بەيبارىس پەن بەركەنىڭ وداعى قازىرگى قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالادى - جاقسىلىق ءسابيتوۆ

جوشى ۇلىسىنىڭ كوشى

مەنىڭ بۇگىن وقيتىن باياندامام التى وردانىڭ 1259-65 -جىلداعى احۋالىنا ارنالادى. بۇل نەگىزىنەن بەركە حاننىڭ ساياسي كۇرەسكە شىنداپ كىرىسكەن كەزىمەن سايكەس كەلەدى. بەركە التىن وردانىڭ ۇلى بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى ەدى. التىن وردانىڭ ساقتالۋىنا، جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحتا ءارى قاراي جاساۋىنا ىقپال ەتكەن ادام بولدى. بۇل جەردە جوشى ۇلىسىنىڭ بىرنەشە ماڭىزدى كەزەڭدى باستان وتكەرگەنىن ەسكەرۋ كەرەك. ءبىرىنشى كەزەڭ 1256 -جىلدان باستالادى. بۇل كەزدە قازىرگى موڭعوليانىڭ اۋماعىندا جوشى ۇلىسى قۇرىلدى. 1224 -جىلى موڭعوليادان قازىرگى قازاقستان اۋماعىنا كوشتى. باسقاشا ايتساق، جوشى حان دەشتى- قىپشاق بيلەۋشىسىنە اينالدى. وسى داتانى ءبىز جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىعى رەتىندە تويلاپ ءجۇرمىز.

بۇل وتە ۇلكەن حاندىق بولعاندىقتان، شىڭعىس حان ورداسىنداعى بيلەۋشىلەر ونى بىرنەشە ۇلىسقا ءبولىپ بيلەگىسى كەلدى، ياعني «ءبولىپ ال دا، بيلەي بەر» ءتاسىلىن قولدانعىسى كەلدى. جوشى ومىردەن وتكەندە ورنىنا باتۋ مەن وردا ەجەندى تەڭ بيلەۋشى ەتىپ تاعايىندادى. جوشى ۇلىسىن ورتالىقتان باسقارۋعا وسىنداي ءتاسىل قولايلى ەدى. باتۋ باتىسقا جاساعان جورىعىنان كەيىن دەشتى-قىپشاقتاعى بيلىكتى تۇتاس قولىنا الدى. ونىمەن قوسا، شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ تەڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. 1255 -جىلى باتۋ قايتىس بولادى دا، جامال ءال قارشي جازعانداي، جوشى ۇلىسىنىڭ بۇكىل بيلىگى ورتالىق وردانىڭ قولىنا كوشەدى. بۇرىن جوشى ۇلىسى دەربەس ساياسي سۋبەكت رەتىندە ءوزىنىڭ رەسمي مۇددەسىن قورعاي السا، باتۋدىڭ قازاسىنان كەيىن جاعداي وزگەردى. ورتالىق جوشى ۇلىسىنا بيلەۋشى ەتىپ باتۋدىڭ ۇلى سارتاقتى تاعايىندايدى. ءبىراق وردا استاناسىنا كەتىپ بارا جاتقان جولدا ۋ بەرىپ ولتىرىلەدى. كوپ زەرتتەۋشىلەر «ورتالىق وردا ۋ بەرگىزگەن» دەپ جازادى. ونىڭ ورنىنا كامەلەتكە تولماعان ۇلى ۇلاقشىنى قويادى. ءبىراق ول باتۋ حاننىڭ ايەلى بۋراكچيننىڭ تالىمگەرلىگىندە بولدى.

قۇبىلايدىڭ قۋلىعى

بيلىك كامەلەتكە تولماعان، ايەل باسشىنىڭ تالىمگەرلىگىندەگى بالا حانعا وتكەن ساتتەن باستاپ جوشى ۇلىسىندا ساياسي داعدارىس باستالادى. 1259 -جىلى شەشۋ وقيعالار بولادى - بىردەن ەكى بيلەۋشى قايتىس بولادى. ءبىرىنشىسى - موڭعول يمپەرياسىنىڭ بيلەۋشىسى موڭكە، ەكىنشىسى - جوشى ۇلىسىنىڭ بيلەۋشىسى ۇلاقشى.

وسىلايشا جوشى ۇلىسى باسسىز قالادى. بۇرىن ۇلىستىڭ بيلەۋشىسىن ورتالىق وردا حانى تاعايىندايتىن بولسا، ەندى ول حان دا جوق. ۇلىستىڭ ىشىندە قۇرىلتاي وتكىزۋگە بۋراكچيننىڭ ىقپالى جەتپەيدى. ول جوشى ۇلىسىنىڭ ەليتاسىن بىرلىككە ۇيىستىرا الماي قويادى. وسى كەزدە ساياسات ساحناسىنا بەركە شىعادى. بەركەنىڭ بويىندا ءۇش بىردەي حان تەگىنىڭ قانى بار ەدى. ول - جوشىنىڭ حان-سۇلتاننان تۋعان ۇلى. ال حان-سۇلتان مۇحامەد حورەزمشاحتىڭ قىزى بولاتىن. سوندا بەركەنىڭ بويىندا وعىز بەن قىپشاق بيلەۋشىلەرىنىڭ قانى بولعان.

بەركە بالا كەزىنەن مۇسىلمان دەپ ەسەپتەلگەن. بۇل تۋرالى شەشەسى ءوز اعاسى جالالاددينگە جولداعان حاتىندا جازادى. ارينە، بۇل قىرىن ساياسي ماقساتقا وتە ءتيىمدى پايدالانا ءبىلدى.

1259 -جىلى بەركە سىعاناقتا سۇرگىندە جۇرگەن جەرىنەن سارايعا كەلەدى. 1255 -جىلدان باستاپ ساياسي كۇرەس شيەلەنىسىپ تۇرعان ەدى. بۇل كەزدە موڭعول يمپەرياسىندا بەس ۇلىس پايدا بولادى. ونىڭ ىشىندەگى جوشى ۇلىسىندا بيلەۋشى كىم ەكەنى تۇسىنىكسىز ەدى. بەركە ىقپالدى كوشباسشى بولعانىمەن فورمالدى تۇردە بيلەۋ رەتىندە مويىندالماعان بولاتىن. ويتكەنى، بىرىنشىدەن ونى ەشكىم تاعايىنداعان جوق. ونىڭ ۇستىنە، باتۋدىڭ بالاسى ەمەس، باۋىرى بولاتىن. ال ارىقبۇعا (موڭعول مەملەكەتى) مەن قۇبىلاي (قىتاي مەملەكەتى) ورتالىق بيلىك ءۇشىن تالاسىپ جاتتى. بەركە شىڭعىستىڭ ۇلكەن ۇلىنىڭ بالاسى رەتىندە «حان اعاسى» اتاعىنان ۇمىتكەر بولدى. وسى ارقىلى موڭعول يمپەرياسىن ەندى كىم باسقاراتىنىن شەشۋگە ىقپال ەتەتىن بەدەلگە يە بولۋىنا مۇمكىندىك بار ەدى. ءبىراق قۇبىلاي ساياسي ويىندى ۋشىقتىرىپ، سالدارىنان جوشى ۇلىسىنىڭ ءوز ىشىندە داعدارىس كۇشەيەدى. قۇبىلاي قالعان 4 ۇلىستى تۇگەل جوشى ۇلىسىنا قارسى ايداپ سالادى. بۇل ويىنعا ارىقبۇعادان باسقانىڭ ءبارى قاتىسادى دەۋگە بولادى. ءتىپتى قۇبىلاي جوشى ۇلىسىنىڭ باتىس بولىگىن قۇلاعۋ (ەلحان ۇلىسى)، شىعىس بولىگىن حايدۋ (شاعاتاي ۇلىسى) ءبولىپ الادى دەگەن كەلىسىم بەكىتەدى. وسىلايشا يران مەن ورتا ازيا اسكەرى ءبىر جاساققا بىرىگۋى كەرەك بولعان. ونىڭ سىرتىندا قۇبىلايدىڭ تىڭشىلارى ورىس كنيازدەرىن ارانداتىپ، بەركەگە قارسى كوتەرەدى. جوشى ۇلىسىنداعى ەليتانىڭ جارتىسى قۇلاعۋ جاعىنا ءوتىپ كەتەدى. ۇلاقشىنىڭ تالىمگەرى بۋراكچين قۇلاعۋعا قولداۋ ءبىلدىرىپ حات جازادى. سوندا بەركە ەكى بىردەي ارميانىڭ قورشاۋىندا، تىلداعى كوتەرىلىس پەن ورداداعى ساتقىندىقتىڭ ورتاسىندا قالادى.

بەيبارىس-بەركە وداعى

بەركە قول جيناي باستاعان كەزدە شەشۋشى وقيعا بولادى. ارىقبۇعا سوعىس باستايدى دا نەگىزگى ارميا ورتالىققا باعىت الادى. مىنا جاقتا بەركە بۋراكچيننىڭ حاتىن قولعا تۇسىرەدى. وسىلايشا ونى مەملەكەتتىك ساتقىندىق ايىبىمەن ءولىم جازاسىنا كەسەدى. كيىزگە وراپ ەدىل ارقىلى كاسپييگە اعىزىپ جىبەرەدى.

وسىنداي ۇرىمتال كەزەڭدى پايدالانىپ جاسى 12-دەن اسقان ەر بالانىڭ ءبارىن اسكەرگە شاقىرادى. وسىلاي اۋىر كۇيزەلىسپەن جينالعان قالىڭ قولدى 1262 -جىلدىڭ قاڭتارىندا قۇلاعۋعا قارسى قويادى. بۇل شايقاس 13-عاسىردىڭ تاعدىرىن شەشتى دەۋگە بولادى. وسى جەڭىستىڭ ارقاسىندا بەركە التىن وردانى ىدىراۋدان قورعاپ قالدى. بەركە بولماسا، التىن وردا بولماس ەدى. التىن وردا بولماسا، قازاق حالقى دا قازىرگى سيپاتىندا بولماس ەدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بۇل كەزەڭ تاريحىمىزعا قاتتى اسەر ەتكەن.

وسى وقيعالارعا دەيىن بەركە موڭعول يمپەرياسىنداعى ۇلىستاردىڭ تاتۋلىعىنا ارقا سۇيەپ ساياسات جۇرگىزۋ كەرەك دەيتىن ۇستانىمىن قايتا قاراۋعا ءماجبۇر بولعان. ءبىراق ءوزىنىڭ گەوساياسي تۇرعىدا جالعىز قالعانىن ۇعىپ جان-جاقتى ساياسات ۇستانۋعا كوشەدى. سول ارقىلى وزگە مەملەكەتتەرمەن بىرگە قۇلاعۋ مەن قۇبىلايعا قارسى تۇرۋدى ويلايدى. وسى مۇددە ونى مىسىردا بيلىك قۇرىپ وتىرعان بەيبارىس سۇلتانمەن دوستاستىرادى. وعان دەيىن بەيبارىس سۇلتان بەركەگە 4-5 رەت حات جازادى. ءبىراق ول قۇلاعۋمەن سوعىسىپ جاتقان كەزدە حاتتىڭ ءبارىن جاۋاپسىز قالدىرىپ كەلگەن بولاتىن. قۇلاعۋدى جەڭگەننەن كەيىن بەيبارىسپەن وداق قۇرۋ دۇرىس دەپ شەشەدى. نەگىزى بەركەنىڭ بەيبارىسقا سالقىن قارايتىن ءجونى بار ەدى. ويتكەنى، مىسىر بيلەۋشىسى بەركەنىڭ بولەسى بولىپ ەسەپتەلەتىن قۇتىز سۇلتاندى ولتىرگەن ەدى، ياعني قۇتىز بەن بەركە ءبىر ءۇيدىڭ ەكى قىزىنان تۋعان. بەركەنىڭ بەيبارىسپەن وداق قۇرۋى التىن وردانى دا قۇتقارىپ قالدى دەۋگە بولادى. ونىڭ 1259 -جىلدان باستاپ 1266 -جىلعا دەيىنگى ارەكەتتەرىنىڭ ءبارى التىن وردانى موڭعول يمپەرياسىنىڭ باسقا ۇلىستارىنىڭ تالاۋىنان ساقتاپ قالدى. وسىلايشا التىن وردا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. ءبىراق بەركە حان اتانباعان. سوندىقتان مەڭگۋ تەمىر التىن وردانىڭ العاشقى حانى بولىپ ەسەپتەلەدى. 1269 -جىلى تالاس قۇرىلتايى ءوتىپ، موڭعول يمپەرياسىنىڭ رەسمي ىدىراۋى تىركەلدى. ءبىزدىڭ 2019 -جىلى التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن تويلاعانىمىز سودان. وسىلايشا بەركە ساقتاپ قالعان مەملەكەتتىك قۇرىلىم قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگىنە دەيىن جالعاسىپ وتىر.

اۆتور
ەسىمجان ناقتىباي

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى