ءال-فارابيدىڭ «مۋزىكا جايلى ۇلكەن كىتابىندا» نە تۋرالى جازىلعان؟

«مۋزىكا جايلى ۇلكەن كىتاپ» اراب تىلىندە جازىلعانى بەسەنەدەن بەلگىلى. وعان شامامىز كەلمەيدى. سوندىقتان وزىمىزگە نەعۇرلىم جاقىن ءتىل ىزدەدىك. تابىلدى. ءبىر ەمەس، ەكى كىتاپ تابىلدى. بىرەۋى قازاق تىلىندە، ەكىنشىسى ورىس تىلىندە. ەكەۋىن دە ءوزىمىزدىڭ قازاق عالىمدارى جازعان. قازاق تىلىنە «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتاپتى» اۋدارعان ساندىبايەۆ جالعاس (الماتى: كولور، 2008). ال ورىس تىلىنە اۋدارعان داۋكەيەۆا سايدا (الماتى: فوند «سوروس-كازاحستان»، 2002). العاشقىسى يسلام مادەنيەت مەن اراب ءتىلىنىڭ مامانى بولسا، ەكىنشىسى مۋزىكاتانۋشى. ەكەۋى دە ءال-فارابيدىڭ ەڭبەگىن ءتۇپنۇسقادان اۋدارعان ەكەن. ءبىز ەكى كىتاپتى دا شولىپ شىعىپ، وقىرمانعا قىسقاشا مازمۇنىن جازىپ وتسەك دەيمىز.

«مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتاپ» بىرنەشە كىتاپتان تۇرادى. ءارقايسىسىنىڭ ءوز ماقساتى بار. كوپشىلىك بىلەتىن «دو، رە، مي، فا، سول» دەگەن نوتالار بۇل جەردە اتىمەن جوق. ءار ءبولىم، ءار تاراۋ جۇيەمەن جاسالىپ، ءبىرتۇتاس ەڭبەك رەتىندە ۇسىنىلعان. ءبىز مۋزىكا سالاسىنىڭ مامانى بولساق تا، ءتۇسىنۋ قيىن تۇستارى وتە كوپ. قاراپايىم وقىرمانعا ءتىپتى قيىنعا سوعار، سوندىقتان بارىنشا قاراپايىم جازۋعا تىرىستىق.

كىرىسپە

اۋەلى ءال-فارابي كىتاپتى جازۋعا تاپسىرىس بەرگەن ادامعا ءسوز ارنايدى. بۇل ادام جايلى ناقتى دەرەك جوق. بىرەۋلەر بۇل سول كەزدەگى مەسەنات دەسە، باسقالار ەل باسشىلىعىنداعى بيلەۋشىنىڭ ءبىرى دەپ ويلايدى. ارناۋ سوزىندە، جازۋعا تاپسىرىس بەرگەنىنەن كوپ ۋاقىت وتسە دە، اسىقپاعانىن جازادى. ءال-فارابي الدىمەن وعان دەيىنگى باسقالاردىڭ جازعاندارىن ءسۇزىپ وتكەنىن، تالداعانىن ايتادى. «ەگەر ماعان دەيىنگىلەر ونەر جايلى بارلىعىن جازىپ كەتسە، ءبىزدىڭ جازعانىمىز ارتىق بولار ەدى» دەيدى. سوڭىندا اراب تىلىندەگى ونەر جايلى ەڭبەكتەر از بولعان سوڭ، «سەنىڭ تىلەگىڭدى قابىل الدىم» دەپ قورىتىندىلاپ، ەڭبەكتىڭ مازمۇنىن جازادى.

ءبىرىنشى كىتاپ

ءبىرىنشى كىتاپتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى جالپى «مۋزىكا»، «اۋەن» دەگەن تەرميندەرگە جاۋاپ ىزدەۋمەن باستالادى. ۇعىمداردى ءبىر-بىرىمەن سالىستىرادى. قالاي شىعاراتىنىن تۇسىندىرەدى. مىسالعا وسىنداي شاعىن ءبىر تۇسىندىرمەسىن ساندىبايەۆ جالعاستىڭ اۋدارماسىندا ۇسىنايىق.

«قولمەن جاسالعان اسپاپتاردا اۋەن دىبىستارىنىڭ پوزيتسيالارى قولمەن جاساۋ ارقىلى بولماق. مىسالى: ۋد (مۋزىكالىق اسپاپ - رەد. ) جانە سوعان ۇقساس اسپاپتاردىڭ ىشەگىن تارتۋ ارقىلى… ال داۋىس شىعاراتىن مۇشەلەردە بولسا ورىنداۋ ءۇشىن قاجەتتى اۋەن دىبىسىن شىعارا ءبىلۋ قابىلەتىنە جەتۋ قاجەت»، - دەيدى ءال-فارابي.

وسى ءبىرىنشى بولىمدە بۇدان وزگە «اۋەن ورىنداۋ ءتاسىلى»، «اۋەن شىعارۋ (ويلاپ تابۋ) ءتاسىلى»، «اۋەندى ورىنداۋ جانە شىعارۋ ايىرماشىلىعى»، «اۋەننىڭ تۇرلەرى مەن ماقساتتارى»، «ءان اۋەندەرىنىڭ پايدا بولۋى»، «اسپاپتاردىڭ پايدا بولۋى»، «ۇيرەنۋ مەن ماشىقتانۋ»، «مۋزىكانى عىلىم رەتىندە قاراستىرۋ» سەكىلدى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى. سىزگە جانە بىزگە قىزىقتى بولار دەپ ءبىر عانا جاۋابىنا (اسپاپتاردىڭ پايدا بولۋى) توقتالايىق.

عالىم «مۋزىكالىق اسپاپتار ءتۇرلى تاجىريبەلەر مەن ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە ويلاپ تابىلدى» دەيدى. ۋاقىت وتە كەلە بەلگىلى ءبىر اسپاپ قولدىڭ قاعىسىنا، ىڭعايلى جايعاسۋىنا، جالپى ەستەتيكاعا ساي كەلۋىنە قاراي وزگەرىپ وتىردى. وسىلايشا، ءال- فارابي زامانىنداعى ۋد سياقتى ءتۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتار سول زاماننىڭ كوركىنە اينالدى.

قۇرمەتتى وقىرمان، الدىڭعى ابزاتستاعى وي «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتاپتا» كەڭىنەن ايتىلعان. ءبىزدىڭ كوزقاراسپەن بۇل وتە قاراپايىم جاڭالىق بولسا دا، ول زاماننىڭ - وزىق ويى. ەڭبەك IX-X عاسىردا جازىلعانىن ۇمىتپايىق.

ءبىرىنشى كىتاپتىڭ ەكىنشى بولىمىندە اۋەننىڭ تەوريالىق تۇسىنىكتەمەسىنە ارنالعان (ءبىرىنشى بولىمدە اۋەننىڭ تاريحىنا ۇڭىلگەن). بۇل جەردە بۇگىنگى الەمدىك مۋزىكا عىلىمىنىڭ الىپپەسىندە ۇيرەتىلەتىن ۇعىمداردىڭ پايدالانادى. مىسالعا، ءتورت دىبىستىق (تەتراحورد)، ادەمى ۇيلەسىمدى دىبىستالۋ (ديسسونانس)، ۇيلەسىمى جوق دىبىستالۋ (كونسونانس) سىندى ۇعىمداردى سول زاماندا جازىپ كەتكەن. ارينە اتالۋى ارابشا بولعانىمەن، ماعىناسى بۇگىنگى تۇسىنىكپەن بىردەي.

ەكىنشى كىتاپ

بۇل جەردە اسپاپتا مۋزىكا ويلاپ تابۋ كەڭەستەرى بەرىلگەن. «بەلگىلى ءبىر اۋەندى ويناۋ ءۇشىن مىنا دىبىستاردى الۋ كەرەك، ەگەر ول جولمەن جۇرمەسەڭ اۋەنىن ۇيلەسىمدى بولمايدى» دەگەندەي جازادى.

مىسالى، ءسىز ماقالا جازۋدى ۇيرەنىپ ءجۇرسىز. جازعانىڭىز قازاق ءتىلىنىڭ قاراپايىم ەرەجەلەرىنە ساي. دەگەنمەن ءبىر جۋرناليست نە جازۋشى كەلىپ، «سەن جازعان سويلەمدەرىنىڭ باسىندا باستاۋىش، اياقتالعاندا بايانداۋىش تۇر. ءبارى قاراپايىم سويلەمدەر. بۇلاي جازساڭ وقىرماندى شارشاتىپ الاسىڭ. سويلەم قۇرىلىسىن تۇرلەندىر، قۇرمالاس سويلەمگە اينالدىر، ءتول مەن تولەۋ سوزدەردى قولدان» دەگەندەي پىكىر ايتسا، جازعانىڭىز وزگەشە بولارى انىق. ءال-فارابي دە «مۋزىكا شىعارۋشىعا» ءدال وسىنداي سيپاتتاعى كەڭەستەر ايتىپ كەتكەن ەكەن.

ءال-فارابي كەلەسى بولىمدە مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ تارالۋى مەن دىبىس الۋ تاسىلدەرىنە توقتالعان. الدىمەن ءتورت ىشەكتى ۋد (دومبىرا تەكتەس) اسپابى جايلى ايتادى. ونىڭ قۇرىلىسى مەن تارتۋ تاسىلىنە توقتالادى. مىسالعا كەلەسى سۋرەتتى سىزىپ، جازىپ ءتۇسىندىرىپ كەتكەن. بۇل سۋرەت ساندىبايەۆ جالعاستىڭ اۋدارۋىمەن جارىق كورگەن «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتابىنان» (الماتى: كولور، 2008) الىندى.

وسىلايشا، ءماتىن كۇردەلەنە بەرىپ، ۋد اسپابىنداعى «ءسابابا»، «ءۋستا ءال-فۋرس»، «بينسير» دەپ اتالاتىن بىرنەشە پەرنەلەر جايلى تولىق ءتۇسىندىرىپ كەتەدى. قازىرگى تىلمەن ايتساق، بۇل «دو»، «رە»، «مي» سياقتى نوتالار بۇل.

كەيىن تانبۋر دەپ اتالاتىن مۋزىكالىق اسپاپتىڭ تۇرلەرىن جازادى. اتاپ ايتساق، باعدات تانبۋرى، حوراسان تانبۋرى، ميزمار، راباب، ميزاف سىندى اسپاپتارعا تولىق تالداۋ جاسالىپ، اشىق جانە جابىق ىشەكتەردىڭ دىبىستالۋى، مويىنىندا پەرنە باسۋ تاسىلدەرى جايلى تولىق ءتۇسىندىرىپ كەتەدى.

ەڭبەك وسىنداي سيپاتتا جالعاسا بەرەدى. ارى قاراي دىبىس پەن ىرعاقتىڭ تۇرلەرى جايلى تالداۋ جاساپ، وقىرمانعا ۇسىنعان ەكەن.

قۇرمەتتى وقىرمان، ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىز جازىپ كەتكەن ەڭبەكتىڭ جالپى مازمۇنى وسىنداي. ەگەر قىزىعۋشىلىعىڭىز ويانىپ، ءوزىڭىز دە وقىعىڭىز كەلسە ج. ساندىبايەۆتىڭ قازاقشا اۋدارماسىنا ۇڭىلۋگە كەڭەس بەرەمىز. ال ەگەر ءسىز كاسىبي مۋزىكانت بولساڭىز ورىس تىلىندەگى س. داۋكەيەۆانىڭ اۋدارماسى تۇسىنىكتى بولار. ويتكەنى س. داۋكەيەۆا ءوز اۋدارماسىندا كاسىبي تەرميندەر جانە عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەردى كوپ قولدانعاندىقتان قاراپايىم حالىقتىڭ (كاسىبي مۋزىكانت ەمەس) ءتۇسىنۋى ەكىتالاي. ال ءبىزدىڭ ماقساتىمىز كىتاپتى مازمۇنداۋ ەمەس، تەك جالپىلاما شولۋ جاساۋ بولدى. دىتتەگەن ويىمىزعا جەتتىك دەپ ويلايمىز.

رۇستەم نۇركەنوۆ،

ونەر زەرتتەۋشىسى

«ايقىن» گازەتى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى