەلگەن كەزدە انالىق بەزدەردى ستيمۋلياتسيالاۋ بارىسىندا بىرنەشە انالىق جاسۋشا تۇزىلەدى. اسىرەسە، جاس ايەلدەردە نەمەسە پوليكيستوز سيندرومى بار پاتسيەنتتەردە بۇل كورسەتكىش جوعارى بولادى. ناتيجەسىندە ءبىر ە ك ۇ سيكلىنەن بىرنەشە ەمبريون الىنادى. كوپ جاعدايدا ايەل العاشقى ەمبريوننان بالا كوتەرىپ، دۇنيەگە اكەلەدى، ال قالعان ەمبريوندار كريوكونسەرۆاتسيا ادىسىمەن قاتىرىلىپ ساقتالادى. كەيىننەن ول ايەل تاعى دا بالا كوتەرگىسى كەلمەۋى مۇمكىن، ال ەمبريوندار ساقتالىپ قالادى. «وسىنداي جاعدايدا قاتىرىلعان ەمبريونداردى نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. سوندىقتان مۇنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن، پاتسيەنت پەن كلينيكا ە ك ۇ باستالار الدىندا ارنايى كەلىسىمشارتقا وتىرادى. وندا ارتىق ەمبريونداردى ساقتاۋ مەرزىمى، ساقتاۋ شارتتارى جانە ساقتاۋ ۋاقىتى اياقتالعان سوڭ نە ىستەۋ كەرەكتىگى (مىسالى، جويۋ نەمەسە ساقتاۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ) ناقتى كورسەتىلەدى.

- ەرلى-زايىپتىلار اجىراسقان جاعدايدا ەمبريونعا مەنشىك قۇقىعى كىمگە تيەسىلى بولادى؟

- ءيا، كەيدە ومىردە كۇتپەگەن جاعدايلار بولادى. جۇبايلاردىڭ ءبىرى قايتىس بولۋى نەمەسە اجىراسۋ سياقتى وقيعالار كەزدەسەدى. وسىندايدا قاتىرىلعان ەمبريونداردىڭ تاعدىرى - كۇردەلى ءارى سەزىمتال ماسەلە. مۇنداي جاعدايلاردىڭ بارلىعى ە ك ۇ باعدارلاماسى باستالار الدىندا جاسالاتىن كەلىسىمشارتتا ناقتى جازىلادى. وندا: «ەگەر جۇبايلاردىڭ ءبىرى ومىردەن وتسە نەمەسە اجىراسسا، ەمبريونداردىڭ تاعدىرىن كىم شەشەدى؟» دەگەن سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ كورسەتىلەدى. مىسالى، اجىراسقان جاعدايدا ايەل ادام ءوز بەتىمەن ەمبريوندى سالىپ الا المايدى. سەبەبى، زاڭ بويىنشا بۇرىنعى كۇيەۋىنىڭ نوتاريالدى تۇردە بەرىلگەن رۇقساتى قاجەت. ەگەر ول رۇقسات بەرمەسە، ەمبريون جويۋعا جىبەرىلەدى. ال ەگەر تاراپتار اراسىندا داۋ تۋىنداسا، ماسەلە سوت ارقىلى شەشىلەدى.

- قازاقستاندا سۋرروگات انا بولۋدىڭ زاڭدىق، ەتيكالىق شەكارالارى دۇرىس قالىپتاسقان با؟ كوممەرتسيالىق سۋرروگات انا بولۋعا رۇقسات بەرۋدىڭ قانداي قاۋىپتەرى بار؟

- سۋرروگات انا بولۋ ەلىمىزدە زاڭ جۇزىندە تولىقتاي رەتتەلگەن. دەگەنمەن ءاربىر جاعدايدا تاپسىرىس بەرۋشى جۇپ پەن سۋرروگات انانىڭ اراسىندا جەكە كەلىسىمشارت جاسالادى. بۇل تىكەلەي ءوزارا نەمەسە ارنايى اگەنتتىك ارقىلى جۇزەگە اسادى. بارلىق قۇقىقتىق جانە قارجىلىق شارتتاردى نوتاريۋس پەن زاڭگەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن اگەنتتىك تاراپتار كەلىسىپ شەشەدى. سوندىقتان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى بۇل پروتسەسستىڭ تەك مەديتسينالىق جانە بيولوگيالىق جاعىنا عانا جاۋاپ بەرەدى. ءبىز تەك جۇبايلار مەن سۋرروگات انانىڭ اراسىندا كەلىسىمشارتقا قول قويىلىپ، بارلىق قۇقىقتىق راسىمدەر اياقتالعان سوڭ عانا مەديتسينالىق كەزەڭگە كوشەمىز.

كەلىسىمشارتتا تاراپتاردىڭ بارلىق مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارى، تولەمنىڭ كولەمى مەن ءتارتىبى، كۇتپەگەن مەديتسينالىق قيىندىقتار تۋىنداعان كەزدەگى جاۋاپكەرشىلىك - بارلىعى ناقتى كورسەتىلەدى. كوپ جاعدايدا كوممەرتسيالىق نەگىزدە جاسالادى. ەتيكالىق تۇرعىدان العاندا، سۋرروگات انا بولۋ - ءار ادامنىڭ جەكە تاڭداۋى. ادەتتە ايەلدەر مۇنداي قادامعا قاجەتتىلىكتەن، بەلگىلى ءبىر قارجىلىق نەمەسە ومىرلىك جاعدايدى شەشۋ ءۇشىن بارادى. سوندىقتان مەن بۇل ارەكەتتى ايىپتاي دا، اقتاي دا المايمىن. بۇل - اركىمنىڭ جەكە شەشىمى.

- قوعامدا ە ك ۇ- مەن تۋعان بالالارعا قاتىستى ستيگما نەمەسە قاتە تۇسىنىكتەر ءالى دە بار سياقتى، وسى ورايدا نە ايتار ەدىڭىز؟

- ءبىزدىڭ قوعامدا، وكىنىشكە قاراي، كوپتەگەن ماسەلەگە قاتىستى ستيگما ءالى دە بار. كوپشىلىك بىرەۋدىڭ جەكە ءومىرىن تالقىلاپ، وسەككە اينالدىرۋعا بەيىم. سول سەبەپتى ادامدار «حالىق نە دەيدى، ۇيات بولادى» دەگەن ۇعىممەن ءومىر سۇرۋگە داعدىلانىپ قالعان. مۇنداي كوزقاراس بەدەۋلىك نەمەسە ە ك ۇ سياقتى تاقىرىپتاردا دا بايقالادى. كوپشىلىك قورقادى، جاسىرادى، ويتكەنى بىرەۋ نامىسىنا تيەتىن ءسوز ايتىپ قالۋى مۇمكىن. «بالاعا كوز تيەدى، ءسوز تيەدى» دەپ سەنەتىندەر بار. بۇل - ءبىزدىڭ قوعامنىڭ قالىپتاسقان پسيحولوگياسى.

دۇنيەجۇزىنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىندە، مىسالى، ە ك ۇ نەمەسە بالا اسىراپ الۋ ەشكىمنەن جاسىرىلمايدى، ءتىپتى قالىپتى نارسە سانالادى. ال بىزدە ءالى دە اشىق ايتۋعا ۇيالاتىن، قوعامدىق پىكىردەن قىسىلاتىن جاعدايلار كوپ. دەگەنمەن سوڭعى جىلدارى جاستاردىڭ كوزقاراسى وزگەرىپ كەلەدى. بۇرىن مۇنداي نارسە وتە سيرەك كەزدەسسە، قازىر ە ك ۇ ارقىلى بالالى بولۋ قالىپتى قابىلدانا باستادى. كوپتەگەن اتا-انا بىزگە العىسىن ايتىپ، بالالارىمەن بىرگە سۋرەتكە ءتۇسىپ، ءتىپتى بالالار كۇنىنە ارنالعان مەرەكەلەرگە قاتىسىپ، قۋانىشتارىمەن بولىسەدى. بۇل - وتە ماڭىزدى وزگەرىس. ويتكەنى مۇنداي اشىق مىسالدار باسقالارعا دا ءۇمىت بەرەدى. بالا سۇيە الماي جۇرگەن كوپتەگەن جۇپ وسىنداي وقيعالاردى كورىپ، وزدەرىنە پسيحولوگيالىق قولداۋ تابادى. مەنىڭ ويىمشا، ءدال وسى مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى - ادامدارعا تەك بالا ەمەس، ءۇمىت پەن سەنىم سىيلاۋ.

- اڭگىمەنى تەحنولوگيادان باستاعان ەدىك، سول تۇرعىدا تۇيىندەسەك. الەمدە گەندىك ينجەنەريا، جاساندى جاتىر سياقتى جاڭا باعىتتار تالقىلانىپ جاتىر. قازاقستان بۇل تۇستا ترەندتە مە؟

- گەندىك ينجەنەريا - ءالى دە جەتىلۋ ۇستىندەگى جاڭا عىلىم. سوندىقتان بۇل سالادا دا ءتۇرلى پىكىر بار: ونى قولدايتىندار دا، قارسى شىعاتىندار دا ءار مەملەكەتتە كەزدەسەدى. قازىرگى تاڭدا مۇنداي زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلەرگە بارلىق ەلدەردە بىردەي رۇقسات بەرىلمەگەن، تەك كەيبىر مەملەكەتتەردە عانا شەكتەۋلى دەڭگەيدە ەكسپەريمەنت جاساۋعا مۇمكىندىك بار. دەگەنمەن مەنىڭ ويىمشا، بولاشاقتا بۇل باعىتتا ۇلكەن وزگەرىستەر بولادى.

عىلىمدا بۇگىندە جاساندى انالىق جانە اتالىق ۇرىق جاساۋ مۇمكىندىگى زەرتتەلىپ جاتىر. ءتىپتى جاساندى جاتىر جاساۋ يدەياسى دا بار. ازىرگە ول تەك ەكسپەريمەنت دەڭگەيىندە، ءبىراق الداعى 20-30 جىلدا بۇل باعىتتا ناقتى ناتيجەلەرگە جەتۋىمىز ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى بۇدان 20-30 جىل بۇرىن ينتەرنەت تە، سمارتفون دا بولماعان. ال بۇگىندە ولار ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. سول سياقتى، مەديتسينا مەن بيوتەحنولوگيا دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. مىسالى، بۇرىن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋ مۇمكىن ەمەس سانالسا، قازىر ولاردىڭ كوپشىلىگى ەرتە ساتىسىندا ەمدەلەدى، ياعني عىلىم توقتاۋسىز العا جىلجىپ كەلەدى. ءبىراق، سونىمەن قاتار، ادام تەك عىلىمعا سەنىپ وتىرماۋى كەرەك. «كەيىن بالالى بولارمىن»، «اقشا تابىلىپ قالسا، جاساتارمىن» دەگەن كوزقاراس دۇرىس ەمەس. ۋاقىتىندا ۇيلەنىپ، ۋاقىتىندا ۇرپاق كورۋ - تابيعاتتىڭ زاڭى. ال ەگەر بولاشاق اتا- انالار الدىن الا مەديتسينالىق جانە گەنەتيكالىق تەكسەرۋلەردەن ءوتىپ، وزدەرىنىڭ قانداي اۋرۋلارعا بەيىم ەكەنىن بىلسە، بۇل - دەنى ساۋ بالا دۇنيەگە كەلۋ مۇمكىندىگىن ايتارلىقتاي ارتتىرادى.

اۆتور

گۇلنۇر عازيز قىزى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى