بۇگىن - ءاز ناۋرىز مەرەكەسى

ناۋرىز ءسوزى پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا «جاڭا كۇن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ورتالىق ازيا مەن تاياۋ شىعىس، كاۆكاز، بالقان تۇبەگى حالىقتارى اراسىندا جاڭا جىلدىڭ باسى بولىپ سانالادى.

«ناۋرىز مەيرامى ايدىڭ 21 ىنەن 22 سىنە قاراعان ءتۇنى تويلانعان. ەرتە ۋاقىتتا ءار ەلدىڭ ەسەپشىلەرى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەنىن ەسەپتەپ وتىرعان عوي. مەن جاقسى كورەتىن سۇيىكتى اۆتورلار -فون گەرن، نەلسون فەلل قازاق دالاسىندا كوپ بولعان ەكەن. سول عالىمدار «ەۋروپالىقتار ساعاتىنا قالاي قاراسا، قازاقتار دا اسپانعا سولاي قارايدى» دەپ ەستەلىك جازىپ كەتىپتى. بۇل ءبىزدىڭ دالا ەسەپشىلەرىنىڭ، ۇلى دالا عۇلامالارىنىڭ دانالىعىن بىلدىرسە كەرەك- ءتى.

نەلسون فەلل: «قازاقتاردىڭ ناۋرىزدى قارسى الۋى وتە قىزىق. ولار الدىن الا دايىندالادى. اقساقالدار قىردىڭ باسىنا شىعىپ، كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەنىن كۇتەدى. جاڭا اي تۋدى دەگەن ۋاقىتتا تويلاۋدى باستاپ كەتەدى» دەپ جازىپتى. سوندىقتان، تۋرا ناۋرىزدىڭ 21- نەمەسە 22- ءسى دەگەن قاتىپ قالعان ۋاقىتى جوق. بارلىعى استرونوميالىق كۇن قوزعالىسىنا بايلانىستى»، - دەيدى تاريحشى جامبىل ارتىقبايەۆ.

ۇلىس كۇنى قازاق ەلى ءۇشىن ءارقاشان قاسيەتتى، كيەلى سانالعان. حالىق تازا، جاڭا كيىمدەرىن كيگەن. اۋىلدىڭ ەر ادامدارى ءبىر- بىرىمەن قوس قولداسىپ، ءتوس قاعىستىرادى؛ ايەلدەر قۇشاقتاسىپ، ءبىر- بىرىنە يگى تىلەكتەر ايتادى. ءبىرىن- ءبىرى مەرەكەگە ارناپ دايىندالعان ناۋرىز كوجە ىشۋگە شاقىرادى. وعان ءسۇر ەت سالىپ ءپىسىرىلۋى - قىس تاعامىمەن (ەتپەن) قوشتاسۋدى، قۇرامىنا اقتىڭ قوسىلۋى - جاز تاعامىمەن (ءسۇت، اق) قاۋىشۋدى بىلدىرەدى. سونداي- اق بۇل كۇنى كوڭىلىندە كىربىڭى بارلار تاتۋلاسادى، ادامدار ءبىر- ءبىرىنىڭ ۇيىنە كىرىپ، قۇتتى بولسىن ايتادى، بۇلاق كوزىن اشادى، الدىن الا ءۇيىن، اۋلاسىن كىر-قوقىستان تازارتادى.

بۇل تۋرالى بەلگىلى فولكلورتانۋشى عالىم اقەدىل تويشان ۇلى Kazinform تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا تولىعىراق باياندايدى.

«ناۋرىزدى دۇنيە جارالعان كۇن، جالپى ادام بالاسى جارالعان كۇن، جەر بەتىندەگى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ جارالعان كۇنى، اسپاندا العاش كۇن شىعىپ، جەردە العاش كوك كوكتەگەن، العاشقى ءتول تۋىپ ماڭىراعان كۇن دەپ قابىلداعان. سوندىقتان بۇكىل تىرشىلىك يەسى ءبىر جاسقا تولدى دەپ ويلاپ، «ءبىر جاسىڭىز قۇتتى بولسىن»، «جاڭا جاسىڭىز قۇتتى بولسىن» دەپ امانداساتىن بولعان. قازىر ونداي امانداسۋ ۇمىتىلىپ، اركىم ءوزىنىڭ تۋعان كۇنىن تويلايتىن بولعان. ەسكىلىكتە ءوزىنىڭ تۋعان كۇنىن ناقتى توقتاتپاي مەزگىل بويىنشا مەجەلەپ ايتقان. ال بارشا ادامنىڭ جاڭا جاسى ءاز ناۋرىزبەن بىرگە تويلانعان»، - دەيدى تاريحشى.

1920-1925 -جىلدارى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى شىعىس حالىقتارى بۇل مەرەكەنى اتاپ وتكەنىمەن، 1926 -جىلى ول «ءدىني مەيرام»، «ەسكىلىك سارقىنشاعى» دەپ تانىلىپ توقتاتىلدى. سودان كەيىن 1988 -جىلى الماتىدا جانە رەسپۋبليكانىڭ كوپتەگەن اۋداندارىندا ناۋرىز جالپى حالىقتىق مەيرام رەتىندە قايتا تويلانا باستادى.

2009 -جىلدىڭ 30-قىركۇيەگىندە يۋنەسكو ناۋرىز مەيرامىن ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا تىزىمىنە كىرگىزدى. ال 2010 -جىلدىڭ 10-مامىرىندا ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 64-قارارىنا سايكەس، 21-ناۋرىز - حالىقارالىق ناۋرىز كۇنى بولىپ بەلگىلەندى.

2010 -جىلدان بەرى قازاقستاندا ناۋرىز مەيرامى 21-23-ناۋرىز ارالىعىندا ءۇش كۇن اتالىپ وتىلەدى.

بيىلدان باستاپ قازاقستاندا ناۋرىز مەيرامى 10 كۇن بويى اتالىپ وتەدى. تاريحتا ناۋرىزدى تويلاۋ 8-9 كۇنگە جالعاسقان. ونى «ناۋرىزناما» دەپ اتاعان. بۇل تۋرالى دەرەكتەر ۇلى فيلوسوف- جازۋشىلارىمىز ماحمۇد ءقاشقاريدىڭ، ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ، اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە جازىلعان.

وسىلايشا، 14-ناۋرىز كورىسۋ كۇنى - امال مەرەكەسىمەن باستالسا، 15-ناۋرىز «قايىرىمدىلىق كۇنى» بولىپ بەلگىلەندى. بۇل كۇن ەل بويىنشا قايىرىمدىلىققا، مەيىرىم مەن تاتۋ كورشىلىككە ارنالادى. 16-ناۋرىز - «مادەنيەت جانە ۇلتتىق سالت- ءداستۇر كۇنى»، 17-ناۋرىز - «شاڭىراق كۇنى» بولىپ، 18-ناۋرىز - ۇلتتىق كيىمدەرگە ارنالدى.

ال 19-ناۋرىز - «جاڭارۋ كۇنى». بۇل كۇنى كوكتەمگى اعاش ەگۋ ءداستۇرىن جالعاستىرۋ ۇسىنىلادى. 20-ناۋرىز - «ۇلتتىق سپورت كۇنى» ەتىپ بەلگىلەندى. بۇل كۇنى ەلدىڭ بارلىق ايماقتارىندا ۇلتتىق سپورتتان ءتۇرلى جارىستار ۇيىمداستىرىلادى. سپيكەر. 21-ناۋرىز - «ىنتىماق كۇنى» دەپ جاريالانعان. ونىڭ باستى ماقساتى - جالپى حالىق اراسىندا ءبىر- بىرىنە دەگەن سىي- قۇرمەتتى ارتتىرىپ، تاتۋلىق پەن بىرلىكتى ناسيحاتتاۋ.

22-ناۋرىز -جىل باسى. بۇل كۇنى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە جالپى حالىقتىق مادەني- سپورتتىق ءىس- شارالار وتكىزىلىپ، ءستيلدى ەتنواۋىلدار مەن ءتۇرلى جارمەڭكە ۇيىمداستىرىلادى. ال ناۋرىزنامانىڭ قورىتىندى كۇنى، جاڭا جىلدى تۇتاس ەل بولىپ، جاڭا ماقسات، جاڭا ۇمىتپەن قارسى الۋدىڭ سيمۆولى رەتىندە 23-ناۋرىز تازارۋ كۇنى ەتىپ جاريالانادى. بۇل كۇنى قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا جالپى ۇلتتىق ەكولوگيالىق اكسيا وتەدى.

اۆتور

ايجان سەرىكجان قىزى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى