عالىم، قوعام قايراتكەرى بوكەتوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل

ە. بوكەتوۆ - تەحنيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قاز ك س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، ك س ر و جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن جانە مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. 1992 -جىلى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە اكادەميك ە. بوكەتوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى.

ەۆنەي ارىستان ۇلى 1925 -جىلى 23-ناۋرىزدا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى، قازىرگى شال اقىن اۋدانى، باعاناتى اۋىلىندا قاراپايىم وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەرلى-زايىپتى بوكەتوۆتەردە جالپى 14 بالا بولعان، ونىڭ تەك بەسەۋى عانا ءتىرى قالادى. ەۆنەيدىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى - يبن-عابيدەن، ءبىراق اتا-اناسى ونى ەبنەي-عابيدەن دەپ اتادى، ال كەيىنىرەك قۇجاتتاردا ول ەۆنەي دەپ جازىلدى.

1931-1932 -جىلدارداعى اشارشىلىق كەزىندە اكەسى ارىستان وتباسىمەن قازىرگى قورعان وبلىسىنا كوشىپ، قارا جۇمىسشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ەۆنەي بوكەتوۆ سول جاقتا مەكتەپكە بارىپ، 1938 -جىلى اتا-اناسىمەن تۋعان جەرىنە ورالىپ، ءبىلىمىن اۋدان ورتالىعى ماريەۆكا اۋىلىندا جالعاستىردى، ءبىراق اكەسىنىڭ اۋرۋىنا بايلانىستى 9-سىنىپتى اياقتاعاننان كەيىن وقۋىن توقتاتىپ، جۇمىسقا تۇرادى. كوپ ۇزاماي اكەسى قايتىس بولدى. ول 1945 -جىلى 20 جاسىندا ورتا مەكتەپتى ءتامامداپ، 1950 -جىلى قازاق تاۋ- كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىن (ق. ساتپايەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن) ۇزدىك ءبىتىردى.

ەكى جىلداي ءوزى وقىعان كافەدرادا وقىتۋشى بولدى. 1954 -جىلى ديسسەرتاتسيا قورعاپ، 1956 -جىلى دوتسەنت، 1958 -جىلى وقۋ ءىسى بويىنشا پرورەكتور لاۋازىمىن اتقارادى، ال ەكى جىلدان كەيىن قاراعاندى قالاسىنداعى قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ حيميا- مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. وسى ۋاقىتتان باستاپ ەۆنەي بوكەتوۆتىڭ عىلىمي جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستارى باستالادى.

اكادەميك ەۆنەي بوكەتوۆ - قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇڭعىش رەكتورى جانە نەگىزىن قالاۋشى، قازاقستاننىڭ حيميا- مەتاللۋرگيا عىلىمىنداعى باستى تۇلعا بولدى.

ول تۋرالى سولتۇستىك قازاقستاندىق ارحەولوگ، پروفەسسور اناتولي پلەشاكوۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى:

- قاراعاندىدا ۋنيۆەرسيتەت ەندى اشىلعان كەزدە ونىڭ رەكتورى ەۆنەي بوكەتوۆ ءبىزدىڭ گەننادي بوريسوۆيچ ءزدانوۆيچتى جۇمىسقا شاقىردى. ناتيجەسىندە ءبىز پەتروپاۆل- قاراعاندى بىرلەسكەن ەكسپەديتسياسىنا شىقتىق. سول كەزدە بىرگە جۇمىس ىستەگەن جاس جىگىتتەر بۇگىندە عىلىم كانديداتتارى، قازاقستاننىڭ جەتەكشى ماماندارى. باستاپقىدا ءبىز سارىعارادا قازبا جۇرگىزدىك. جۇمىستى كورۋگە رەكتور كەلەدى دەگەن اڭگىمە بولدى، ءبىراق بەلگىلى ءبىر جاعدايلارعا بايلانىستى بوكەتوۆتىڭ سول كەزدە جولى تۇسپەدى.

1974-76 -جىلدارى ءبىز سەرگەيەۆكا سۋ قويماسىنىڭ جانە دۆوينيكي، افاناسيەۆكا ەلدى مەكەندەرىنىڭ جانىنداعى الىپقاش قورىمىندا جۇمىس ىستەدىك. وتە كەرەمەت ارحەولوگيالىق نىسان. باي ماتەريال الدىق، سول ماتەريالدىڭ نەگىزىندە كەيىن ايەل كوستيۋمىن گرافيكا تۇرىندە قالپىنا كەلتىردى.

سول وبا قولا داۋىرىنە جاتادى جانە بوكەتوۆتەر رۋىنىڭ زيراتىمەن شەكتەسىپ جاتىر. سوندىقتان قازبا جۇمىسى كەزىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەلىسپەۋشىلىكتەر بولدى. قورىمنىڭ 3,5 مىڭ جىل بۇرىنعى ۋاقىتقا جاتاتىنىن كورسەتىپ، دالەلدەدىك، - دەيدى اناتولي پلەشاكوۆ.

ارحەولوگقا ەۆنەي بوكەتوۆپەن ونىڭ تۋعان جەرىندە كەزدەسۋ بۇيىرادى. ەكسپەديتسيا باعاناتى اۋىلىنىڭ ماڭىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان بولاتىن.

- بىردە بوكەتوۆ تۋعان- تۋىستارىنا كەلدى، ارينە بىزگە دە سوقتى. ويتكەنى قازبا جۇمىستارىندا قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دە ستۋدەنتتەرى دە جۇمىس ىستەدى. لاگەردەگى ءومىردى، جاستارعا جاسالعان جاعدايدى كوردى.

ادامنىڭ بەت كەلبەتىنەن اقىل- پاراسات يەسى ەكەنىن كورۋگە بولادى عوي، ەۆنەي ارىستان ۇلى دا سونداي ەدى، اقىلدى، ءبىلىمدى، ءبىر كورگەننەن وزىنە باۋراپ الاتىن قاسيەتى بولدى. جالپى عىلىم ادامى جان-جاقتى بولىپ كەلەدى. ءار سالادان حابارى بار، نەگە بولسىن قىزىعۋشىلىعى جوعارى. بوكەتوۆ تە ەشتەڭەنى كوزدەن تاسا جىبەرمەي، سۇراپ، قىزىعۋمەن بولدى. كەشكە ادەتتەگىدەي الاۋ باسىندا جينالدىق. ەۆنەي ارىستان ۇلى جۇمىسى جايىندا قىسقاشا ايتىپ بەردى، ءبىراق كوبىنە ءبىزدىڭ ەكسپەديتسيا تۋرالى سۇراۋمەن بولدى. كەيدە ادامدار سىپايىلىق تانىتىپ، سۇرايدى دا، ويى باسقادا وتىرادى، بۇل كىسى ۇيىپ تىڭدادى، ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ماسەلەسىن قوزعادى. ال مەن سول كەزدە وبلىستا ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ بويىنشا ينسپەكتور ەدىم. ىستەلىپ جاتقان جۇمىس جايىندا ايتىپ بەردىم. بوكەتوۆ مەنى ءوز ۋنيۆەرسيتەتىنە ارنايى كۋرس وقۋعا شاقىرىپ، ءدارىس وقىدىم.

ەۆنەي بوكەتوۆپەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە بولعان تانىستىق ەسىمدە جاتتالىپ قالدى. كابينەتتە كەزدەسسەك مۇمكىن باسقاشا بولار ما ەدى، ال بۇل جەردە ول ەكسپەديتسيا مۇشەسى سياقتى ءوزىن باسقالارمەن تەڭ ۇستادى، — دەيدى اناتولي پلەشاكوۆ.

ە. بوكەتوۆ حيميا سالاسىندا جاڭا باعىتتىڭ - حالكوگەندەر مەن حالكوگەنيدتەردىڭ حيمياسى مەن تەحنولوگياسىنىڭ نەگىزىن سالعان. ول مىس ارالاس ەلەكتروليت قالدىقتارىنان سەلەن، تەللۋر تەكتەرىن اجىراتىپ الۋدىڭ پيرو- جانە گيدروحيميالىق ادىستەرىن جاساپ، د. مەندەلەيەۆ جاساعان ەلەمەنتتەردىڭ پەريودتىق جۇيەسىندەگى حيميالىق ەلەمەنتتەر انالوگتارىنىڭ جىكتەلىمىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزدى. مەتاللۋرگيالىق توتىقسىزداندىرعىشتار ارقىلى كومىردى سۋتەكتەندىرۋ مۇمكىندىگىن دالەلدەدى. 50 دەن استام ونەرتابىستىڭ، 10 پاتەنتتىڭ، عىلىم مەن مادەنيەت قايراتكەرلەرى تۋرالى ءبىرقاتار اڭگىمە اۆتورى. الەمدىك كلاسسيكا شىعارمالارىن اۋدارۋمەن اينالىستى. ە. بوكەتوۆ قازاق ادەبيەتى مەن ونەردىڭ، مادەنيەتتىڭ، عىلىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ول قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن الەمدىك دەڭگەيدە تانىتۋعا بارلىق كۇش- جىگەرىن جۇمسادى. ءوزىنىڭ قىسقا دا ءماندى ومىرىندە مەتاللۋرگيا، حيميا، پەداگوگيكا جانە ادەبيەت سالالارىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتى.

اۆتور

نازىم بولەسوۆا

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى