ءبىر پالاتالى پارلامەنت: رەفورما قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن قالاي وزگەرتەدى

جوعارعى كەڭەستەن پارلامەنتكە دەيىن

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان ءوز ساياسي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جولىنا ءتۇستى. وتىز جىلدا ەل پارلامەنتاريزمى العا جىلجۋدىڭ بىرنەشە كەزەڭىنەن ءوتتى، ءار قادامى ۋاقىتتىڭ تالابىمەن ۇندەستى جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جەتىلۋ دەڭگەيىنىڭ ايناسى ىسپەتتەس بولدى. بۇگىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ جاريالاعان پارلامەنتتىك رەفورما ۇلتتىق مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ جاڭا پاراعىن اشىپ وتىر.

ك س ر و ىدىراعان سوڭ قازاقستانعا XII شاقىرىلىمداعى جوعارعى كەڭەس مۇراعا قالدى، ەلىمىز 1993 -جىلى ەگەمەندىكتىڭ نەگىزدەرىن بەكىتكەن تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسىن قابىلدادى. بۇل كەزەڭدە قازاقستان جەدەل شەشىمدەردى تالاپ ەتكەن كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا بولدى.

1995-جىلى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانىپ، پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىن، سونداي-اق بيلىكتى زاڭ شىعارۋشى، اتقارۋشى جانە سوت تارماقتارىنا ءبولۋ قاعيداتتارىن، كەدەرگىلەر مەن سالماقتاردىڭ اراجىگىن تەڭەستىرۋ جۇيەسىن بەكىتتى. سەنات پەن ماجىلىستەن تۇراتىن قوس پالاتالى پارلامەنت قۇرىلدى.

مۇنداي ۇلگى ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى مەن بولجامدىلىعىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى، بۇل ترانسفورماتسيا جاعدايىندا شەشۋشى ماڭىزعا يە بولدى.

ودان كەيىنگى جىلدارى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ءبىرىزدى سيپات الدى. 1998-جىلى پارلامەنتتەگى پارتيالىق وكىلدىكتى كۇشەيتكەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. 2007-جىلى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋى پروپورتسيونالدى جۇيەگە كوشتى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسى ساقتالعانىمەن، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە پارلامەنتاريزمنىڭ ءرولى كۇشەيتىلدى. پارلامەنت پرەمەر-ءمينيستردى بەكىتۋ قۇقىعىنا يە بولدى، ال قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولدى.

2022-جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما

جاڭا وزگەرىستەرگە پرەزيدەنت قاسىم- جومارت توقايەۆتىڭ 2022-جىلى جۇزەگە اسىرىلا باستاعان باستامالارى سەرپىن بەردى. تۇزەتۋلەر كونستيتۋتسيانىڭ شامامەن 40 بابىنا ەنگىزىلىپ، مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ارحيتەكتۋراسىن وزگەرتتى.

ارالاس سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى - ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ 70 پايىزى پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا، 30 پايىزى ءبىرمانداتتى وكرۋگتەردەن سايلانادى. پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندەگى وكىلەتتىكتەرى كۇشەيتىلدى، سەناتتىڭ قۇرامى وزگەردى، كونستيتۋتسيالىق سوت قايتا قۇرىلدى جانە ازاماتتار ءۇشىن وسى ورگانعا جۇگىنۋ قۇقىعى ەنگىزىلدى.

سونىمەن بىرگە پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى جەتى جىلدىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەلدى. بۇل قادامدار بيلىكتى قايتا قۇرىلىمداۋدى جانە كەدەرگىلەر مەن سالماقتاردىڭ اراجىگىن تەڭەستىرۋ جۇيەسىن نىعايتۋدى قامتاماسىز ەتتى.

قاسىم-جومارت توقايەۆ سول كەزدە كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەملەكەتتىك جۇيەدەگى ىرگەلى وزگەرىستەر ءۇشىن بەرىك قۇقىقتىق نەگىز قالاعانىن اتاپ ءوتتى. ول ساياساتتا، ەكونوميكادا، الەۋمەتتىك سالا مەن سوت جۇيەسىندە «ادىلەتتى مەملەكەتتىڭ» قاعيداتىن جۇزەگە اسىرۋعا جول اشتى.

جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى

2025-جىلعى 8-قىركۇيەكتە مەملەكەت باسشىسى ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى - ءبىر پالاتالى قۇرىلىمعا كوشۋدى كوزدەيتىن پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ باستالعانىن جاريالادى. قالىپتاسقان پارتيالىق جۇيە مەن قوعامنىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى ارتقان جاعدايدا بۇل قادام زاڭدى ءارى ۋاقىتىلى بولىپ سانالادى. ال باستامانىڭ الدىن الا جاريالانۋى ساياسي ۇدەرىستەردىڭ اشىقتىعىن كورسەتەدى.

پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى ازىرلەيتىن جۇمىس توبى قۇرىلدى. رەفورمانىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنىڭ قاتارىندا ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ بار. رەفورمانى جاريالاي وتىرىپ، مەملەكەت باسشىسى ءبىر پالاتالى پارلامەنتتى سايلاۋ كەزىندە سايلاۋدىڭ پروپورتسيونالدى جۇيەسىنە كوشۋدىڭ قاجەتتىگىن ايقىن ايتتى.

سونىمەن قاتار «ە-پارلامەنت» جۇيەسى ارقىلى زاڭ شىعارۋ پروتسەسىن سيفرلاندىرۋ، دەپۋتاتتاردىڭ قوعام الدىنداعى اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگىن ارتتىرۋ جوسپارلانۋدا. رەفورمانىڭ تۇپكىلىكتى جوباسى قوعامدىق تالقىلاۋعا جانە رەفەرەندۋمعا شىعارىلاتىن بولادى.

ساياسات تانۋشى ەلدوس جۇماعۇلوۆ بۇل ەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر باعىتىنىڭ جالعاسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«جوسپارلانعان وزگەرىستەر زاڭ شىعارۋشى، اتقارۋشى جانە سوت جۇيەلەرىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىسىنا باعىتتالعان. مۇندا قوعامنىڭ بارلىق توپتارىنىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرىپ، ناعىز پارتيالىق باسەكەلەستىككە جول اشۋ ماڭىزدى»، - دەدى ساراپشى.

«ەۋرازيالىق مونيتورينگ» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى الىبەك تاجىبايەۆ رەفورمانىڭ قولدانبالى قىرىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

«ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ شەشىم قابىلداۋدى جەدەلدەتىپ، پروتسەستى اشىق ەتەدى. نەگىزگى ماقسات - جۇيەنى بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن جوعالتپاي جەڭىلدەتۋ، پارتيالىق ينستيتۋتتاردى كۇشەيتۋ جانە ازاماتتاردى زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنە تارتۋ»، - دەدى ول.

حالىقارالىق تاجىريبە

الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، ءبىر پالاتالى پارلامەنت كوپتەگەن ۋنيتارلى مەملەكەتتەر ءۇشىن تابيعي ۇلگى بولىپ تابىلادى. شۆەتسيا، دانيا، فينليانديا، تۇركيا سەكىلدى ەلدەر ءبىر پالاتالى قۇرىلىمدا زاڭ شىعارۋ پروتسەسىن ءساتتى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ولاردىڭ تاجىريبەسى مۇنداي جۇيەنىڭ پارتيالىق ينستيتۋتتارى دامىعان جانە ساياسي مادەنيەتى جوعارى جاعدايدا ءتيىمدى بولاتىنىن كورسەتىپ وتىر.

قازاقستان ءۇشىن ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ زاڭ شىعارۋ پروتسەسىن وڭتايلاندىرۋدى، بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى ازايتۋدى جانە قوعام سۇرانىسىنا جەدەل ارەكەت ەتۋدى بىلدىرەدى.

رەسپۋبليكا كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى ءىس-شارادا سويلەگەن سوزىندە قاسىم-جومارت توقايەۆ جوسپارلانعان وزگەرىستەر پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگى مەن بەدەلىن ارتتىراتىنىن اتاپ ءوتتى.

- كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر پارلامەنتتىڭ وزىمەن عانا شەكتەلمەيدى، پرەزيدەنت، ۇكىمەت جانە ساياسي جۇيەنىڭ باسقا دا اسپەكتىلەرى جايلى بولىكتەرىنە قاتىستى بولادى. وزگەرىستەردىڭ جالپى كولەمىن جانە 2022-جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا ىسكە اسىرىلعان باستامالاردى ەسكەرسەك، بۇل تۇزەتۋلەردى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋمەن سالىستىرۋعا ابدەن بولادى، - دەدى مەملەكەت باسشىسى. ول قازاقستان مىقتى پرەزيدەنتتىك بيلىگى بار مەملەكەت بولىپ قالا بەرۋى ءتيىس ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل - الەم تۇراقسىز بولىپ تۇرعان شاقتا ەلىمىزدىڭ سەنىمدى بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى.

- ءبىز حالقىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىنە قاتەر توندىرۋگە قۇقىمىز جوق، ءۇستىرت تۇجىرىمدارعا ەرمەۋىمىز كەرەك، - دەدى پرەزيدەنت.

قوعام رەفورمادان اشىقتىقتى، ەسەپتىلىكتى جانە ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋعا قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ كەڭەيۋىن كۇتەدى. ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى - پارتيالاردى حالىق مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن شىنايى وكىلدىك تەتىكتەرىنە اينالدىرۋ. سونىمەن قاتار ساياسي كۇن ءتارتىبىنىڭ تەك ءىرى پارتيالىق ورتالىقتاردىڭ قولىندا شامادان تىس شوعىرلانۋىنا جول بەرمەۋ دە ماڭىزدى.

الداعى جىلدارى پارلامەنت جاستاردان باستاپ كاسىپكەرلەرگە، وڭىرلەر مەن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور وكىلدەرىنە دەيىنگى ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن جاڭا باستامالاردىڭ الاڭىنا اينالۋى مۇمكىن.

2025-جىلعى پارلامەنتتىك رەفورما 2022-جىلى باستالعان وزگەرىستەردىڭ قيسىندى جالعاسى بولىپ وتىر. ول قازاقستاننىڭ جەتىلگەن ءارى تەڭگەرىمدى باسقارۋ مودەلىنە كوشۋىن كورسەتەدى، مۇندا پارلامەنت زاڭ شىعارۋشى ورگان عانا ەمەس، قوعامدىق ديالوگ الاڭى رەتىندە دە نىعايا تۇسەدى.

ەلدەگى پارلامەنتتىك رەفورمالاردىڭ تاريحى ساباقتاستىقتى ايقىن كورسەتەدى. 1990-جىلداردىڭ باسىنداعى جوعارعى كەڭەستەن قازىرگى كەزەڭگە دەيىن زاڭ شىعارۋشى ورگان حالىقتىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن ناقتى قۇرال رەتىندە ءوز ورنىن كۇشەيتىپ كەلەدى.

اۆتور ناعاشىبەك الدان

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى